# Eindexamen Economie HAVO 2018 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2018/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2018
tijd vak 1
vrijdag 18 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat
hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-18-1-0

### Pagina 2

Dit is een opgavepagina, getiteld 'Opgave 1', met de subtitel 'Slapend rijk worden?'. De tekst beschrijft de introductie van het product Metolani door de onderneming Pil&Pill (P&P) op de Nederlandse en Duitse markt voor slaapproblemen. Het product is beschermd met een Europees octrooi en exclusief verkrijgbaar via drogisterijen. De opgave vraagt de student om de marktvorm te identificeren waarin de drogisterijen opereren, en om berekeningen uit te voeren betreffende de prijs per verpakking en de omzet op de Duitse markt, rekening houdend met variabele en vaste kosten. Ook wordt gevraagd naar voorwaarden voor prijsdiscriminatie. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig op deze pagina.

### Pagina 3

Dit is een opgavepagina van een examen. De tekst introduceert het medicijn Metolani, waarbij Europese richtlijnen de hoeveelheid werkzame stof per pil reguleren. Het medicijn wordt in Nederland op doktersrecept verkocht, terwijl het in Duitsland vrij verkrijgbaar is bij drogisterijen. De student wordt gevraagd om 'Gebruik bron 3' toe te passen en een vraag te beantwoorden over de vraaglijnen van apotheken ten opzichte van drogisterijen voor Metolani, specifiek gericht op of de vraaglijnen meer naar links of rechts liggen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. De wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn beperkt tot de vermelding van 'hoeveelheid werkzame stof per pil', wat impliceert dat dosering en concentratie relevant zijn. De kern van de opdracht is het analyseren van de tekst om een gefundeerde keuze te maken over de positionering van vraaglijnen.

### Pagina 4

Dit is een opgavepagina uit een examen, getiteld 'Opgave 2: Van nationaal rekenen naar nationaal beleid'. De pagina behandelt het belang van nationale rekeningen, zoals het bruto binnenlands product (bbp), voor economisch en monetair beleid. Er worden drie economische verschijnselen (negatieve externe effecten, productie in de zwarte circuit, en vrijwilligerswerk) geïntroduceerd die niet of deels in het bbp worden opgenomen, wat kan leiden tot onderschatting van de welvaart. De student wordt gevraagd om voor elk verschijnsel uit te leggen of dit leidt tot een onderschatting of overschatting van het bbp. Verder bevat de pagina een oefening (gebruik bron 1) om een economische zin aan te vullen met het juiste woord. De definitie van bbp wordt kort toegelicht, inclusief het verband met nationaal inkomen en de componenten die buiten het bbp vallen (primaire inkomens uit het buitenland). Specifieke termen die aan bod komen zijn bruto binnenlands product (bbp), bruto nationaal inkomen (bni), economisch beleid, monetair beleid, overheidstekort, nationaal spaarsaldo, macro-economische indicatoren, zwarte circuit, en primaire inkomens.

### Pagina 5

Dit is een examenpagina die bestaat uit opgaven. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De vragen richten zich op economische concepten zoals de conjunctuurindex, overheidsbestedingen, schuld, inflatie, de kredietcrisis, en het Stabiliteitspact. De student wordt gevraagd om procentuele veranderingen te berekenen, bestaande informatie in te vullen, economische concepten uit te leggen, en de implicaties van het Stabiliteitspact te duiden in relatie tot conjunctuurbeleid. Er wordt verwezen naar drie bronnen, waarvan de inhoud niet op deze specifieke pagina staat, maar waarvan wordt aangenomen dat de student deze heeft geraadpleegd.

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina uit een examen, getiteld 'Opgave 3: Hoe duur is de suiker?'. De pagina bevat een tekstuele bron (Bron 1) die informatie geeft over suikerproductie in Suriname, de rol van suikerriet als grondstof voor biobrandstof, en investeringen van het Staatsolie Maatschappij Suriname (SMS). Vervolgens worden er vier opdrachten (nummers 13 t/m 17) gesteld die de student moet beantwoorden aan de hand van de verstrekte bronnen. Opdracht 13 vraagt een oordeel over de collectieve waarde van de geproduceerde suiker. Opdracht 14 vereist een berekening van de investering per kilogram suiker, gebruikmakend van Bron 2. Opdracht 15 vraagt om een berekening van de minimale opbrengst per ton suiker in 2013, gebruikmakend van Bron 3. Opdracht 16 vraagt om een uitleg, gebaseerd op Bron 2, over de export van door SMS geproduceerde suiker naar de EU. Opdracht 17, met behulp van Bron 1, vraagt om een uitleg over hoe SMS het ondernemingsrisico wil beperken. Er zijn geen grafieken of tabellen op deze pagina; alle informatie wordt tekstueel gepresenteerd.

### Pagina 7

Dit document is een examenpagina, specifiek aangeduid als 'Opgave 4'. De tekst behandelt het concept 'Zekerheidszoekers in de zorg' en de invoering van de basiszorgverzekering in Nederland sinds 2006. Er wordt ingegaan op de rol van 'moral hazard' en de implicaties ervan voor zorgpremies. Twee opgaven worden gepresenteerd: Opdracht 18, die de student vraagt om economische redenering toe te passen op de keuze van verzekeringen en de redenen achter de verplichte basisverzekering, met vier mogelijke antwoorden (asymmetrische informatie, risico-aversie, solidariteit, averechtse selectie, hoog/laag). Opdracht 19 vraagt om uit te leggen hoe moral hazard kan leiden tot hogere zorgpremies en geeft concrete financiële cijfers over het eigen risico in 2008 en 2016. Opdracht 20 vraagt om een berekening van de vergoeding van de verzekeraar in 2016 op basis van de verschuiving van het eigen risico. Er zijn geen grafieken of tabellen, maar wel verwijzingen naar bron 1.

### Pagina 8

Dit is een examenpagina die voornamelijk bestaat uit tekst, zonder grafieken of tabellen. Het behandelt wiskundige en economische concepten rondom de 'verplichte zorgverzekering' en het 'eigen risico'. Er wordt verwezen naar twee bronnen (bron 2 en bron 3) die de student moet raadplegen.  Vraag 21 vraagt de student om de naam van kijkers te koppelen aan hun reacties (minister, Kamerlid, econoom) op basis van de verstrekte informatie. Vraag 22 vraagt de student om het 'aantal mensen dat een verplichte zorgverzekering heeft' te berekenen, gebruikmakend van bron 3. Vraag 23 vraagt de student om een prijselasticiteitscoëfficiënt van -0,1 of -0,2 te gebruiken in een berekening, waarschijnlijk om het effect op het aantal verzekerden te bepalen, en om de gemaakte keuze toe te lichten.

### Pagina 9

Dit is een opgavepagina voor een examen. De tekst beschrijft de bevindingen van onderzoekers in een rapport, waarbij de nadruk ligt op de daling van collectieve uitgaven en de stijging van eigen betalingen. Er wordt gesproken over de oorzaken en gevolgen hiervan, met name in relatie tot een voorstel van de minister en de economische implicaties. De student wordt gevraagd om de conclusie van de onderzoekers te schrijven en vervolgens twee mogelijke verklaringen te geven voor de beschreven ontwikkelingen, gebaseerd op de verstrekte bron 3. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar de vraagstelling richt zich op economische concepten zoals collectieve uitgaven, eigen betalingen en economisch risico.

### Pagina 10

Dit is een opgavepagina met de titel 'Opgave 5 Minimumloon: meer of minder werk?'. De tekst beschrijft de mogelijke gevolgen van de invoering van een minimumloon in de Verenigde Staten, gebaseerd op een tijdschriftartikel. Er worden economische concepten zoals werkgelegenheid, extra inkomen, belastingen, bbp en arbeidsmarktverstoring genoemd. De student wordt gevraagd om de effecten van een minimumloon op werkgelegenheid uit te leggen (vraag 25) en om de verklaring van een krantenkop te beoordelen en te onderbouwen met een keuze tussen twee opties (vraag 26). Een illustratie toont een gesprek tussen drie personen, waarbij de concepten 'minimumloon', 'arbeidsmarkt' en 'werkloosheid' worden besproken en visueel worden voorgesteld met behulp van genummerde tekstballonnen en een schema. De illustratie bevat ook nummers 1, 2 en 3 die verwijzen naar punten in de tekst.

### Pagina 11

Dit is een examenpagina met opgaven die economische concepten toetsen. Opdracht 27 vraagt studenten om een economisch juiste redenering te formuleren op basis van tekstblok 1 en een afbeelding, en daarbij specifieke begrippen zoals prijsregulering, marktmechanisme en arbeidsvraag te verwerken. Opdracht 28 vereist het analyseren van een schema uit tekstblok 2 en bron 2, en het selecteren van de juiste economische verschijnselen uit een gegeven lijst (bedrijven gaan automatiseren, internationale concurrentiepositie verslechtert, lonen stijgen sneller dan arbeidsproductiviteit, loonkosten per product stijgen). Opdracht 29 instrueert studenten om tekstblok 3 en bron 3 te gebruiken, waarin een grafiek een toelichting krijgt. Studenten moeten een economisch juiste tekst aanvullen en de effecten van het minimumloon op het werkgevers- en werknemerssurplus analyseren door letters te kiezen uit een reeks opties (K/L/M/N/O/P/Q). De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar verwijst wel naar dergelijke elementen in bronnen.