# Eindexamen Economie HAVO 2013 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2013/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2013 tijdvak 1 maandag 27 mei 13.30 - 16.30 uur economie Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1022-a-13-1-o ### Pagina 2 Dit is een examenpagina die deels een opgave bevat en deels een bijlage (bron 1 en bron 2 worden genoemd, maar zijn niet zichtbaar op deze pagina). De opgave is onderdeel van een groter examen, zoals aangegeven door 'Opgave 1' en de paginanummering '2 / 13'. De tekst behandelt economische concepten gerelateerd aan toerisme op het fictieve eiland Schierland. Specifiek wordt de vraag gesteld naar marktvormen (monopolie, oligopolie, monopolistische concurrentie) en winstberekeningen voor een bakker en fietsverhuurders. Er zijn geen grafieken of tabellen zichtbaar op deze pagina, maar er wordt verwezen naar bronnen die deze waarschijnlijk bevatten. Van de student wordt gevraagd om economische theorieën toe te passen op de geschetste situaties en berekeningen uit te voeren. ### Pagina 3 bron 1 vraag naar brood per dag, marginale opbrengst en marginale kosten De vraag naar brood per dag (Qv) en de marginale opbrengst (MO) zijn verschillend per seizoen: hoog, midden of laag. | | vraag naar brood | |------------|-----------------------------------------------| | laagseizoen | $Qv = -2000P + 4.600$ | | middenseizoen | $Qv = -2000P + 5.000$ | | hoogseizoen | $Qv = -2000P + 5.400$ | $P$ = prijs per brood in euro's $Q$ = aantal broden per dag De marginale kosten bedragen $\in 1,50$. [FIGUUR: Grafiek met op de verticale as de prijs in euro's (van 0 tot 3,0) en op de horizontale as de hoeveelheid in duizendtallen (van 0 tot 2,5). Er zijn drie dalende lijnen getekend die verschillende seizoenen representeren: MO hoog, MO midden en MO laag.] bron 2 prijscconcurrentie tussen aanbieders van fietsverhuur (pay-off matrix) | | Ketting | |--------|-------------------------| | | tarief niet verhogen | tarief wel verhogen | | Remkens | tarief niet verhogen | 10 | 14 | | | tarief wel verhogen | 6 | 12 | | | | 12 | 12 | – Elk getal is een winstbedrag in duizenden euro's per maand. – De cursieve getallen betreffen de winst van Remkens. – De vetgedrukte getallen betreffen de winst van Ketting. HA-1022-a-13-1-o 3 / 13 lees verder ‣‣‣ ### Pagina 4 Dit document is een examenpagina met de titel 'Opgave 2: Stijgen en dalen in Zwitserland'. Het is een opgavepagina die economische concepten behandelt, specifiek de wisselkoers van de Zwitserse frank ten opzichte van de euro in de periode juli-augustus 2011. De pagina bevat twee tekstbronnen: een citaat uit een krant en een verklaring van een directielid van de Zwitserse centrale bank. Ook worden er drie krantenkoppen gepresenteerd die mogelijke oorzaken en gevolgen van de wisselkoersveranderingen beschrijven. De student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren (procentuele koersdaling), verklaringen te geven op basis van de bronnen, en de relevantie van een grafiek (bron 4) te beoordelen. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren op deze specifieke pagina zelf afgebeeld, enkel verwijzingen ernaar. ### Pagina 5 bron 3 koers Zwitserse frank (CHF) in euro (€) 2011 [FIGUUR: Lijn grafiek met op de y-as de koers van de Zwitserse frank in euro, oplopend van 0,81 tot 0,93, en op de x-as de tijd van 1 juli tot 1 augustus. Een oplopende lijn toont de koersontwikkeling.] bron 4 valutamarkt Zwitserse frank (CHF) [FIGUUR: Vier grafieken die de wisselmarkt van de Zwitserse frank in euro weergeven. De grafieken tonen vraag- en aanbodlijnen en equilibrium punten op verschillende tijdstippen.] - V of V¹ en A of A¹: vraag en aanbod op 1 augustus 2011 - V² en A²: vraag respectievelijk aanbod na de ingreep HA-1022-a-13-1-o 5 / 13 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 Dit is een opgavepagina uit een examen, getiteld 'Opgave 3'. De pagina bevat tekstuele informatie over de gemeente en het 'Wajong'-uitkeringsstelsel, gepresenteerd in twee fragmenten uit een krantenbericht. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig. De concepten die ter sprake komen zijn sociaal beleid, bijstandsuitkeringen, bruto-minimumloon en de rol van de rijksoverheid versus gemeenten. De student wordt gevraagd om specifieke informatie uit de tekst te citeren, een berekening te maken van de toename van de Wajong-uitkering over een bepaalde periode, de ontwikkelingen van de bijstandsuitkering te beschrijven op basis van een gegeven scenario en een berekening te maken van de hoogte van een uitkering en te beoordelen of deze waardevast is, waarbij het gebruik van bronnen wordt gespecificeerd. De puntentoekenning per vraag is aangegeven (1p of 2p). ### Pagina 7 Dit is een examenpagina (opgave) die tekstuele informatie combineert met twee grafische weergaven. De tekst beschrijft een overheidsplan met betrekking tot de uitvoering van de Wajong en een "substitutie-effect" dat gemeenten moeten tegengaan. De student wordt gevraagd de redenering van de regering hierachter uit te leggen in ongeveer 40 woorden. Bron 5 toont een lijngrafiek die het aantal uitkeringen (bijstand en Wajong) van 1999 tot 2010 in duizendtallen weergeeft. Bron 6 presenteert een staafdiagram met de consumentenprijsindex (CPI) voor Nederland van 2005 tot 2011. De grafieken tonen trends in sociale voorzieningen en economische indicatoren, relevant voor het beantwoorden van de vraag over overheidsbeleid. ### Pagina 8 Deze pagina is een opgave van een examen, getiteld 'Opgave 4: Fiducia in Italia?'. De opgave behandelt economische concepten gerelateerd aan staatsinvesteringen en de Eurocrisis. Visueel bevat de pagina een cartoon die de economische problemen van Griekenland en de neerwaartse trend van Italië, gesymboliseerd door de Toren van Pisa, illustreert. De tekst vraagt de student om economische principes toe te passen. Specifiek wordt gevraagd naar de definitie van een staatsobligatie en de relatie tussen risico, rente, en overheidsfinanciën. De student moet economische redeneringen uitleggen en onderbouwen aan de hand van de gegeven context en de illustratie. Er worden drie open vragen gesteld (16, 17, 18) die de student moet beantwoorden. ### Pagina 9 Italië overweegt in 2011 een beroep te doen op het Europese Noodfonds (EFSF). Econom.com Disconti doet over dat fonds een uitspraak: "In de afspraken die zijn gemaakt bij de start van de eurozone is al een risico op moral hazard (risico op moreel wangedrag) aanwezig. Met de oprichting van het Europese Noodfonds wordt dat risico nog groter." 19 2p Leg uit hoe de oprichting van het EFSF het risico op moral hazard in de eurozone kan vergroten. bron 7 Europees Noodfonds EFSF en afspraken bij de start van de eurozone De lidstaten van de eurozone hebben een Europees Noodfonds voor de euro ingesteld. Doel is het verschaffen van financiële steun aan lidstaten die in financiële moeilijkheden verkeren. Hiertoe worden gelden aangetrokken op de vermogensmarkten. Deelnemende landen storten in totaal ongeveer 1.000 miljard euro in het Noodfonds. afspraken bij de start van de eurozone: – Het overheids tekort mag niet meer bedragen dan 3% van het bbp. – De staatsschuld mag niet hoger zijn dan 60% van het bbp. – Het is niet toegestaan dat lidstaten elkaar financieel bijstaan. – Elke lidstaat verplicht zich om regelmatig betrouwbare economischstatistische informatie te geven. – Een lidstaat kan niet door de overige lidstaten uit de eurozone worden gezet, maar kan wel vrijwillig vertrekken. HA-1022-a-13-1-o 9 / 13 lees verder ►►► ### Pagina 10 Dit is een examenpagina met de titel "Opgave 5". Het hoofdonderwerp is "Steenrijk in een BRIC-land" en behandelt de groei van miljardairs in BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India, China). De pagina bevat een citaat van een website (maart 2011) over de toename van miljardairs en hun vermogen. Er zijn meerdere vragen (genummerd 20 t/m 24) die studenten moeten beantwoorden. Vraag 20 vraagt om een economisch juiste verklaring van zinnen die leegtes bevatten over de stijging van het bbp en de inkomensverdeling, met keuzes voor primaire/secundaire inkomens, nivellering/scheefheid en stroomgrootheid/voorraadgrootheid. Vraag 21 vraagt om twee factoren te noemen die de hoogte van iemands primaire inkomen bepalen. Vragen 22 en 23 verwijzen naar bron 9 (niet zichtbaar op deze pagina) en gaan over het percentage van de primaire inkomens van groep II in 2025 en de verandering in inkomensverschillen in India tussen 2005-2025. Vraag 24 vraagt om uit bron 8 en 9 te leggen hoe de inkomens van huishoudens uit de laagste inkomensgroep zich ontwikkelen in 2025. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar verwijst naar bronnen die dit mogelijk wel bevatten. Wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn o.a. bruto binnenlands product (bbp), inkomensverdeling, primaire inkomens, en procentuele groei. ### Pagina 11 bron 8 huishoudens van India in vijf groepen van laag naar hoog primair inkomen [FIGUUR: Tabel met 3 kolommen: groep, kenmerken, primaire inkomens per huishouden (bedragen 2005). De rijen worden gelabeld met Romeinse cijfers I tot V. De kenmerken beschrijven de inkomenscategorie, en de primaire inkomenskolom geeft de bijbehorende bedragen in Rupees.] groep | kenmerken | primaire inkomens per huishouden (bedragen 2005) ------- | -------- | -------- I | inkomen onder de armoedegrens: | < 90.000 rupees II | inkomen op of net boven de armoedegrens: o.a. fabrieksarbeiders, kleine middenstanders, kleine pachters (boeren) | 90.000-200.000 rupees III | modale inkomens: zeer gemengde groep met onder andere hoger opgeleide starters op de arbeidsmarkt, ambtenaren, middenstanders, vertegenwoordigers | 200.000-500.000 rupees IV | bovenmodale inkomens: hoger opgeleiden met vaste banen bij bedrijven of overheid en boeren met veel eigen grond en/of vee | 500.000-1.000.000 rupees V | topverdienders met werk en sociaal leven: eigenaren van multinationals, topambtenaren, hoge regeringsfunctionarissen | > 1.000.000 rupees bron 9 verdeling primaire inkomens per groep huishoudens in India [FIGUUR: Tabel met 4 kolommen: groep, % aandeel van huishoudens cumulatief (2005), % aandeel van primaire inkomens cumulatief (2005), % aandeel van primaire inkomens cumulatief (2025). De rijen worden gelabeld met Romeinse cijfers I tot V. De kolommen 2005 en 2025 worden verder opgesplitst in twee subkolommen.] groep²) | 2005 ------- | -------- | % aandeel van huishoudens cumulatief | % aandeel van primaire inkomens cumulatief | % aandeel van primaire inkomens cumulatief I | 50% | 25% | 20% | 5% II | 95% | 75% | 50% | 20% III | 98% | 85% | 85% | 50% IV | 99% | 95% | 95% | (a) V | 100% | 100% | 100% | 100% 1) prognose 2) groepsindeling identiek aan de indeling op basis van kenmerken van bron 8 HA-1022-a-13-1-o 11 / 13 lees verder ►►► ### Pagina 12 Dit is een opgavenpagina van een examen, getiteld 'Opgave 6 Huizenmarkt op slot?'. De tekst behandelt de Nederlandse huizenmarkt, met specifieke vermelding van het aantal koopwoningen en de ontwikkeling van het aanbod en de vraag sinds 2010. Er wordt gerefereerd aan de term 'kopersmarkt' en de impact van economische crisissen. De opgave bevat verwijzingen naar 'bron 10' en 'bron 11', en stelt de student vragen over factoren die de verkoopprijs van koopwoningen beïnvloeden, zoals werkloosheid, de hoogte van de hypotheekrente en de afrekbaarheid van deze rente. Ook wordt gevraagd om een conclusie van 'Maison' uit te leggen, gebaseerd op prijsontwikkelingen. De vragen 25, 26, 27, 28 en 29 geven aan wat er van de student verwacht wordt, met punten toekenning (1p, 3p, 2p). Het examenonderdeel heeft betrekking op economische concepten rondom de huizenmarkt. ### Pagina 13 bron 10 schema gemiddelde verkoopprijs koopwoningen [FIGUUR: Schematische weergave van factoren die de gemiddelde verkoopprijs van koopwoningen beïnvloeden, met pijlen die verbanden aangeven.] omvang werkloosheid omvang hypotheekrenteaftrek omvang kredietverstrekking door banken .... aanbod van koopwoningen vraag naar koopwoningen 1 -/+ 2 - 3 + 4 + 5 - 6 - 7... gemiddelde verkoopprijs koopwoningen Toelichting: - elke genummerde pijl, 1 tot en met 7, staat voor een oorzaak-gevolgverband - een - betekent een negatief verband, een + betekent een positief verband - een voorbeeld dat uitlegt hoe het schema gelezen moet worden: pijl 3: als de hypotheekrenteaftrek wordt beperkt, zal de vraag naar koopwoningen afnemen; als deze aftrek wordt uitgebreid, zal die vraag toenemen - bij pijl 1 kan het verband zowel positief als negatief zijn - bij pijl 7 is het oorzaak-gevolgverband niet gegeven bron 11 gemiddelde verkoopprijs koopwoningen en inflatie (indexcijfers) 140 120 100 74,75 80 60 40 20 35 38 41 46 55 62 74 100 113 119 130 135 129 128 0 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2011 Legenda: gemiddelde verkoopprijs koopwoningen (2000 = 100) consumentenprijsindex (2000 = 100) Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1022-a-13-1-o 13 / 13 einde