# Eindexamen Economie HAVO 2019 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2019/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2019
tijdvak 1
maandag 20 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-19-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Papier hier!

uit NieuwsvoornoP.nl, december 2014:
Het aantal papieren krantenabonnementen is in de periode 2005-2012
enorm gedaald. Dat is onder andere het gevolg van een toenemend
aantal alternatieve nieuwsbronnen zoals televisie, internet en gratis
papieren kranten. De compensatie voor deze daling wordt door de
dagbladaanbieders voornamelijk gezocht in het aanbieden van digitale
kranten. Hierdoor kan de lezer sinds 2012 bij veel dagbladaanbieders
kiezen tussen twee typen abonnementen:
— een papierplus-abonnement (papieren + digitale krant)
— een digitaal abonnement (alleen digitale krant).

2p 1 Gebruik bovenstaand krantenbericht.
Zijn de genoemde ‘alternatieve nieuwsbronnen zoals televisie, internet en
gratis papieren kranten’ substitutiegoederen of complementaire goederen
van het papieren krantenabonnement?
Maak een keuze en licht deze toe.

In de periode 2005-2012 zagen de drie grootste dagbladaanbieders, het
Hollands Dagblad, de 7Provinciën en de Krant van Vandaag, hun
gezamenlijk marktaandeel veranderen.

2p 2 Gebruik bron 1.
Bereken de procentuele verandering van het gezamenlijk marktaandeel
van deze drie dagbladaanbieders in de periode 2005-2012 en geef aan of
deze verandering een daling of een stijging betreft.

Vanaf 2012 verkoopt de Krant van Vandaag zowel een papierplusabonnement als een digitaal abonnement. Door stijgende papierprijzen en
toenemende distributiekosten is het papierplus-abonnement in de periode
2012-2014 duurder geworden (zie bron 2), terwijl de prijs van een digitaal
abonnement gelijk is gebleven (zie bron 3). Een marketingmedewerker
van de Krant van Vandaag doet de volgende uitspraak:
1 “De vraaglijn van een digitaal abonnement is in de periode 2012-2014
verschoven, omdat de prijs van een papierplus-abonnement is
gestegen.”
2 “Hierdoor is het consumentensurplus op de markt van digitale
abonnementen toegenomen.”

HA-1022-a-19-1-o
2 / 12
lees verder ▶▶▶

### Pagina 3

3p 3 Gebruik bron 2.
Bereken het aantal papierplus-abonnementen van de Krant van Vandaag
in 2014.

1p 4 Gebruik uitspraak 1 en bron 3.
Geef een andere oorzaak dan genoemd in uitspraak 1 waarom de
vraaglijn van het digitale abonnement verschoven kan zijn.

2p 5 Gebruik uitspraak 2 en bron 3.
Geef met letters de toename aan van het consumentensurplus van het
digitale abonnement, zoals bedoeld in uitspraak 2.

HA-1022-a-19-1-o 3/12 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2 Een crisis maakt verschil

fragment uit een CBS-persbericht, 2015:
Als gevolg van de kredietcrisis die eind 2008 begon, zijn in 2012 de
inkomensverschillen tussen Nederlandse huishoudens veranderd. In 2012
was het totale inkomen van huishoudens 0,7 procent lager dan in 2008,
maar deze inkomensdaling was niet gelijk verdeeld over de huishoudens.
Bij werknemers is de inkomensdaling beperkt gebleven dankzij
ingebouwde stabilisatoren zoals werkloosheidsuitkeringen en het
progressieve belastingstelsel. Daarnaast is het inkomen van werknemers
als gevolg van collectieve arbeidsovereenkomsten (cao’s) meestal erg
vast. Gemiddeld gingen zij er door de kredietcrisis nauwelijks op achteruit,
tenzij ze bijvoorbeeld hun baan kwijtraakten.

1p 6 Citeer uit het bovenstaande persbericht de zin waaruit blijkt dat er sprake
is van loonstarheid op de Nederlandse arbeidsmarkt.

2p 7 Leg uit dat werkloosheidsuitkeringen een dempende invloed kunnen
hebben op een neergaande conjunctuur.

2p 8 Gebruik bron 1.
Zijn de inkomens van Nederlandse huishoudens na de kredietcrisis
genivelleerd of gelevelleerd? Maak een keuze en licht deze toe met
behulp van getallen uit bron 1.

2p 9 Gebruik het fragment uit het CBS-persbericht en bron 1 en 2.
Zijn de verhoudingsgetallen in bron 1 gebaseerd op het primaire
huishoudinkomen of op het secundaire huishoudinkomen? Licht het
antwoord toe. Ga als volgt te werk:
- Leg uit welke staven in bron 2 het primaire huishoudinkomen en welke
staven het secundaire huishoudinkomen weergeven.
- Beredeneneer vervolgens op welke huishoudinkomen de
verhoudingsgetallen in bron 1 zijn gebaseerd.

HA-1022-a-19-1-o 4 / 12 lees verder ► ► ►


### Pagina 5

"Uit het CBS-persbericht blijkt ook dat als de periode vóór de kredietcrisis (2005 - 2008) vergeleken wordt met de periode ná de kredietcrisis (2009 - 2012) het inkomen uit arbeid is gedaald en het inkomen uit vermogen is gestegen. Heeft u daar een verklaring voor?"
"Het inkomen uit arbeid is gedaald omdat werknemers hun baan kwijtraakten."
"De ontwikkeling van het consumentenvertrouwen heeft eraan bijgedragen dat het inkomen uit vermogen is gestegen, omdat..."
[FIGUUR: Twee silhouetten van mannen in pakken die in stoelen zitten en met elkaar praten.]
2p 10 Gebruik bovenstaand gesprek.
Geef een mogelijke verklaring voor de stijging van het inkomen uit vermogen als gevolg van de ontwikkeling van het consumentenvertrouwen.
HA-1022-a-19-1-0
5 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 6

Opave 3 De verzekeraar rijdt met u mee!
uit een krant, 2018:
De 'Pay How You Drive'-autoverzekering
(PHYD) is in opkomst: wie rustig remt en
niet te hard optrekt, betaalt minder premie.
Steeds meer verzekeraars lanceren deze
autoverzekering. Het principe is simpel. Een
app op de mobiele telefoon registreert het
rijgedrag van de automobilist. Als de
telefoon vastzit in een standaard zijn de
meetgegevens betrouwbaar en kunnen ze
worden uitgelezen door de verzekeraar. De
automobilist die zeer netjes rijdt, krijgt het
predicaat 'groen' en dat betekent een korting van 35% op de basispremie.
De categorie-indeling wordt elke maand opnieuw vastgesteld. Op dit
moment rijdt 10% van de PHYD-verzekerden in de categorie ‘rood’. Deze
categorie ‘coureurs’ betaalt de volledige basispremie.
[FIGUUR: Een auto rijdt onder drie beveiligingscamera's door.]
Mevrouw Bakker heeft op 1 januari 2018 een PHYD-autoverzekering
afgesloten. Ze is toen ingedeeld in de categorie rood en betaalde de
volledige basispremie. Op basis van haar rijgedrag in januari is ze per
1 februari door de verzekeraar ingedeeld in de categorie oranje (zie
bron 1). Begin maart ontvangt ze een bericht van de verzekeraar over
haar rijgedrag in februari (zie bron 2).
Gebruik bron 1 en 2.
2p 11 Bereken de basispremie van mevrouw Bakker op 1 januari 2018.
HA-1022-a-19-1-0
6/12
lees verder ►►►

### Pagina 7

Een verzekeraar die de PHY D-autoverzekering aanbiedt doet de volgende uitspraak:
“We baseren de indeling in een categorie vooral op het gedrag van de bestuurder zoals remmen, optrekken en snelheids overtredingen. Dankzij de app kunnen we het gedrag van de bestuurder volgen en wordt ...(1)... sterk verminderd. Hierdoor wordt het voor ons mogelijk ...(2)... toe te passen, zodat de bestuurder een financiele prikkel krijgt het rijgedrag in positieve zin aan te passen.”

2p 12 Maak de uitspraak economisch correct.
Kies uit:
bij (1) asymmetrische informatie / risico- avers gedrag
bij (2) premie differentiatie / zelfbinding

Een verzekeringseconoom reageert op de opkomst van de PHY D-autoverzekering en doet de volgende twee uitspraken:
1 “De PHY D-autoverzekering is voor verzekeraars een maatregel om
averechtse selectie tegen te gaan.”
2 “Het mooie van de PHY D-autoverzekering is dat behalve de
verzekerden en de verzekeraars de gehele maatschappij kan
profiteren, doordat de maatschappelijke kosten van het autorijden
afnemen.”

2p 13 Leg uitspraak 1 uit.

Gebruik uitspraak 2.
2p 14 Leg met behulp van het begrip negatieve externe effecten uit dat de
maatschappelijke kosten van het autorijden door de PHY D-
autoverzekering kunnen afnemen.

HA-1022-a-19-1-o 7 / 12 lees verder ► ► ►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 427

### Pagina 8

Opave 4 De zon schijnt niet altijd op Aruba

Het Caribische eiland Aruba heeft een economie die erg afhankelijk is van
haar belangrijkste handelspartner, de Verenigde Staten van Amerika (VS).
Er worden veel goederen uit de VS geimporteerd en het eiland wordt door
veel Amerikaanse toeristen bezocht. Ook voor directe investeringen in
hotels is Aruba sterk op de VS aangewezen.

3p 15 Maak de onderstaande zinnen economisch correct.
- Bezoek van Amerikaanse toeristen wordt als ... (1)... geregistreerd op
de ... (2)... van de Arubaanse betalingsbalans.
- Import van goederen wordt als ... (3)... geregistreerd op de ... (4)... van
de Arubaanse betalingsbalans.
- Directe investeringen van buitenlandse hotelketens op Aruba worden
als ... (5)... geregistreerd op de ... (6)... van de betalingsbalans van
Aruba.
Kies uit:
bij (1) export / import
bij (2) kapitaalrekening / lopende rekening
bij (3) ontvangsten / uitgaven
bij (4) kapitaalrekening / lopende rekening
bij (5) ontvangsten / uitgaven
bij (6) kapitaalrekening / lopende rekening

De officiële munt op Aruba is de florin (AWG). Maar vrijwel iedere
Arubaanse consument of ondernemer accepteert ook Amerikaanse dollars
(US$). Om die reden hanteert de Centrale Bank van Aruba (CBA) een
vaste wisselkoers tussen de florin en de dollar. De CBA wil vraag en
aanbod van de florin bijsturen totdat de vaste koers van $1$ = 1,79 AWG$
is bereikt. Voor de aan- en verkooptransacties wordt de goud- en
deviezenvoorraad (officiële reserves) van de CBA gebruikt.

De kredietcrisis van 2008 beinvloedde het Amerikaanse toerisme en de
Amerikaanse investeringen op Aruba. Daardoor kampte Aruba in 2012
met een tekort op de betalingsbalans. De CBA gebruikte de goud- en
deviezenvoorraad om dit tekort aan te zuiveren.

HA-1022-a-19-1-0 8 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

2p 16 Gebruik bovenstaande tekst en bron 1.
Neem de letters uit het schema van bron 1 over en vermeld bij elke letter
het juiste schuin gedrukte begrip zodat er een economisch juiste
redenering ontstaat.

Een econome reageert op de ontwikkelingen: “Een vaste wisselkoers kan
bij een tekort op de betalingsbalans zowel gunstig als ongunstig zijn. Het
is gunstig omdat de inflatie op ons eiland laag blijft en het is ongunstig
omdat Amerikaanse toeristen niet kunnen profiteren van een
koersvoordeel.”

2p 17 Leg uit dat bij een tekort op de betalingsbalans door de vaste wisselkoers
inflatie wordt tegengegaan.

2p 18 Leg uit dat bij een tekort op de betalingsbalans door de vaste wisselkoers
Amerikaanse toeristen niet kunnen profiteren van een koersvoordeel.

Omdat de Arubaanse overheid in 2012 de economische terugval met
investeringen heeft geprobeerd te compenseren, is de overheidsschuld in
2013 sterk opgelopen.

3p 19 Gebruik bron 2.
Bereken de Arubaanse overheidsschuld in florin in 2013.

HA-1022-a-19-1-0 9/12 lees verder ►►►

### Pagina 10

Opgave 5 Dat kost energie
In 2004 is de energiemarkt geprivatiseerd.
Sindsdien hebben consumenten de vrije keuze bij
welke energieleverancier ze gas en elektriciteit
afnemen. In de slag om de klant bieden sommige
energieleveranciers bij een energiecontract met
een vaste looptijd van drie jaar een ‘gratis
cadeau’ aan, zoals een tablet, smartphone of
laptop. Directeur Wolfert van de Vastelastenbond:
“Veel consumenten denken dat ze een goede
deal sluiten, maar in feite zitten ze vast aan een duur energiecontract
waarmee ze het ‘cadeau’ zelf betalen. Sterker nog, er moet meer betaald
worden dan de gemiddelde winkelprijs van het cadeau, omdat er sprake is
van rente. Dat komt neer op ruilen over de tijd zonder dat de consument
zich daarvan bewust is en dat is verboden.”
Energie + Gratis Cadeau
[FIGUUR: Een tablet, laptop en kadobon staan op een tablet die door twee handen wordt vastgehouden.]
2p 20 Leg uit dat er bij het aangaan van een energiecontract met een ‘gratis
cadeau’ sprake is van ruilen over de tijd.
Alex Veenstra wil een energiecontract voor zowel stroom als gas afsluiten
bij energieleverancier EnerGas (zie bron 1). Zijn geschatte jaarlijkse
energieverbruik van de twee producten bedraagt:
– stroom 4.400 kWh
– gas 2.350 m³
Alex wil een contract met vaste tarieven voor de komende drie jaar. Als
‘cadeau’ kiest hij de iSmart6s. Alex was sowieso van plan deze
smartphone aan te schaffen voor € 550 en dat is nu niet meer nodig.
3p 21 Gebruik bron 1 bij vraag 21 en 22.
Bereken het rentebedrag voor de iSmart6s dat Alex over de
contractperiode van 3 jaar moet betalen.
2p 22 Stijgt de komende jaren de prijs van stroom of die van gas volgens de
verwachting van leverancier EnerGas? Maak een keuze en licht deze toe.
2p 23 We gaan ervan uit dat Energas en Green Energy de enige aanbieders zijn
op de energiemarkt. Ze opereren dus op een oligopolistische markt.
Leg uit waarom Energas en Green Energy zich vooral met hun product en
niet met hun prijs zullen proberen te onderscheiden.
HA-1022-a-19-1-o 10 / 12 lees verder

### Pagina 11

Beide bedrijven willen klanten van elkaar wegkapen en overwegen om een callcenter in te huren. Medewerkers van zo'n callcenter bellen klanten van de concurrent en proberen deze over te halen over te stappen. De resultaten van het al dan niet inhuren van een callcenter zijn zichtbaar gemaakt in een pay-offmatrix (zie bron 2).

Gebruik bron 2.
3p 24 Komen beide energieleveranciers door deze ontwikkeling in een gevangenendilemma terecht? Ga als volgt te werk:
– Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de bedrijven tot stand komt.
– Beredeneer vervolgens of er sprake is van een gevangenendilemma.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1022-a-19-1-o 11 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 12

Opgave 6 80 jaar bbp, 80 jaar discussie

uit een krant, januari 2014:
Tachtig jaar geleden werd het bruto nationaal product (bpn) voor het eerst
gepresenteerd. De econoom Kuznets bedacht in 1934 een systeem om
aan de hand van macro-economische grootheden zoals consumptie,
besparingen en investeringen de omvang van de economie te meten.
Hiermee kon ook het verloop van de economie worden gevolgd, dat wil
zeggen de groei of de krimp. Enkele jaren na invoering van het bnp
verloor de maatstaf als gevolg van globalisering een groot deel van zijn
bruikbaarheid. Noch de nationaliteit, maar de locatie van de productie werd
het uitgangspunt: het bruto binnenlands product (bbp).

1p 25 Dow Chemical, een Amerikaans bedrijf, heeft een vestiging in de
Rotterdamse haven.
Wordt de productiewaarde van deze vestiging meegenomen in de
berekening van het Nederlandse bbp of het Amerikaanse bbp? Maak een
keuze.

Het bbp meet economische groei, maar wordt ook gebruikt als
welvaartsmaatstaf. Daar is veel discussie over. In 2014 steeg het bbp van
de Verenigde Staten van Amerika (VS) met 2,8%, maar het is de vraag of
de inwoners van de VS in dat jaar ook 2,8% welvarender zijn geworden.
Argumenten waarom het nominale bbp een beperkte welvaartsmaatstaf is,
zijn:
- Een stijging van het nominale bbp kan ook veroorzaakt zijn door
prijsstijgingen.
- Het bbp meet geen welzijn, zoals gezondheid en geluk.
- Het bbp geeft geen informatie over de verdeling van de welvaart.

1p 26 Noem een ander argument dan in deze opgave genoemd waarom de
omvang van het bbp een beperkte welvaartsmaatstaf is.

Gebruik bron 1.
2p 27 Bereken de reële groei van het Amerikaanse bbp in 2014 ten opzichte van
2013.

In 2014 kwam 25% van het Amerikaanse bbp ten goede aan slechts 1%
procent van de bevolking.

1p 28 Gebruik bovenstaande tekst en bron 2.
In welke grafiek is de Amerikaanse Lorenzcurve van 2014 juist
weergegeven?

HA-1022-a-19-1-o 12 / 12 einde