# Eindexamen Economie HAVO 2016 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2016/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2016 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13:30 - 16:30 uur economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1022-a-16-2-o ### Pagina 2 Dit is een opgavepagina uit een examen, genummerd Opave 1. De pagina bevat een afbeelding van Barack Obama en een tekstkader met citaten. De tekst behandelt het concept van inkomens- en vermogensongelijkheid in de VS, met specifieke gegevens uit 2012. Er wordt onderscheid gemaakt tussen primaire en secundaire inkomensverdeling. De student wordt gevraagd om concepten zoals 'voorraadgrootheid' en 'stroomgrootheid' te definiëren, te verklaren hoe ongelijkheid kan ontstaan, en berekeningen te maken met betrekking tot het totale vermogen en de inkomensverdeling. Verder moeten studenten overheidsmaatregelen voorstellen die een nivellerend effect hebben op zowel de primaire als de secundaire inkomensverdeling. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel een numerieke waarde (54.000 miljard dollar) en een percentage (10%). De kernvraagstelling draait om economische analyse van inkomensongelijkheid en beleidsinterventies. ### Pagina 3 Opgave 2 De prijs van snelheid 4G is de nieuwe standaard voor mobiel internet geworden. Door de nieuwe technologie kan er tot tien keer sneller data worden gestreamd. Dat betekent razendsnel browsen, foto's uploaden en streamen van muziek en filmpjes. Momenteel zijn er acht telecombedrijven die 4G- abonnementen in diverse bundels (sms-en, belminuten en mobiel internet) aanbieden. 1p 6 Is er bij het aanbieden van 4G-abonnementen sprake van een heterogeen oligopolie of een homogeen oligopolie? Licht je keuze toe. In een directievergadering van één van de aanbieders van 4G ontstaat het volgende gesprek. De algemeen directeur: "Bij de huidige prijs van een 4G-abonnement hebben we bijna 17 jaar nodig om de miljardeninvestering van de 4G-licentie terug te verdienen. Om de omzet te verhogen en de terugverdienperiode te verkorten stel ik voor de abonnementsprijs te verhogen." De financieel directeur: "Dat lijkt mij niet verstandig. Omdat de vraag prijselastisch is, moeten we de abonnementsprijs juist verlagen om de omzet te verhogen." De marketingmanager: "Wij zijn actief op een markt van oligopolie en dan kan zowel het verhogen als het verlagen van de prijs leiden tot minder omzet." 1p 7 Leg de reactie van de financieel directeur uit. 2p 8 Leg de reactie van de marketingmanager uit. Na enige tijd blijkt dat de prijzen van alle 4G-abonnementen stijgen. De mededingingsautoriteit heeft aangekondigd onderzoek te doen naar eventuele prijsafspraken. Prijsafspraken kunnen namelijk leiden tot maatschappelijk welvaartsverlies. 2p 9 Leg uit dat het maken van prijsafspraken op deze markt via verandering van het consumentensurplus en het producentensurplus kan leiden tot maatschappelijk welvaartsverlies. HA-1022-a-16-2-0 3/8 lees verder ### Pagina 4 Door de komst van de 4G-netwerken neemt de vraag naar internet via de kabel af. Momenteel voorzien twee kabelbedrijven ongeveer 7 miljoen huishoudens van vaste internet aansluitingen via de kabel. Beide bedrijven willen de concurrentie met de aanbieders van 4G-netwerken aangaan en overwegen een alternatief voor mobiel internet aan te bieden: een landelijk dekkend netwerk van wifi-hotspots via de kabel. De mededingingsautoriteit beschikt over gegevens over de plannen van beide kabelbedrijven (zie bron 1, 2 en 3). 2p 10 Gebruik bron 1 en 2 Laat met een berekening zien dat de winst van Megabit € 1.420 miljoen bedraagt indien Megabit wel en Interbyte niet overgaat tot de aanleg van mobiel internet via wifi-hotspots. De mededingingsautoriteit stelt: "Uit de pay-offmatrix blijkt dat beide bedrijven in een gevangenendilemma terecht kunnen komen. Indien beide bedrijven een uitweg zoeken uit dat dilemma kan dat nadelig zijn voor de mobiele-internetgebruiker." 3p 11 Gebruik bron 3 Leg de stelling van de mededingingsautoriteit uit. Gebruik daarbij de volgende stappen: - bepaal eerst de dominante strategie van beide kabelbedrijven; - leg vervolgens uit dat er sprake is van een gevangenendilemma; - beargumenteer tenslotte dat de uitweg uit het dilemma nadelig kan zijn voor de mobiele-internetgebruiker. Gebruik ongeveer 50 woorden. HA-1022-a-16-2-o 4 / 8 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 Dit is een examenpagina met opgaven. De pagina bevat tekstuele informatie over de Russische roebel, olieproducten, economische sancties en valutabeleid. Er zijn geen grafieken of tabellen, maar er wordt verwezen naar 'bron 1' en 'bron 2', wat suggereert dat er mogelijk aanvullende documenten zijn. De student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren (vraag 12), verbanden uit te leggen (vragen 13, 15, 17), en maatregelen te beschrijven (vraag 14). De concepten die aan bod komen zijn economische factoren zoals wereldmarktprijzen, export, inflatie, valutakoersen, concurrentiepositie, sancties, rentetarieven, valutareserves en interventies op de valutamarkt. De vragen vereisen analyse van economische gebeurtenissen en hun gevolgen. ### Pagina 6 Dit is een examenpagina met Opgave 4, getiteld 'Is participeren te stimuleren?'. De pagina bevat tekstuele informatie afkomstig uit een onderzoeksrapport over het Nederlands emancipatiebeleid (2014). Er worden twee bronnen geciteerd: een fragment over de deelname van vrouwen aan betaalde arbeid en een casus over Diana, een gescheiden vrouw met inkomsten uit werk, huur en alimentatie. De opgaven vragen de student om op basis van de bronnen te bepalen of Diana economisch zelfstandig is (met berekening), een overheidsmaatregel te benoemen die de arbeidsparticipatie van moeders kan beïnvloeden, en een conclusie uit een rapport te onderbouwen met een berekening voor verschillende groepen. Verder wordt gevraagd een fragment uit een rapport te duiden over hoogopgeleide vrouwen die niet doorstromen naar de top. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De focus ligt op het analyseren van sociaal-economische data en beleidsconcepten. ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina van een examen, genummerd Opave 5. De pagina bevat tekstuele informatie over accijns op bier en bijbehorende vragen. Er zijn geen grafieken of tabellen, wel worden er twee uitspraken geciteerd met betrekking tot de effecten van accijnsverhogingen. De vragen (genummerd 22, 23, 24, 25 en 26) eisen van de student dat ze concepten zoals prijselasticiteit, substitutie-effect, grenseffect en de effecten van overheidsbeleid (accijnsverhogingen) analyseren en toepassen. De student wordt gevraagd om antwoorden te onderbouwen met bronnen (bron 1, bron 2, bron 4) en berekeningen uit te voeren. De vragen hebben betrekking op economische concepten zoals vraag en aanbod, prijselasticiteit en de impact van belastingen op consumptie en omzet. ### Pagina 8 Dit is een opgavepagina van een examen. De vraag betreft het aanvullen van een tekst met economisch correcte uitspraken. De student moet de zinnen voltooien met de juiste economische termen, waarschijnlijk gerelateerd aan aanbod en vraag. Specifiek wordt er gevraagd naar de gevolgen van een accijnsverhoging en een verhoging van de leeftijdsgrens voor alcoholgebruik op de verkoop van bier. De student dient uit vier opties te kiezen om de lege plekken (1) tot en met (4) in te vullen. Er zijn geen grafieken of tabellen op deze pagina. De gevraagde concepten omvatten waarschijnlijk aanbod, vraag, prijselasticiteit en de effecten van overheidsbeleid op markten.