# Eindexamen Economie HAVO 2015 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2015/tijdvak-2 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2015 tijdvak 2 donderdag 18 juni 13.30 - 16.30 uur economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1022-a-15-2-0 ### Pagina 2 Dit is een opgavepagina uit een examen, getiteld 'Opgave 1'. De tekst beschrijft de lancering van het computerspel Great Car Robbery 5 (GCR5) en de economische implicaties daarvan. Visueel is er een logo 'THE GAMES' aanwezig. De opgave bevat meerdere subvragen (genummerd 1 tot en met 4), die gerelateerd zijn aan economische concepten zoals markt(vorm), inkoopmarkt, verkoopmarkt, monopolistisch concurrentie en oligopolie. Er wordt van de student gevraagd om zinnen aan te vullen met de juiste economische termen, prijzen te berekenen op basis van gestelde doelen (maximale omzet/winst), en gegevens uit een tabel over te nemen. De economische concepten die aan bod komen, zijn cruciaal voor het begrijpen van marktdynamiek en bedrijfsstrategieën. ### Pagina 3 Dit is een opgavenpagina uit een examen. De pagina bevat tekstuele informatie die context biedt voor de vragen. Centraal staat een discussie tussen Salim en Kees over de introductie van een computerspel genaamd GCR5. Ze onderzoeken de vraaggedrag aan de hand van prijselasticiteitscoëfficiënten, waarbij Salim een elasticiteit van -0,1 verwacht en Kees een elasticiteit van -1,0. Er wordt expliciet gevraagd naar het gebruik van 'bron 3' om een economisch juiste tabel te construeren en de redenering te verklaren. Verder wordt een citaat van Salim gepresenteerd over de PEGI-richtlijnen en zelfbinding van het softwarebedrijf. De student wordt gevraagd om te beoordelen of Salim's uitspraak juist is en dit te motiveren, gebruikmakend van 'bron 4'. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren op deze pagina; alle informatie is tekstueel. De kernconcepten betreffen economie (prijselasticiteit) en juridische/ethische aspecten (PEGI-richtlijnen, zelfbinding). ### Pagina 4 Opave 2 Wat te doen met het pensioen? Nederland heeft een uniek pensioenstelsel. Het bestaat uit drie pijlers: het staatspensioen, het aanvullende bedrijfspensioen en de individuele besparingen die mensen zelf regelen (zie bron 1). Samen bepalen deze onderdelen het totale bedrag dat iemand ontvangt als de pensioengerechtigde leeftijd is bereikt. De laatste jaren staat de hoogte van dit bedrag onder druk als gevolg van diverse ontwikkelingen: vergrijzing, de nieuwe regels die de overheid aan de pensioenfondsen heeft opgelegd en de economische crisis. Maar ook het besluit van de centrale bank om de rente te verlagen, vanwege deze economische crisis bedreigt de hoogte van de pensioenuitkeringen. 2p 7 Leg uit dat een economische crisis kan leiden tot het besluit van centrale banken om de rente te verlagen. 2p 8 Gebruik bron 1 bij de vragen 8 en 9. Bij welke van de drie pijlers is er geen sprake van ruilen over de tijd? Verklaar het antwoord met behulp van de verstrekte gegevens en maak daarbij gebruik van het begrip omslagstelsel of kapitaaldekkingsstelsel. Leg uit dat een economische crisis voor mensen die hun leven lang hebben gewerkt, de hoogte van de uitkering uit het aanvullende bedrijfspensioen (pijler 2) kan bedreigen. De overheid vindt dat het Nederlandse pensioenstelsel stabieler moet worden, want op dit moment stijgen de premies en daalt de koopkracht van de premieplichtigen. Zo is er onlangs besloten om vanaf 2013 de AOW-leeftijd in stappen te verhogen van 65 naar 67 jaar (pijler 1). De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW): "Een verhoging van de AOW-leeftijd zal leiden tot een toenemend netto-inkomen van de premieplichtigen." 2p 10 Gebruik bron 2 bij de vragen 10 en 11. Verklaar de stelling van de minister van SZW. 2p 11 Een andere maatregel die de overheid wil nemen betreft pijler 2. Is het reële pensioen zoals geformuleerd bij pijler 2 welvaarts- vast? Verklaar het antwoord. HA-1022-a-15-2-0 4/8 lees verder ### Pagina 5 Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opave 3: Wie verdient het?'. De pagina bevat tekstuele informatie, waaronder een krantenartikel dat de economische situatie in 2012 beschrijft, met nadruk op salarisgroei en koopkracht. Er worden 5-havo leerlingen geïnstrueerd om een rapport van een onderzoeker genaamd Abels te bestuderen en vragen te beantwoorden aan de hand van drie bronnen. Specifieke taken omvatten het berekenen van inflatie (vraag 12), het verklaren van antwoorden (vraag 13), het formuleren van een antwoord (vraag 14), het analyseren van economische conclusies uit bronnen (vraag 15 met deelvragen (a) en (b)), en het verklaren van een conclusie uit bron 3 (vraag 16). De concepten die aan bod komen zijn economie, inflatie, salarisgroei, koopkracht, indexcijfers en inkomensgroepen. ### Pagina 6 Tot slot vraagt de economiedocent aan vier leerlingen: "Schets op het bord de Lorenzcurves van 2011 en 2012, ervan uitgaande dat de vier inkomensgroepen even groot zijn en dat er in de betreffende periode sprake is van divergentie." Gebruik bron 4. 2p 17 Wie heeft de Lorenzcurves juist getekend? HA-1022-a-15-2-0 6/8 lees verder >>> ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina (Opgave 4) van een examen, die zich richt op de economische crisis in Cyprus. De pagina bevat tekstuele informatie over de Cypriotische economie, de bankensector en de impact van het EU-lidmaatschap. Visueel is er een illustratie van een Griekse tempel met de tekst "BANK OF CYPRUS" en een figuur die op een berg zit, wat de economische situatie symboliseert. De tekst noemt wiskundige/wetenschappelijke concepten zoals bruto binnenlands product (bbp), kapitaalimport, betalingsbalans, wisselkoersen en inflatie. Van de student wordt gevraagd om, aan de hand van bronnen, deelrekeningen van de betalingsbalans te verklaren, de toetreding van Cyprus tot de EMU te verklaren en de term 'risicoaversie' toe te passen. Verder moet de student berekenen hoeveel procent de bijdrage in euro's van de bankensector aan het bbp is toegenomen en de stelling van Kyriacou over inflatie verklaren. De pagina is het vierde deel van een examen, met paginanummer 7 van 8. ### Pagina 8 Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opave 5: CO2 weg ermee!'. De pagina bevat tekstuele informatie afkomstig uit bronnen, waaronder een nieuwsartikel en een citaat van een Europarlementariër. Visueel is er een afbeelding van het CO2-logo met een neerwaartse pijl, wat de daling van CO2-emissies symboliseert. De vragen gaan over de prijsvorming van emissierechten, de rol van vraag en aanbod, en economische concepten zoals prijsdiscriminatie en minimumprijzen. Studenten wordt gevraagd om bronnen te interpreteren, stellingen te verklaren, en berekeningen uit te voeren (zie vragen 25 en 26). Vraag 27 vereist een keuze tussen twee economische mechanismen. De opgave behandelt economische en milieukundige aspecten gerelateerd aan CO2-emissierechten.