# Eindexamen Economie HAVO 2017 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2017/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijdvak 1
dinsdag 16 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 48 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-17-1-o

### Pagina 2

Dit is een opgavenpagina voor een examen, getiteld 'Opgave 1'. De pagina bevat tekstuele informatie over een restaurant genaamd 'Restaurant La Mama' en de eigenaren Georgio en Teresia, inclusief hun bedrijfsideeën. Visueel wordt de pagina verrijkt met een illustratie van Georgio en Teresia in gesprek over de bedrijfsdoelstellingen, met tekstballonnen die hun ideeën weergeven. De tekstballonnen bevatten uitspraken over winstgevendheid, omzet en klanttevredenheid.  De opgaven variëren van het interpreteren van economische redeneringen en het identificeren van economische concepten zoals GTK-lijn, prijs-afzetlijn, volkomen concurrentie en proportioneel, tot het berekenen van omzet en het beoordelen van grafische weergaven van bedrijfsdoelstellingen. De opgaven worden geannoteerd met punten (2p of 1p), wat duidt op een puntensysteem voor de beoordeling.  Onder aan de pagina staat een paginanummer (2/10) en informatie over de bron en website voor meer examens.

### Pagina 3

Dit is een opgavepagina van een examen, met drie vragen en een tabel. De tekst beschrijft een scenario met Giorgio en Teresia die een all-inclusive diner aanbieden, waarbij prijselasticiteit en financieringsvormen centraal staan. Vraag 4 betreft de prijselasticiteit op maandag. Vraag 5 vraagt naar de prijselasticiteit op andere dagen van de week, met een verwijzing naar een (niet getoonde) grafiek en een tabel (bron 3). Vraag 6 vraagt om een schema te maken en aspecten van hypothecaire leningen en crowdfunding te vergelijken, waarbij eisen en risico bij wanbetaling worden geëvalueerd. Visuele elementen ontbreken, behalve de tabellarische weergave in vraag 6. De student wordt gevraagd concepten als prijselasticiteit, financieringsvormen (hypothecaire lening, crowdfunding) te analyseren en toe te passen.

### Pagina 4

Dit is een opgavepagina voor een examen met de titel 'Opave 2: Hoe herverdelen?'. De pagina bevat een tekst die de economische discussie over inkomensverschillen en herverdeling introduceert, met een citaat van econoom Jakobson over de meest efficiënte maatregel. Verderop wordt een schema gepresenteerd dat studenten moeten invullen, gerelateerd aan herverdelingsmaatregelen (minimumloon verhogen, hoogste tarief inkomstenbelasting verhogen) en hun effect op primair en secundair inkomen. Er zijn visuele elementen: een cartoon van een portemonnee die suggereert dat het over geld en verdeling gaat, en een tabel met kolommen voor 'herverdelingsmaatregel', 'primair inkomen', 'secundair inkomen' en 'beide'. Van de student wordt gevraagd om het schema te voltooien en te beargumenteren welk effect herverdelingsmaatregelen hebben op primair en secundair inkomen.

### Pagina 5

Volgens econoom Jakobson zijn beide maatregelen geen efficiënte
manieren om het inkomen te herverdelen. Stel je de volgende situatie
voor. Als journalist neem jij een interview af bij Jakobson over dit
onderwerp. Op basis van jouw aantekeningen (bron 2) schrijf je een
artikel. Dat artikel begint als volgt:
"Volgens econoom Jakobson leidt het verhogen van het hoogste tarief van
de inkomstenbelasting tot een lager nationaal inkomen en leidt het
verhogen van het minimumloon tot hogere werkloosheid onder
uitgerekend die werknemers, voor wie de bescherming met het
minimumloon bedoeld is. Jakobson stelt dat een verhoging van de
arbeidskorting voor de laagstbetaalden efficiënter is. Eén en ander laat
zich als volgt toelichten...."

3p 9 Gebruik bron 2.
Schrijf in ongeveer 80 woorden het vervolg van het artikel. In het artikel
moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
a de wijze waarop het verhogen van het hoogste tarief van de
inkomstenbelasting kan leiden tot een lager nationaal inkomen;
b de wijze waarop het verhogen van het minimumloon kan leiden tot
hogere werkloosheid onder uitgerekend die werknemers voor wie de
bescherming met het minimumloon bedoeld is;
c de wijze waarop het verhogen van de arbeidskorting voor de
laagstbetaalden de inkomensnivellering kan versterken.

HA-1022-a-17-1-o 5 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Dit is een opgavendeel van een examen, genaamd 'Opgave 3' met de titel 'Liever geen lira?'. Het bevat twee tekstbronnen en drie vragen, genummerd 10, 11 en 13. Vraag 10 vraagt om een uitleg van de impact van economische krimp in de eurozone op de Turkse lira. Vraag 11 is een rekenopgave, gebaseerd op Bron 1, die een situatie beschrijft waarin Bilal een appartement koopt in Turkije en geld wisselt van euro naar lira. Bron 1, uit een krant (2 september 2013), beschrijft een maatregel van de Turkse Centrale Bank om dollars om te wisselen naar lira, met als doel inflatie tegen te gaan. Vraag 13 vraagt om te bepalen welke grafiek uit Bron 2 (niet afgebeeld) de impact van deze maatregel het beste weergeeft. De vragen bevatten wiskundige en economische concepten zoals wisselkoersen, economische krimp, inflatie en valutamarkten. De student wordt gevraagd om concepten uit te leggen, berekeningen uit te voeren en grafische informatie te interpreteren.

### Pagina 7

Dit is een examenpagina met de titel 'Opgave 4: Dreigende deflatie'. Het betreft een opgavepagina die een tekst uit een krant uit augustus 2014 aanhaalt en dieper ingaat op het concept van deflatie. Er wordt gesproken over het rentabeleid van de Europese Centrale Bank (ECB) en het nastreven van een inflatiedoelstelling van 2%. De tekst introduceert ook het concept van een loon-prijsspiraal die ontstaat bij loonstijgingen en prijsstijgingen, en de verschillende belangen van werknemers en werkgevers. Verder wordt er verwezen naar een 'eurozone-deflatie-index' die de situatie in eurolanden weergeeft. De student wordt gevraagd om vragen te beantwoorden die gebaseerd zijn op bron 1, bron 2 en bron 3, waarbij specifiek gevraagd wordt naar de belangen in de loon-prijsspiraal, de oorzaken van deflatie, en de reactie van de ECB op het deflatierisico. Er wordt ook gevraagd om de gevolgen van renteverandering via de euro te analyseren met behulp van pijlen.

### Pagina 8

Opgave 5

Uitgestelde vluchten
Luchtvaartmaatschappij Europlane concurreert op de prijs van vluchten
binnen Europa. Vanwege sterke prijsdruk op deze vluchten wil de directie
van Europlane de huidige collectieve arbeidsovereenkomst (cao), die nog
één jaar loopt, tussentijds aanpassen door de afgesproken
loonsverhoging terug te draaien naar 0%. De vakbond, waarbij twee derde
van de werknemers is aangesloten, is daar op tegen. Volgens de vakbond
is er in de huidige cao een loonsverhoging van slechts 0,8% afgesproken,
terwijl de inflatie 2,75% bedraagt. Bovendien stelt de woordvoerder van
de vakbond: "Afspraak is afspraak. De vakbondsleden hebben er hard
voor gevochten!"

1p 19 Verklaar dat bij het tot stand brengen van een cao voor een bedrijf sprake
kan zijn van meeliftgedrag door werknemers.

2p 20 Bereken met hoeveel procent het reële loon van de werknemers daalt bij
de huidige cao-afspraken.

De vakbond en de directie van Europlane discussiëren over het
tussentijds aanpassen van de cao:

[FIGUUR: vier poppetjes zitten aan een tafel, twee poppetjes spreken met tekstballonnen]

Een gelijkblijvend loon is niet
acceptabel voor de
werknemers. Als gevolg van
prijsverlaging is de afzet met
20% gestegen, terwijl de
totale kosten met 10% zijn
gedaald.

Maar als gevolg van forse
concurrentie zijn de totale
opbrengsten ook met 10%
gedaald en hebben we
slechts break-even
gedraaid, net als vorig jaar.

 vakbond directie

2p 21 Gebruik bovenstaande discussie.
Bereken met hoeveel procent de prijs van een vliegticket bij Europlane het
afgelopen jaar gemiddeld is gedaald.

HA-1022-a-17-1-o 8 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Uiteindelijk wordt besloten de cao niet tussentijds aan te passen.
Ondertussen gaan de partijen zich bezinnen over de koers van de cao
voor het volgend jaar. Elke partij heeft twee keuzemogelijkheden wat
betreft de eigen opstelling tegenover de andere partij. Een econoom
brengt de situatie in kaart en toont de mogelijke consequenties van elke
keuze (bron 1). Hij stelt: “Indien beide partijen hun dominante strategie
volgen, belanden ze in een gevangenendilemma.”

Gebruik bron 1.
22 Verklaar dat er hier sprake is van een gevangenendilemma.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1022-a-17-1-o
9 / 10
lees verder

### Pagina 10

Dit is een opgavepagina, genummerd 'Opgave 6', met als titel 'E-bike steeds populairder (ook bij dieven)'. De tekst gaat over de fietsverzekeringsmaatschappij FAM en de groeiende populariteit van e-bikes. Er wordt verwezen naar een onderzoeksrapport (bron 1) en gegevens voor 2014. De opgave bestaat uit drie vragen (23, 24, 25, 26). Vraag 23 vraagt om te voorspellen of de verkopen van e-bikes als percentage van de totale fietsverkopen zullen stijgen of dalen in 2014, met een verklaring. Vraag 24 (2p) vraagt om de hoogte van de verzekeringspremie voor een e-bike in 2014 te berekenen. Vragen 25 (2p) en 26 (1p) vragen om de stelling van de algemeen directeur en de marketingmanager te verklaren. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig, wel wordt er expliciet naar 'bron 1' verwezen, wat impliceert dat daar aanvullende informatie te vinden is. De vragen toetsen analytisch en rekenkundig inzicht, evenals het vermogen om meningen en argumenten te verklaren.