# Eindexamen Economie HAVO 2013 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2013/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2013
tijdvak 2
woensdag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-13-2-o

### Pagina 2

Dit is een examenpagina met opgaven, specifiek 'Opgave 1'. De tekst behandelt een economisch scenario rond de verhuur van kermisattracties door de gemeente Kreims. Er worden geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen getoond. De opgaven introduceren concepten als marktvormen (vraag en aanbod), economische besluitvorming, winstberekening, en risico-afweging. De student wordt gevraagd om de marktvorm te identificeren, de economische logica achter biedingen te analyseren, winstberekeningen uit te voeren op basis van bron 2, en een onderbouwd oordeel te vormen over de winstgevendheid van een kermisuitbater onder verschillende prijsstrategieën. Er wordt verwezen naar 'bron 1' en 'bron 2', die blijkbaar elders in het examenmateriaal zijn opgenomen.

### Pagina 3

John: "Als ik die maximumprijs reken, kan ik zelfs mijn vaste kosten niet dekken."
Gebruik bron 2.
2p 5 Heeft John gelijk? Verklaar het antwoord met een berekening.

bron 1 systeem van gesloten verhuur
Bij een gesloten verhuur maakt elke kermisexploitant zijn betalingsbereidheid voor een standplaats bekend in een gesloten envelop die tot een bepaalde datum kan worden ingeleverd bij de gemeente. Na die datum maakt de gemeente een keuze uit de binnen gekomen enveloppen. De aanbieders met het hoogste bod krijgen een standplaats.

bron 2 opbrengsten en kosten van de Plob per dag op de kermis van Kreims (2010 en 2011)
P = GO = -Q + 7
MO = -2Q + 7
GTK = 1 + $\frac{7,7}{Q}$
MK = 1
P = ritprijs (€)
GO = gemiddelde opbrengst (€)
Q = aantal verkochte ritten (x 100)
GTK = gemiddelde totale kosten (€)
MO = marginale opbrengst (€)
MK = marginale kosten (€)

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as de prijs in euro (€) van 0 tot 7 en op de x-as het aantal verkochte ritten Q van 0 tot 7. Er zijn vier lijnen getekend: een dalende GO-lijn, een dalende MO-lijn, een horizontale MK-lijn op 1 en een dalende GTK-lijn. De lijnen snijden elkaar op verschillende punten en geven de relaties tussen prijs, opbrengsten en kosten weer.]

HA-1022-a-13-2-0
3 / 13
lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studieleiding Leiden (SSL).

### Pagina 4

Dit is een examenpagina met de titel 'Opave 2'. Het betreft een opgave die gericht is op economische en fiscale concepten. Visuele elementen omvatten een balans met 'IB' en 'btw' op de schalen, wat indirecte en directe belastingen symboliseert. De tekst beschrijft een Nederlands belastingplan uit 2011 met drie doelstellingen: lagere belastingdruk op arbeid, hogere belastingdruk op consumptie en vereenvoudiging van de belastinginning. Er worden twee concrete maatregelen genoemd: maatregel A (afschaffing verlaagd btw-tarief en één btw-tarief van 19%) en maatregel B (verlaging van schijftariefen in inkomstenbelasting). Verschillende vragen worden gesteld, waaronder het uitleggen van hoe maatregel A bijdraagt aan doelstellingen, het analyseren van de nadelen van het plan vanuit een economisch perspectief (met een quote van econoom De Kan), het toetsen van een bewering met gegevens, het berekenen van de impact van maatregelen A en B op een gezin, en het uitleggen van de aanname achter het consumptiepatroon. De pagina bevat ook bronverwijzingen en de paginanummering '4/13'.

### Pagina 5

bron 3 uit het belastingplan: btw-tarieven
[FIGUUR: Tabel met BTW tarieven per land]
vrijgestelde
goederen/diensten
tarief 2011
0%
Nederland
maatregel A
0%
Duitsland
2011
0%
België
2011
0%
verlaagd tarief
(o.a. voeding en
arbeidsintensieve
diensten)
6%
19%
7%
6%
normaal tarief
19%
19%
19%
21%
bron 4 uit het belastingplan (vereenvoudigd en bewerkt)
schijftarieven inkomstenbelasting (IB)
eerste schijf
tweede schijf
derde schijf
vierde schijf
belastbaar inkomen (in euro's)
0 tot en met 18.628
18.629 tot en met 33.436
33.437 tot en met 55.694
vanaf 55.695
tarief 2011
33%
41,95%
42%
52%
maatregel B
30%
40%
40%
50%
heffingskortingen:
algemene heffingskorting: € 1.987
arbeidskorting: € 1.574
HA-1022-a-13-2-0
5/13
lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina uit een examen met de titel 'Opave 3: Kind van de rekening?'. De tekst behandelt de veranderingen in kinderopvangsubsidies in Nederland vanaf 2015 en de impact daarvan op ouders en de kinderopvangmarkt. Er worden wiskundige/wetenschappelijke concepten zoals 'gemiddelde uurtarief' en 'informatie-asymmetrie' geïntroduceerd. De pagina bevat geen grafieken of tabellen. De student wordt gevraagd om beweringen te onderbouwen, grafieken te interpreteren (verwijzend naar een niet getoonde bron 5), de gevolgen van beleidswijzigingen uit te leggen en economische concepten toe te passen op de geschetste situatie. De vragen lopen van 10 tot 14, waarbij elke vraag een specifiek aantal punten (2p) toekent.

### Pagina 7

bron 5 de markt van formele kinderopvang in Nederland:
situatie tot 2005

grafiek 1 grafiek 2
uurtarief uurtarief
↑ ↑
€ 7 € 7
€ 5 € 5
€ 4 € 4
€ 1 € 1
V V
→ Q → Q

grafiek 3 grafiek 4
uurtarief € 10 uurtarief € 10
↑ ↑
€ 7 € 7
€ 5 € 5
€ 3 € 3
€ 1 € 1
V¹ V¹
V² V²
A A
→ Q → Q

Q = aantal kinderopvangplaatsen
V = vraag
A = aanbod
V¹ = vraag zonder subsidie
A¹ = aanbod zonder subsidie
V² = vraag met subsidie
A² = aanbod met subsidie

HA-1022-a-13-2-o 7 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 8

Dit is een examenpagina, specifiek Opgaaf 4. De pagina introduceert een casus over G-Skate, een bedrijf dat wintersportkleding verkoopt en werkt met een bonusregeling voor haar werknemers. De casus beschrijft de redenen van de directie voor het instellen van deze bonusregeling, namelijk het sneller voorzien in vacatures, het verhogen van de productiviteit door hogere investeringen in kennis, en het stimuleren van werknemers om te investeren in hun vaardigheden. Er is een visueel element, een 'BONUS' badge, die de nadruk legt op dit concept. Vervolgens worden er drie vragen gesteld die de student moet beantwoorden op basis van de casus en gegeven bronnen (bron 6, 7 en 8, niet op deze pagina). Vraag 15 vraagt om uitleg over hoe de bonusregeling bijdraagt aan het sneller voorzien in vacatures. Vraag 16 vraagt hoe een werkgever asymmetrische informatie kan verminderen met behulp van een bonusregeling. Vraag 17 vereist berekeningen met getallen uit bron 6 en 7 om de verwachte toegevoegde waarde te bepalen als alleen de afdeling Productie scholing volgt. Vraag 18 vraagt om een afweging van keuzes gebaseerd op getallen uit de matrix (bron 8) en een verklaring. Vraag 19 vraagt om uitleg hoe zelfbinding door de afdeling Verkoop kan leiden tot stijging van de toegevoegde waarde. De pagina bevat ook paginanummering en een referentie naar een website voor eindexamens.

### Pagina 9

Dit document bevat een opgavepagina van een examen, bestaande uit drie bronnen (bron 6, 7 en 8) die context bieden voor vragen. Bron 6 beschrijft de bonusregeling bij G-Skate, waarbij de bonus afhankelijk is van de toegevoegde waarde van de individuele werknemers en de totale bedrijfsresultaten. Bron 7 presenteert kengetallen met betrekking tot G-Skate, inclusief het aantal werknemers, kosten van scholing en verwachte stijging van de toegevoegde waarde. Bron 8 bevat een matrix met netto-opbrengst per werknemer voor de afdeling Productie, met variaties afhankelijk van scholing en verkoop/productie. De student wordt gevraagd deze informatie te analyseren en waarschijnlijk berekeningen uit te voeren met betrekking tot bonussen, kosten, en opbrengsten, waarbij de relatie tussen individuele prestaties, scholing en de financiële resultaten centraal staat.

### Pagina 10

Dit is een opgavepagina uit een examen, genummerd 'Opgave 5', getiteld 'Noors medicijn voor Hollandse ziekte'. De pagina bevat een casestudy over Noorwegen's olie- en gasproductie en de impact daarvan op de economie, met name het Noorse staatspensioenfonds. Er worden concepten als het 'Dutch Disease'-effect, kapitaaldekkingsstelsel, valutamarkt, betalingsbalans, bruto binnenlands product en intertemporele afweging genoemd. De student wordt gevraagd om vragen te beantwoorden met betrekking tot de tekst, het identificeren van economisch juiste redeneringen en het verklaren van verschillen in economische benaderingen tussen Noorwegen en Nederland. Er zijn geen grafieken of tabellen, maar wel verwijzingen naar bronnen (bron 10, 11, 9). De vragen 20, 21, 22 en 23 zijn de kern van de opgave.

### Pagina 11

Dit document is een examenpagina, specifiek een opgave met bijbehorende bronnen. Het bevat een tekstuele opgave (vraag 24) die studenten vraagt om op basis van bron 11 de economische gevolgen van de Nederlandse 'Hollandse ziekte' te beschrijven en te vergelijken met Noorwegen in 2010. Twee visuele elementen zijn aanwezig: Bron 10 is een tabel die de wisselkoers van de euro ten opzichte van de Noorse kroon in oktober, november en december 2010 weergeeft. Bron 11 is een uitgebreidere tabel met economische kengetallen van Nederland en Noorwegen in de laagconjunctuur van 2010, inclusief bevolking, bruto binnenlands product (bbp), bbp per hoofd, staatschuld, werkloosheid en belastingopbrengsten. De concepten die aan bod komen zijn macro-economische indicatoren zoals bbp, begrotingstekort, staatschuld, werkloosheid en wisselkoersen, evenals het economische fenomeen van de 'Hollandse ziekte'. De student moet de informatie uit de bronnen synthetiseren en analyseren om de vraag te beantwoorden.

### Pagina 12

Dit document is een opgavepagina voor een examen, getiteld 'Opgave 6: Wel of niet verzekeren?'. Het bevat een casus over Oma Van Riethoven en haar kleinzoon Rick die beiden overwegen hun (elektrische) fiets te verzekeren. De casus introduceert financiële aspecten zoals aanschafprijs (€ 2.099 voor Oma's e-bike, € 999 voor Ricks stadsfiets) en premies. Diverse vragen (genummerd 25 t/m 29) worden gesteld, die de student moet beantwoorden op basis van de verstrekte tekst, 'bron 12' en 'bron 13' (niet in deze pagina zichtbaar). De vragen betreffen het identificeren van risicoperceptie, het analyseren van risicoselectie, het verklaren van moreel hasard (risico op wan gedrag), en het leggen van verbanden tussen premieverschillen en diefstalrisico's voor verschillende fietsen in verschillende locaties (Noord-Brabant vs. Amsterdam). Er zijn geen grafieken of tabellen op deze pagina, maar er wordt wel gerefereerd aan een 'risicoanalyse'.

### Pagina 13

bron 12 de beide fietsverzekeringen vergeleken
VELO fietsverzekering
e-bike
[FIGUUR: Afbeelding van een e-bike accu en de voorkant van een fiets]
VELO fietsverzekering
stadsfiets
[FIGUUR: Symbool van een fiets]
voordelen
lage premie
3 jaar lang verzekerd
tegen diefstal en beschadiging
voordelen
lage premie
3 jaar lang verzekerd
tegen diefstal en beschadiging
premie (voor 3 jaar)
vaste premie € 125 bij elke e-bike met
een nieuwwaarde tot € 2.100
premie (voor 3 jaar)
afhankelijk van postcode en
nieuwwaarde
alleen in Amsterdam, Rotterdam,
Den Haag en Utrecht geldt een
vaste premie van € 160 voor elke
stadsfiets met een nieuwwaarde
lager dan € 1.000
eigen risico
alleen in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht geldt een eigen risico
van 20% van het verzekerde bedrag bij diefstal of total loss (totaal verlies)
in alle andere gevallen: een eigen risico van € 20 in de kosten per geval van
schadeherstel
bron 13
gegevens voor een risico-analyse van fietsdiefstal
Waar worden fietsen gestolen?
sport/recreatie
4%
uitgaansgebied
6%
station
19%
onderwijs
3%
winkelgebied
9%
anders
4%
woning
16%
woonomgeving
15%
werk
3%
stadscentrum
21%
HA-1022-a-13-2-o
13 / 13
einde