# Eindexamen Economie HAVO 2014 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2014/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2014
tijdvak 1
donderdag 15 mei
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-14-1-0

### Pagina 2

Opave 1

Inflatie: wat zeggen de cijfers?
In de westerse landen zijn de officiële inflatiecijfers (gemeten inflatie)
doorgaans laag. Strak monetair beleid en globalisering van de
wereldeconomie hebben daaraan bijgedragen. Maar de 'gevoelsinflatie'
kan afwijken van de gemeten inflatie. De gevoelsinflatie geeft weer hoe de
consument denkt dat het gemiddelde prijspeil zich ontwikkelt. Het niveau
waarop de consumenten de inflatie 'voelen' kan bepalend zijn voor hun
bestedingen.

2p 1 Leg uit dat consumentenbestedingen kunnen worden versneld als de
gevoelsinflatie hoog is.

2p 2 Leg uit dat consumentenbestedingen ook kunnen worden afgeremd als
de gevoelsinflatie hoog is. Gebruik in het antwoord het begrip koopkracht.

In de Verenigde Staten van Amerika (VS) gebruiken statistische bureaus
twee officiële inflatiecijfers:
- Consumentenprijsindex (CPI): dit meest bekende inflatiecijfer wordt in
de VS op dezelfde manier berekend als het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) het inflatiecijfer in Nederland berekent. De
prijsontwikkeling van de in de VS geconsumeerde goederen en
diensten is de basis.
- Producentenprijsindex (PPI), ook wel bekend als bbp-deflator:
de prijsontwikkeling van de in de VS geproduceerde goederen en
diensten is de basis. De optelsom van alle toegevoegde waardes in
een jaar vormt het bruto binnenlands product (bbp).
De index voor deze inflatie wordt gemeten met de formule:
$$ \text{index waardestijging bbp} \times 100 $$
$$ \text{index volumestijging bbp} $$
(beide stijgingen worden gemeten van jaar tot jaar)

2p 3 Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering.
De CPI is een ... (1)... en gewogen prijsindexcijfer. Een verandering van
het consumtiepatroon kan aanleiding zijn om in de berekening van de
CPI de ... (2)... aan te passen.
De PPI is in het geval van inflatie ... (3)... dan 100 omdat de stijging van
het bbp uitgedrukt in ... (4)... groter is dan de stijging van het bbp
uitgedrukt in ... (5).
Kies uit:
bij (1) enkelvoudig / partieel / samengesteld
bij (2) partiële prijsindexcijfers / wegingsfactoren
bij (3) groter / kleiner
bij (4) geld / hoeveelheid goederen en diensten
bij (5) geld / hoeveelheid goederen en diensten

HA-1022-a-14-1-o 2 / 10
lees verder

### Pagina 3

In bron 1 is de gemeten inflatie in de VS weergegeven. In vrijwel elk jaar is er een verschil tussen de hoogte van de inflatie gemeten op basis van de CPI en de hoogte van de inflatie gemeten op basis van de PPI. Er zijn periodes waarin dit verschil erg groot is, zoals tussen 1978 en 1982. Toen beperkten de Arabische landen de export van olie naar de VS en Europa. De VS en Europa waren in die tijd sterk afhankelijk van olie uit de Arabische landen.

Gebruik bron 1 bij de vragen 4 en 5.

2p 4 Bereken de CPI in de VS van 1980 met 1978 als basisjaar.

2p 5 De wegingsfactor van olie en brandstoffen is in de VS bij de CPI hoger dan bij de PPI.
Voor het verklaren van het verschil tussen de CPI en de PPI in de VS in de periode 1978-1980 kunnen vier van de volgende zeven denkstappen worden gebruikt.
Kies de juiste vier denkstappen en zet deze in de juiste volgorde. Start met denkstap 1.
(1) Arabische landen beperken de export van olie naar de VS.
(2) De prijzen van olie en brandstoffen in de VS dalen.
(3) De prijzen van olie en brandstoffen in de VS stijgen.
(4) In de VS ontstaat een aanbodtekort van olie.
(5) In de VS ontstaat een vraagtekort naar olie.
(6) Inflatie op basis van de CPI stijgt sterker dan op basis van de PPI.
(7) Inflatie op basis van de PPI stijgt sterker dan op basis van de CPI.

HA-1022-a-14-1-o 3 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 4

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 2'. De pagina bevat tekst en een afbeelding. De tekst beschrijft de invoering van een vliegticketbelasting in Nederland in 2008 en de doelstellingen daarvan. Er wordt verwezen naar de economische gevolgen en de discussies die het opriep. De opgave vraagt de student om een economisch concept (prijselasticiteit) toe te passen en te analyseren aan de hand van bronnen 1 en 2. Specifieke vragen betreffen het invullen van een leemte met het juiste economische begrip, het verklaren van prijselasticiteitverschillen tussen zakelijke en niet-zakelijke reizigers, het uitleggen van een schatting van de regering, en het controleren of bron 1 de schatting van bron 2 ondersteunt. Visuele elementen omvatten een afbeelding van een papieren vliegtuigje met de tekst 'Tegen ticketbelasting?' en een website-adres, bedoeld om de discussie rond de belasting te illustreren. De opgave test begrip van economische concepten zoals belastingheffing, externe effecten, prijselasticiteit van de vraag en schattingsmethoden.

### Pagina 5

Dit is een examenpagina van het type opgave, gericht op economische en politieke vraagstukken rondom een ticketbelasting. De tekst bespreekt de weerstand tegen een dergelijke belasting en de mogelijke gevolgen, zoals uitwijken naar buurlanden. De opgave introduceert een hypothetische situatie waarin Nederland een ticketbelasting invoert en vraagt de student om, gebruikmakend van een 'bron 3', een pay-offmatrix in te vullen voor Nederland en Duitsland. Dit wordt geplaatst binnen de context van het gevangenendilemma, waarbij de student de dominante strategie moet identificeren. Verder wordt gevraagd om uit te leggen welke maatregel de Europese Unie kan nemen om te voorkomen dat lidstaten in een dergelijk dilemma terechtkomen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, enkel tekstuele informatie en instructies.

### Pagina 6

Deze pagina is een opgave (Opave 3) met de titel 'Onrust in Egypte'. Het bevat een krantenartikel uit januari 2013 dat de economische situatie in Egypte na de aftreding van president Mubarak beschrijft, met aandacht voor risico-avers gedrag van buitenlandse toeristen, wisselkoersen van de Egyptische pond ten opzichte van de Amerikaanse dollar, en onderhandelingen met het Internationaal Monetair Fonds (IMF) voor een lening.  Vervolgens wordt gevraagd de vijf internationale transacties die de betalingsbalans van Egypte aangaan, in te delen in lopende rekening en kapitaalrekening, middels een tabel waar de student aan moet kruisen.  De student moet vervolgens op twee decimalen nauwkeurig de procentuele daling van de Egyptische pond ten opzichte van de Amerikaanse dollar berekenen tussen 2010 en 2013 (met gebruik van bron 1). Tenslotte moet de student, op basis van de krantenberichten (bron 1 en 2), de economische hervormingen die het IMF in Egypte nastreeft, toelichten.

### Pagina 7

Dit is een opgavepagina uit een examen. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De tekst behandelt economische concepten gerelateerd aan IMF-noodleningen en de gevolgen daarvan voor beleggers en de Egyptische economie. Specifieke concepten die aan bod komen zijn risicoaversie, subsidies, voedselrellen, wisselkoersen, inflatie en koopkracht. De student wordt gevraagd om uitspraken van economen te verklaren (vragen 15 en 16) en om een schriftelijke uitleg te geven over de gevolgen van een economisch bericht (vraag 17). Vraag 17 vereist het analyseren van de impact op de Egyptische pond, de koopkracht en de bestedingen.

### Pagina 8

Dit is een opgavepagina met de titel 'Opgave 4'. De tekst bespreekt de oorzaken van hoge benzineprijzen in Nederland in 2012, waaronder veranderingen in vraag en aanbod van olie en prijsverhogende belastingen zoals accijnzen. Er worden drie bronnen aangeduid die gebruikt moeten worden voor de opgaven. Vraag 18 vraagt om een economisch juiste samenvatting van een krantenbericht uit bron 1, waarbij keuzes gemaakt moeten worden uit vier opties gerelateerd aan vraag en aanbod. Vraag 19 vraagt om een uitleg hoe een hogere belasting op benzine kan leiden tot een ontwikkeling van belasting op Nederlandse automobilisten. Vraag 20 en 21 vragen om de berekening van de totale belasting per liter benzine en het verschil in accijnzen per liter loodvrije benzine in België ten opzichte van Nederland, waarbij een eurocent vergelijking wordt gemaakt. Vraag 22 vraagt om een argumentatie over de gevolgen van hogere dieselaccijnzen voor de transportsector en hoe dit wel of niet doorberekend wordt in de prijzen van vervoerscontracten. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel genummerde vragen met puntenaanduidingen (2p, 4p).

### Pagina 9

Dit is een opgavepagina van een examen, genummerd 'Opgave 5'. De pagina bevat tekstuele informatie over investeren in hoger onderwijs in Nederland, asymmetrische informatie, studieleningen en subsidies. Vraag 23 vraagt om een uitleg met betrekking tot asymmetrische informatie en studieleningen. Vraag 24 verwijst naar een bron en vraagt om een economische redenering te maken over de financiering van hoger onderwijs, waarbij keuzes gemaakt moeten worden uit vier opties (kapitaaldekkingsstelsel/verplichte solidariteit, vermogen, gemiddelde arbeidsproductiviteit/consumentensurplus, verbetert/verslechtert). Er wordt ook een specifiek jaartal (2012) genoemd en een bedrag (€ 8.000 per jaar, € 1,6 miljard) met betrekking tot de financiering en besparingen. De pagina eindigt met een instructie om naar de volgende pagina te gaan voor de laatste vragen, en bevat paginanummering (9/10) en een examennummer (HA-1022-a-14-1-o). Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig.

### Pagina 10

2p 25 Leg uit dat er bij het sociaal leenstelsel sprake is van ruilen over de tijd.

2p 26 Gebruik bron 2. Welk kenmerk van het sociaal leenstelsel kan de leenaversie bij studenten verminderen? Verklaar het antwoord.

Bij het sociaal leenstelsel is er een risico-opslag verwerkt in de rente. Hiermee worden de tekorten gefinancierd die ontstaan indien studenten hun lening niet (volledig) aflossen. De overheid had ook kunnen besluiten om deze tekorten vanuit de algemene middelen (belastingen) te financieren.

2p 27 Leg uit dat het financieren van de tekorten vanuit de algemene middelen kan leiden tot moral hazard (risico op moreel wangedrag) van studenten.

Nu studeren door het sociaal leenstelsel voor studenten duurder dreigt te worden en de kans op een baan na de studie door de economische crisis afneemt, gaan steeds meer studenten op zoek naar een alternatieve financiering voor hun studie.

3p 28 Gebruik bron 3. Maak van de onderstaande tekst een economisch juiste redenering. De € 50 waarvoor Paul de Haas een IOU uitgeeft, is een voorbeeld van een ...(1).... Het geld dat hij krijgt wil hij investeren in ...(2).... Houders van IOU's krijgen in ruil een half uur van Pauls tijd. Als zij hun keuze laten afhangen van Pauls toenemende ...(3)... zullen de IOU-houders de tijd van Paul zo ...(4)... mogelijk inzetten.
Kies uit:
bij (1) stroomgrootheid / voorraadgrootheid
bij (2) kapitaalgoederen / menselijk kapitaal
bij (3) consumptiebehoefte / verdiencapaciteit
bij (4) laat / vroeg

HA-1022-a-14-1-o 10 / 10 einde