# Eindexamen Economie HAVO 2015 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2015/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2015
tijdvak 1
maandag 11 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-15-1-o

### Pagina 2

Dit is een examenpagina met de titel 'Opgave 1'. Het type pagina is een opgave. Er zijn visuele elementen aanwezig, namelijk een cartoonachtige afbeelding rechtsboven met de tekst 'AFVAL SCHEIDEN IS GOUD!', die de thematiek van afvalscheiding illustreert. De tekst behandelt wiskundige en wetenschappelijke concepten gerelateerd aan afvalbeheer en economie, specifiek tariefelasticiteit, kostenberekeningen en de effecten van afvalbeleid op afvalproductie. De opgave stelt de student vragen over het uitleggen van methoden, het analyseren van de effectiviteit van tarieven, het berekenen van kosten en het verklaren van beleidsredeneringen. Er worden specifieke cijfers genoemd zoals 450.000 kilo en 1.500.000 kilo afvalvermindering, en een tarief van €0,16. De student wordt gevraagd om de redenering van de gemeente te verklaren aan de hand van berekeningen en concepten zoals tariefelasticiteit en externe effecten.

### Pagina 3

Dit is een examenpagina, specifiek een opgave ('Opave 2') met de titel 'Uitblazen in Japan'. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel een tekstuele context over de Japanse economie, recessie en deflatie, met specifieke data zoals de lopende rekening en wisselkoersen. De opgave stelt de student vragen over berekeningen met betrekking tot importwaarde, het uitleggen van oorzaken van deflatie (technologische ontwikkelingen, rentebeleid), de verkeersvergelijking van Fisher, en het effect van overheidsuitgaven en belastingtarieven op deflatie. De vragen zijn verdeeld over meerdere sub-onderdelen genummerd van 5 tot en met 9, waarbij elk onderdeel punten (2p) toekent. De tekst refereert aan economische concepten als deflatie, recessie, lopende rekening, betalingsbalans, wisselkoersen (dure yen), technologische ontwikkelingen, rentebeleid, geldhoeveelheid, de verkeersvergelijking van Fisher, en overheidsuitgaven/belastingtarieven.

### Pagina 4

Dit examenblad bevat opgaven die economische concepten toetsen, specifiek gerelateerd aan overheidsfinanciën, internationale handel en marktgedrag. Opgave 10 vraagt de student om op basis van Bron 1 een economisch juiste redenering te maken, waarbij keuzes gemaakt moeten worden uit een lijst van vijf economische verschijnselen, waaronder Japanse export, wisselkoersen en economische conjunctuur. Opgave 3 is opgedeeld in twee delen. Het eerste deel introduceert het concept 'verdeling', waarbij de student de betekenis van overheidsuitgaven aan collectieve goederen, een evenwichtige arbeidsmarkt en inkomensverdeling moet begrijpen. Het tweede deel, gerelateerd aan Bron 1, behandelt externe effecten en de gevangenendilemma in de context van collectieve goederen, waarbij de student de impact van de productie op economische spelers A en B moet analyseren en de juistheid van verschillende beweringen moet beoordelen. Opgave 12 stelt een vraag over een citaat van de minister van Financiën betreffende de verlaging van de lasten op consumptie en de motivering daarvan.

### Pagina 5

Een econoom die onlangs onderzoek heeft gedaan naar het effect van
belastingheffing op de inkomensverdeling van gezinshuishoudens, wil de
minister per brief informeren wat de mogelijke gevolgen zijn van de
aangekondigde maatregel. Enkele gegevens die de econoom heeft
gebruikt in zijn onderzoek staan in bron 2 en bron 3.

Gebruik bron 2.
Zijn de netto-inkomens genivelleerd of gedenivelleerd ten opzichte van de
bruto-inkomens? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening
van de inkomensverhoudingen.

De econoom begint zijn brief als volgt:
"Excellentie, u bent van plan de directe belastingen (op arbeid) te
verlagen en de indirecte belastingen (op consumptie) te verhogen. Uit
mijn onderzoek blijkt dat deze belastingmaatregel gevolgen heeft voor de
inkomensverdeling in Nederland. Ik zal toelichten waarom .... "

Gebruik bron 3.
Schrijf het vervolg van de brief aan de minister van Financiën. In de brief
moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
- de mate van nivellering door enerzijds de directe en anderzijds de
indirecte belastingheffing in de uitgangssituatie;
- de mate van nivellering van de totale lastendruk in de uitgangssituatie;
- het uiteindelijke gevolg van de aangekondigde nieuwe
belastingmaatregel op de inkomensverdeling in Nederland.
Gebruik ongeveer 80 woorden.

HA-1022-a-15-1-o
lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina genummerd 'Opgave 4' van een examen, waarschijnlijk gericht op economie of maatschappijleer. De pagina bevat een tekstuele bron (Bron 1) die de economische situatie in België in 2011 beschrijft, met nadruk op prijsstijgingen, lonen en de koppeling van sociale uitkeringen aan de gezondheidsindex (CPI). De tekst legt uit dat de Belgische CPI hoger is dan het EU-gemiddelde en dat dit niet geldt voor de lonen. Er wordt een voorbeeld gegeven van een softwarebedrijf in Luik met 100 werknemers, waarbij de kosten voor reiskostenvergoeding en brutosalaris worden genoemd. De studenten worden gevraagd om economische concepten te analyseren en toe te passen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar er wordt wel een berekening gevraagd m.b.t. de gezondheidsindex. De opdrachten omvatten het aanvullen van zinnen, het uitleggen van een berekening en het geven van een verklaring. De vragen 15, 16, 17 en 18 worden gesignaleerd met bijbehorende puntentotalen.

### Pagina 7

Dit is een opgavepagina van een examen. De pagina bevat een tekstblok met een discussie tussen sociale partners over de koppeling van lonen aan inflatie. Twee sprekers, gesymboliseerd door silhouetten, uiten verschillende meningen. Eén stelt dat het afschaffen van de koppeling leidt tot behoud van werkgelegenheid, zelfs in economische crisis. De ander suggereert dat dit juist bijdraagt aan werkgelegenheid en een uitleg volgt. Verder is er een vraag genummerd 19 met de instructie om het vervolg van de uitspraak van de woordvoerder van de vakbonden te schrijven, met een limiet van ongeveer 40 woorden. Visuele elementen zijn de sprekerssilhouetten en tekstballonnen. Wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn niet direct aanwezig, maar de discussie raakt economische principes zoals koppeling van lonen, inflatie, werkgelegenheid en economische crisis. De student wordt gevraagd een creatieve of analytische voortzetting te geven aan een gegeven uitspraak binnen een economische context.

### Pagina 8

Opave 5

Kiezen voor aanvulling of aftrek
Om de premies laag te houden is iedereen in Nederland
verplicht verzekerd voor medische basiszorg. De
overheid bepaalt wat die basiszorg inhoudt. Zo worden
tandartskosten vergoed tot een leeftijdsrens van
18 jaar. Na het bereiken van die leeftijd zijn er twee
alternatieven:
1 een aanvullende tandartsverzekering afsluiten;
2 tandartskosten zelf betalen en opgeven als fiscal
aftrekpost.

2p 20 Leg met verwijzing naar het begrip averechtse selectie uit dat bij een
verplichte medische basisverzekering de premies naar verwachting
lager zullen uitvallen dan wanneer die verzekering vrijwillig is.

2p 21 Maak van de onderstaande tekst een juiste economische redenering.
Een persoon met risicoavers gedrag zal kiezen voor ... (1).... Vanwege
...(2)... kunnen zorgverzekeraars, als er een aanvullende verzekering
wordt aangevraagd, vragen naar een tandartsverklaring over de staat van
het gebit. Ook kan een zorgverzekeraar om ... (3)... te voorkomen
gebruikmaken van premiedifferentiatie.
Kies uit:
bij (1) alternatief 1 / alternatief 2
bij (2) asymmetrische informatie / verplichte solidariteit
bij (3) moral hazard (risico op moreel wangedrag) / verzonken kosten

Esmée is 25 jaar en heeft veel problemen met haar tanden. Ze is van plan
haar hele gebit te laten opknappen door een tandarts. Een volledige
behandeling zal twee jaar duren en kost € 800 per jaar. Ze overweegt of
ze een aanvullende verzekering zal afsluiten dan wel de kosten op te
geven als aftrekpost.

Bij zorgverzekeraar Ontzorg heeft Esmée de keuze uit twee aanvullende
verzekeringen (zie bron 1). Bij de Tiptoptand-polis zal haar maandelijkse
premie € 50 bedragen. Bij de Bonus-maluspolis is de maandelijkse
basispremie € 50 en wordt ze ingedeeld in trede 5. Stel dat Esmée één
van deze polissen wil afsluiten voor zowel 2014 als 2015.

3p 22 Gebruik bron 1.
Laat met een berekening zien dat de Bonus-maluspolis het meest
voordelig is voor Esmée.

[FIGUUR: Een getekende tand met een tandenborstel, beide met gezichten en armen.]

HA-1022-a-15-1-o 8/11 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk gericht op economie of een gerelateerd vakgebied. De pagina bevat twee vragen, genummerd 23 en 24. Vraag 23 verwijst naar 'bron 2 en 3' en vraagt de student om het belastingvoordeel voor Esmée in 2014 te berekenen, waarbij de tandartskosten als aftrekpost worden opgegeven. Vraag 24 behandelt een ethisch dilemma rondom 'moral hazard' in de context van tandheelkundige zorg en verzekeringen. De student moet beoordelen of er sprake is van moral hazard en dit onderbouwen. Er worden geen specifieke grafieken, tabellen of figuren weergegeven op deze pagina. De vragen vereisen toepassing van concepten als belastingvoordeel, aftrekposten, zorgverzekeringen, en moral hazard.

### Pagina 10

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opave 6: Werkt de arbeidsmarkt?'. De pagina bevat tekstfragmenten uit een onderzoeksrapport over de kredietcrisis en de arbeidsmarkt in Japan, de Verenigde Staten en Europa in 2011.  Er wordt verwezen naar economische groei, werkgelegenheidsgroei, en de gevolgen van de kredietcrisis. Drie leerlingen, Fleur, Tim en Ruth, geven hun mening over de situatie op de arbeidsmarkt, gebaseerd op een 5-havo les.  Er worden twee vragen gesteld (25 en 26) die de student vragen de beweringen van Fleur en Tim te analyseren en uit te leggen hoe de kredietcrisis de arbeidsmarkt beïnvloedt door middel van een aanbodsoverschot en leningzaak.  Vraag 27 vraagt om twee kenmerken van de markt van volkomen concurrentie te noemen en te onderbouwen waarom Ruth's bewering juist is. Er zijn geen grafieken of tabellen zichtbaar.

### Pagina 11

De economieleraar van de 5-havoklas: “In het rapport staat dat er
fundamentele maatregelen moeten worden genomen om de
werkgelegenheidsgroei gelijke tred te laten houden met de economische
groei. Een mogelijke maatregel is flexibilisering van de arbeidsmarkt. Er is
nu namelijk sprake van loonstarheid: ongeveer 95% van alle Nederlandse
arbeidsovereenkomsten is collectief vastgelegd in cao's. Tijdens een
economische crisis blijft het afgesproken loon van kracht en ontstaat er
een aanbodoverschot van personen met werkloosheid als gevolg.”

Gebruik bron 1.
2p 28 Welke grafiek geeft de redenering van de leraar over loonstarheid het
best weer?
HA-1022-a-15-1-o 11 / 11 einde