# Eindexamen Economie HAVO 2016 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2016/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2016
tijdvak 1
dinsdag 24 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 52 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-16-1-o

### Pagina 2

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 1'. De opgave behandelt de veerdienst Schierland en de concurrentie tussen Ferrygood en Budgetboot. Er wordt een visueel element getoond: een foto van een veerboot. De kernconcepten betreffen economische marktvormen (monopolistische concurrentie,  oligopolie), kostenberekeningen (constante kosten, variabele kosten, break-even punt), prijsstrategieën en winstmaximalisatie. De student wordt gevraagd om de marktvorm te verklaren, de prijs van een retourticket te berekenen met behoud van maximale winst, en de totale constante kosten van Budgetboot te berekenen.  De tekst introduceert de context van ontevredenheid van eilanders over de prijzen van Ferrygood, wat leidde tot de oprichting van Budgetboot. De financiële gegevens van Budgetboot, zoals ticketprijs, variabele kosten per ticket en het break-even aantal verkochte tickets, worden gegeven.

### Pagina 3

Ferrygood overweegt de prijs van een retourticket te verlagen. "Als we
niets doen zal het marktaandeel van onze concurrent verder toenemen en
dat is onacceptabel", aldus de directie van Ferrygood. Rob Kaptein vraagt
zich af hoe Budgetboot het best kan reageren: de prijs ook verlagen of de
prijs gelijk houden? Daartoe stelt hij een matrix op waarin de effecten van
de prijsverlaging op het marktaandeel zijn verwerkt (zie bron 2). In zijn
matrix is Rob Kaptein ervan uitgegaan dat de totale afzet op de markt van
veerdiensten naar Schierland gelijk blijft.

Een econoom doet de volgende uitspraken over de matrix:
– "Als de veerdiensten op basis van deze matrix een besluit nemen,
heeft dat voor beide negatieve gevolgen voor de omzet.
– Daarom verwacht ik dat ze zullen proberen om een prijsafspraak te
maken, ook al is dat verboden."

3p 4 Gebruik bron 2.
Bepaal de dominante strategie van beide veerdiensten en geef op basis
daarvan een verklaring voor de uitspraken van de econoom.

HA-1022-a-16-1-o 3 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 4

Dit is een examenpagina met "Opgave 2" getiteld "Parade van Pen". De pagina bevat tekstuele informatie gebaseerd op een economisch rapport uit 2012 over inkomensongelijkheid in Nederland tussen 1975-2010. Visuele elementen omvatten een tekening van een lange rij mensen van verschillende lengtes, die de inkomensverdeling symboliseert volgens de 'Parade van Pen'-methode. De vragen op de pagina gaan over de oorzaken van de stijgende inkomensongelijkheid, het effect van inkomstenbelasting, en vereisen het selecteren van de juiste inkomensbegrippen uit een lijst. De vragen testen begrip van economische concepten zoals inkomensongelijkheid, arbeids productiviteit, primair inkomen, secundair inkomen en belastbaar inkomen. De student wordt gevraagd feiten te benoemen, de effectiviteit van beleid te beoordelen en definities toe te passen.

### Pagina 5

Dit is een opgavepagina uit een examen, met drie genummerde vragen (8, 9, en 10) die de student dient te beantwoorden. Vraag 8, met 1 punt, vraagt de student om uit Bron 2 af te leiden dat een groep mensen een negatief inkomen kan hebben en dit uit te leggen. Vraag 9, ook 1 punt, vereist een berekening van de inkomsten van de reus met een lengte van 7,09 meter, gebruikmakend van Bron 2. Vraag 10, met 2 punten, vraagt de student om een economisch juiste redenering te maken op basis van het begin van een economisch rapport en Bron 2. De student moet de inkomensverdeling in 2010 en 1975 vergelijken en specifieke keuzes maken uit gegeven opties voor de antwoorden (1), (2) en (3), gerelateerd aan het passeren van gemiddeld inkomen, de inkomensverdeling en de vergelijking tussen de jaren. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, alleen tekstuele opgaven.

### Pagina 6

Dit is een opgavenpagina van een examen, getiteld 'Opave 3'. De pagina behandelt het onderwerp 'Zorgwekkende kosten' en is onderverdeeld in vier vragen (11 tot en met 14) en één berekeningsvraag (15). De vragen gaan over de verplichting tot ziektekostenverzekering, averechtse selectie, risicoselectie door zorgverzekeraars, de rol van de aanvullende verzekering van Vizaget, en de impact van technologische ontwikkelingen op de gezondheidszorgkosten. Vraag 15 vereist het berekenen van de reële stijging van de uitgaven aan gezondheidszorg tussen 2001 en 2011, waarbij gebruik wordt gemaakt van een externe bron (bron 2 en 3, die niet op deze pagina staan). Er zijn geen grafieken of tabellen op deze pagina. De student wordt gevraagd concepten uit te leggen en berekeningen uit te voeren.

### Pagina 7

In een actualiteitenprogramma reageert een gezondheidseconoom op de
ontwikkelingen. “De uitgaven aan ziektekosten stijgen omdat er sprake is
van $moral hazard$ (risico op moreel wangedrag) bij verzekerden. Een
manier om $moral hazard$ te beperken is het verhogen van het eigen risico.
Ik zal uitleggen hoe dat zit. Tevens zal ik een andere maatregel toelichten
die $moral hazard$ in de gezondheidszorg kan beperken ....”

3p 16 Schrijf het gevolg van de reactie van de gezondheidseconoom. Hierin
moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
– Een uitleg waaruit blijkt dat het verhogen van het eigen risico een
manier is om $moral hazard$ bij verzekerden te beperken.
– Een andere maatregel dan de invoering van het eigen risico, met
uitleg hoe daarmee $moral hazard$ bij verzekerden kan worden beperkt.
Gebruik ongeveer 50 woorden.
HA-1022-a-16-1-o 7 / 11 lees verder ‣‣‣

### Pagina 8

Dit is een opgavepagina met de titel 'Opgave 4' en de vraag 'Slaat accijns een deuk in een pakje boter?'. De pagina bevat een inleidende tekst over een vetaccijns in Denemarken, die bedoeld is om de consumptie van verzadigde vetten te verminderen en zo overgewicht en hart- en vaatziekten tegen te gaan. Er is een illustratie die de tekst ondersteunt, waarop een persoon met veel verpakt voedsel en een hamburger te zien is, met de tekst 'BELASTING OP VET VOEDSEL?'. De vragen 17, 18, 19 en 20 vereisen analyse van de tekst en bronnen. Vraag 17 vraagt om de negatieve externe effecten van de consumptie van verzadigde vetten uit te leggen. Vraag 18, die gebruik maakt van bron 1, vraagt om de berekening van de nieuwe evenwichtsprijs. Vraag 19, die ook bron 1 gebruikt, vraagt om de hoogte van de accijns en het procentuele effect op de consumentenprijs te bepalen. Vraag 20 vraagt, met behulp van bron 2, naar de betekenis van een grijze vlak in een grafiek met betrekking tot de accijnsopbrengst.

### Pagina 9

Dit is een opgavepagina van een examen. De pagina bevat een stuk tekst over gedragseconomie en de reactie van consumenten op accijnsheffing op boter.  Er worden drie blanco plekken in de tekst aangewezen met nummers (1), (2), en (3), die de student moet invullen. De vraag, genummerd als 21, vraagt de student om een economisch-realistische redenering te maken op basis van de tekst en aan te geven hoe de vraag naar boter zal verlopen. Vervolgens wordt gevraagd om uit drie opties (meer/minder, steil/minder steil, eerder/niet) te kiezen die de vraagcurve zullen beschrijven. De tekst introduceert het concept gedragseconomie en prijspelasticiteit. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig op deze specifieke pagina, wel zijn er nummeringen die naar mogelijke grafische elementen of verdere uitleg elders in het examen zouden kunnen verwijzen.

### Pagina 10

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 5'. De pagina bevat een casus over de Indiase economie, met focus op inflatie, consumentenvertrouwen, de lopende rekening van de betalingsbalans en overheidsmaatregelen. Er zijn drie vragen genummerd 22, 23 en 24, die respectievelijk 2, 2 en 2 punten waard zijn. Vraag 25, met 3 punten, vereist het gebruik van aanvullende tekst en bron 1, met meerdere invulvragen genummerd (1) tot en met (5). De vragen testen het begrip van economische concepten zoals conjunctuurindicatoren, werkloosheidsuitkeringen, binnenlandse inflatie, betalingsbalansen, importbeperkingen, en de relatie tussen inflatie, rente en spaargedrag. Er zijn geen grafieken of tabellen, enkel tekstuele informatie en een opsomming van mogelijke antwoorden voor vraag 25. De student wordt gevraagd economische relaties uit te leggen en te analyseren.

### Pagina 11

Dit is een opgavepagina van een examen. De pagina bevat tekstuele informatie die voortkomt uit een krantenbericht (bron 2) over de Indiase economie en importmaatregelen op goud en gouden sieraden. Er wordt een citaat gegeven over de effecten van renteverhogingen in de VS op de wisselkoers van de dollar en de kosten voor Indiase burgers om goud en gouden sieraden te importeren. De student wordt gevraagd om bron 2 te gebruiken en uit te leggen hoe de renteverhoging in de VS kan leiden tot duurdere goud- en gouden sieradenimporten voor kopers in India. De student moet dit uitleggen in ongeveer 60 woorden. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren op deze pagina. Wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn beperkt tot economische principes zoals wisselkoersen en importkosten.