# Eindexamen Economie HAVO 2012 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2012/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2012
tijd vak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een uit werkbijlage.
Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-12-2-o

### Pagina 2

Dit is een opgavepagina voor een examen, getiteld 'Opgave 1'. De pagina behandelt de vraag 'Wie betaalt het gratis downloaden?' en bevat tekstuele informatie die afkomstig is uit een weblog en rapporten van de Kamercommissie Auteursrecht en het Consumentenbond. Visuele elementen zijn afwezig. De pagina introduceert wiskundige/wetenschappelijke concepten zoals prijselasticiteit van de vraag. De student wordt gevraagd om: 1. uit te leggen waarom gratis downloads voor consumenten voordelig kunnen zijn, 2. uit te leggen hoe gratis downloads het aanbod van nieuwe muziek kan beïnvloeden, 3. met behulp van bron 1 een berekening te maken om de bewering van de Consumentenbond te onderbouwen, 4. de argumentatie van een consument te geven met betrekking tot de reactie van de Consumentenbond op een voorstel van de Kamercommissie, en 5. te verklaren of de vraag naar muziek voor mp3-spelers prijselastisch of prijsinelastisch is. Puntenindicatie per vraag is zichtbaar.

### Pagina 3

bron 1 uit een onderzoeksrapport
Uit het onderzoek naar de economische effecten van het gratis downloaden
komen de volgende schattingen op jaarbasis:
- in 2009 hebben Nederlanders 1,5 miljard muziektitels gratis gedownload. De
gemiddelde betalingsbereidheid voor deze muziektitels bedraagt € 0,12 per
titel;
- als gevolg hiervan zijn de winkelverkopen van muziektitels afgenomen,
waardoor het consumentensurplus naar schatting is gedaald met
60 miljoen euro;
- en als gevolg is voor de muziekindustrie, de producent van de muziektitels,
het productensurplus naar schatting gedaald met 100 miljoen euro.
Conclusie: gratis downloaden verhoogt de welvaart.
bron 2 alternatief voorstel van de Consumentenbond
De Consumentenbond pleit, samen met de muziekindustrie, voor een heffing
van vijf euro op alle digitale apparatuur, van mp3/4-spelers tot laptops, die kan
worden gebruikt om van internet muziek op te nemen en af te spelen. De
opbrengst van deze heffing gaat naar de Stichting Thuis Kopië. Deze stichting
zorgt voor de verdeling van dit geld over de verschillende rechthebbende
partijen in de muziekindustrie. Vertegenwoordigers van consumenten en
producenten hebben afgesproken dat de Stichting Thuis Kopië per jaar minimaal
30 miljoen euro moet ontvangen.
bron 3 enkele reacties op het voorstel van de Consumentenbond
- Petra12 op 18 juni 2010:
“En als je nooit iets gratis downloadt, maar netjes cd's in de winkel koopt en
die op je eigen apparatuur afspeelt, dan betaal je dubbel!”
- Atilla22 op 8 juli 2010:
“Een slecht plan! Ik heb een elektronicawinkel en verkoop mp3-spelers voor
veertig euro per stuk. Als ik die voorgestelde heffing volledig doorbereken in
de prijs, verwacht ik dat mijn omzet inclusief heffing zal afnemen.”
HA-1022-a-12-2-0
3
lees verder

### Pagina 4

Dit is een opgavepagina van een examen, genummerd 'Opgave 2'. De tekst behandelt de liberalisering en deregulering van de Nederlandse postmarkt sinds 2000, met specifieke aandacht voor de periode vanaf 2010 en de introductie van nieuwe toetreders naast TNT-post. Er worden concepten als marktliberalisering, concurrentie, monopolie en oligopolie besproken. De opdrachten (genummerd 6, 7, 8 en 9) vereisen het analyseren van de gegeven tekst (bron 1), het geven van argumenten en het toepassen van informatie uit de tekst op een gesimuleerd scenario (Fleur en David's project). Er wordt gevraagd om een citaat te vinden, een argumentatie te geven, een oorzaak te analyseren (conjunctuur of structuur) en een keuze te rechtvaardigen op basis van tarieven. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig, enkel tekst en vraagnummers met puntentoekenning.

### Pagina 5

Dit is een opgavepagina uit een examen, waarschijnlijk economie of maatschappijleer, die twee bronnen bevat. Bron 4 is een krantenartikel over TNT-post dat banen schrapt door de afname van het postgebruik en concurrentie. Bron 5 presenteert een tabel met tarieven per poststuk voor drie postbedrijven (TNT-post, Selekt Mail, Sandd) in 2010, gespecificeerd naar gewichtscategorieën en leveringsvoorwaarden. De student wordt gevraagd (vraag 10, 3p) een argumentatie te schrijven bij het standpunt van David of Fleur (niet expliciet in de tekst aanwezig, maar impliciet uit de dialoog afgeleid) over de flexibilisering van werkgelegenheid, waarbij de naam van de leerling vermeld moet worden en de argumentatie niet langer mag zijn dan 50 woorden. De pagina behandelt economische concepten zoals concurrentie, flexibele contracten, werkgelegenheid, en prijsstelling in de dienstensector.

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina uit een examen, genummerd 'Opgave 3'. De pagina behandelt het Nederlandse pensioenstelsel. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De tekst bespreekt de garantie op pensioen, de AOW-uitkering, de financiering van pensioenfondsen, en het rendement op beleggingen (obligaties). Er wordt ingegaan op verschillende oorzaken van schommelingen in pensioenen, zoals nominale aanspraken en de beleggingen in aandelen en obligaties. Er wordt een economische uitleg gevraagd over de financiering van pensioenfondsen, waarbij studenten de lege plekken in een zin moeten invullen met termen als kapitaaldekkingsstelsel, omslagstelsel, progressief stelsel, stroomgrootheid, voorraadgrootheid en resultatenrekening. Verder moeten studenten bron 6 en 7 gebruiken om te berekenen hoe het Nederlandse pensioenvermogen zich verhoudt tot dat van Spanje in 2010, en een berekening maken van het effect van inflatie op het pensioenvermogen over een periode van tien jaar.

### Pagina 7

Top komt met een voorstel voor de oplossing van het probleem van het
dreigende vermogenstekort bij de pensioenfondsen: "De leeftijd waarop
werknemers recht hebben op een pensioen moet, net als de AOW-leeftijd,
verhoogd worden naar 67 jaar. Dat zit zó: ...............".

3p 14
Schrijf het gevolg van dit voorstel van Top. Maak daarbij gebruik van de
volgende begrippen met betrekking tot pensioenfondsen:
inkomsten van pensioenfondsen;
uitgaven van pensioenfondsen;
garantie op voldoende pensioen in de toekomst.
Gebruik ongeveer 75 woorden.

bron 6 pensioenvermogens¹ van enkele landen
[FIGUUR: Staafdiagram met de pensioenenvermogens van verschillende landen, waarbij Nederland het hoogst scoort en Italië het laagst.]
noot 1 totaal vermogen pensioenfondsen in procenten van het bruto binnenlands product 2010

bron 7 enkele gegevens van Spanje en Nederland in 2010
land | bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking (in €) | bevolkingsomvang (miljoen personen)
Spanje (SP) | 24.281 | 46,95
Nederland (NL) | 36.914 | 16,66

HA-1022-a-12-2-0 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 4
Parkeren tegen elke prijs?
Stedelijke gemeenten staan voor de uitdaging om verantwoord om te gaan met
een groeiende vraag naar mobiliteit in een dichtbevolkt gebied. Parkeerbeleid is
een onderdeel van goed mobiliteitsbeleid.
Gemeente Biltsche Venen heeft naast het vernieuwde winkel- en
kantorencentrum een parkeerterrein aangelegd. Voor de exploitatie van dit
parkeerterrein wil de gemeente het alleenrecht geven aan het particuliere bedrijf
€Park. De gemeente heeft een marktonderzoek laten uitvoeren naar de vraag
naar parkeerruimte van winkelpubliek en van personeel dat gaat werken in de
winkels en kantoren. Daarnaast is een schatting gemaakt van de kosten voor de
exploitatie door €Park.

Gebruik bron 8 bij de vragen 15, 16 en 17.
2p 15 Maak van de volgende zinnen juiste economische beweringen die betrekking
hebben op de marktsituatie voor €Park:
- Om break-even te bereiken moet €Park minimaal ...(1)... bezette
parkeerplaatsen per uur realiseren.
- Bij een prijs van 100 cent per uur zal de totale winst ...(2)... maximaal zijn.
- Bij een prijs die maximale bezetting van het parkeerterrein oplevert, zal
€Park ...(3)... maken.
Kies uit:
bij (1) 40 / 100 / 150 / 160
bij (2) niet / wel
bij (3) verlies / winst

€Park overweegt als prijs per uur één van de volgende alternatieven:
100, 135 of 145 cent.
2p 16 Welke prijs moet €Park kiezen om maximale totale omzet te halen? Verklaar de
keuze met een berekening.
2p 17 Arcer in de uitwerkbijlage de maximale totale winst die €Park kan behalen.

De bewoners van een naastgelegen woonwijk, die voorheen gratis konden
parkeren op het stukje grond, zijn het niet eens met de plannen van de
gemeente. "Klinkklare diefstal, parkeren gaat ons veel geld kosten", aldus
Paul Boos, woordvoerder van de bewoners. "En buiten de openingstijden van
winkels en kantoren zal een deel van het parkeerterrein leeg blijven. Zonde van
de schaarse ruimte en dus een vorm van welvaartsverlies."
Paul Boos doet namens alle wijkbewoners een voorstel aan €Park, zoals te
lezen is in bron 9. Hij noemt zijn voorstel een vorm van prijsdiscriminatie.

Gebruik bron 9 en bovenstaande tekst bij de vragen 18 en 19.
2p 18 Leg uit dat het voorstel van Paul Boos gezien kan worden als een voorbeeld van
prijsdiscriminatie.
2p 19 Leg uit hoe uitvoering van het voorstel van Paul Boos kan bijdragen aan
beperking van het welvaartsverlies.

HA-1022-a-12-2-0
8
lees verder

### Pagina 9

bron 8 marktonderzoek gemeente en exploitatiekosten €Park

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'P' (prijs in eurocent) oplopend van 0 tot 270, en op de x-as 'Q' (aantal bezette parkeerplaatsen) oplopend van 0 tot 216. Er zijn drie lijnen getekend: de vraaglijn, de GO-lijn, de MO-lijn en de GTK-lijn. De vraaglijn loopt van (0, 270) naar (216, 0). De GO-lijn loopt van (0, 270) naar (216, 0). De MO-lijn loopt van (0, 270) naar (216, 0) met een steilere helling. De GTK-lijn loopt vanaf de x-as bij Q=100 en is horizontaal op de y-waarde van 20.]

P = prijs in centen per uur per bezette parkeerplaats
Q = aantal bezette parkeerplaatsen per uur
MO = marginale opbrengst
MK = marginale kosten
GVK = gemiddelde variabele kosten
GTK = gemiddelde totale kosten

$P = -1,25Q + 270$
$MO = -2,5Q + 270$
$GO = gemiddelde opbrengst$
$MK = GVK = 20$

De productie (Q) is het aantal bezette parkeerplaatsen per uur. De beheerskosten (onderhoud, surveillance, gemeentelijke heffingen) komen volledig voor rekening van €Park en zijn onderdeel van de constante kosten van €Park.
Het parkeerterrein heeft een capaciteit van 180 parkeerplaatsen.

bron 9 voorstel Paul Boos aan €Park, in drie onderdelen

a Stel een apart parkeertarief in voor de wijkbewoners, dat alleen geldig is buiten de openingstijden van de winkels en kantoren.
b Houd rekening met de relatief lage betalingsbereidheid van deze wijkbewoners.
c Registreer elke wijkbewoner via het kenteken van de auto en gebruik dit om de wijkbewoners toegang tot het parkeerterrein te verlenen buiten de openingstijden van winkels en kantoren.

HA-1022-a-12-2-o 9 lees verder ►►►


### Pagina 10

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 5'. De tekst behandelt de mondiale inkomensontwikkeling en de verschillen in welvaart tussen landen tussen 1980 en 2010. De student wordt gevraagd om stellingen te beoordelen en te onderbouwen, gebruikmakend van 'bron 10 en bron 11' (die niet in deze weergave zijn opgenomen). Er wordt verwezen naar staafdiagrammen en de concepten 'nominaal inkomen per hoofd' en 'welvaart' komen aan bod. De student moet argumenten geven, regio's identificeren op basis van bronmateriaal, en de uitspraken van leerlingen Sergio en Paulina beoordelen. Verder wordt er gevraagd naar oplossingen voor de inkomensachterstand van Afrikaanse landen, specifiek gericht op grondstoffenverwerking.

### Pagina 11

bron 10 nominaal inkomen per hoofd in verschillende regio's
[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as het nominale inkomen per hoofd in euro's van 0 tot 40.000, en op de x-as verschillende regio's: Afrika, Oost-Azië, Zuid-Azië, Latijns-Amerika en rijke landen. Er zijn staafjes voor de jaren 1980 en 2010.]
Legenda:
1980
2010

bron 11 nominaal inkomen per hoofd in de rijke landen in verhouding tot
het nominaal inkomen per hoofd in elk van de andere regio's
[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as een index van 0 tot 18, en op de x-as de regio's A, B, C en D. Er zijn staafjes voor de jaren 1980 en 2010.]
Legenda:
1980
2010

getal verticale as = $\frac{\text{nominaal inkomen per hoofd rijke landen}}{\text{nominaal inkomen per hoofd andere regio}}$
HA-1022-a-12-2-o 11 lees verder

### Pagina 12

Opgaver 6
De school als (voorzichtige) onderneming
Veel scholen voor voortgezet onderwijs staan voor grote investeringen in
informatietechnologie (IT): elektronische leeromgevingen en centrale examens
via de computer vragen om moderne IT-faciliteiten voor alle leerlingen. Voor
deze investeringen is geld nodig.

Een commissie die het financieel beheer van de scholen in Nederland heeft
onderzocht, komt met twee conclusies als het gaat om de financiële ruimte voor
investeringen:
- De meeste scholen voor voortgezet onderwijs hebben, in verhouding tot
andere sectoren, veel eigen vermogen en vaak een positief financieel
resultaat: er lijkt dus voldoende ruimte voor investeringen te zijn.
- Bij veel scholen lijkt er sprake te zijn van 'leenaversie': uit de verhouding
tussen eigen vermogen en vreemd vermogen leiden we af dat scholen
weinig geld lenen.

Hollands College (HC) is een grote scholengemeenschap voor voortgezet
onderwijs. Uit het financieel jaarverslag 2010 van HC komen de balans, de
resultatenrekening en enkele kerngegevens, zoals weergegeven in bron 12.

2p 24 Leg uit in hoeverre leenaversie gezien kan worden als een vorm van
risicoaversie.

Gebruik bron 12 bij de vragen 25 en 26.

2p 25 Leg uit hoe uit de vermogensverhouding bij HC afgeleid zou kunnen worden dat
er sprake lijkt te zijn van leenaversie.
2p 26 Heeft HC het jaar 2010 afgesloten met een positief financieel resultaat? Verklaar
het antwoord.

HC is een school met een groeiend leerlingaantal, die graag wil investeren in
een nieuwe elektronische leeromgeving voor alle leerlingen en docenten.
De commissie adviseert elke school te kijken naar de verhouding tussen het
balanstotaal, zonder de waarde van de gebouwen en terreinen, en het totaal van
alle opbrengsten. Daaruit is af te leiden of er nog financiële ruimte is voor extra
investeringen. Daartoe moet de zogenaamde kapitaalfactor berekend worden:
zie bron 13.

3p 27 Heeft HC nog ruimte om te investeren, volgens de norm die de commissie
voorstelt?
- bereken de kapitaalfactor;
- leg uit wat de uitkomst van de berekening betekent voor HC.

HA-1022-a-12-2-0 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

bron 12 balans, resultatenrekening en kerngegevens van Hollands College

activa (debety) per 31-12-2010 passiva (credit)
schoolgebouwen en terreinen 2.293.545 eigen vermogen 3.009.145
inventaris en apparaten 1.188.885 vreemd vermogen lang 656.100
overige vaste activa 489.200 vreemd vermogen kort 653.300
vlottende activa 285.050
liquide middelen: bank en kas 61.865
totaal 4.318.545 totaal 4.318.545

kosten (debet) 2010 opbrengsten (credit)
personeel 4.920.000 bijdrage Rijksoverheid 5.180.000
huisvesting 83.000 bijdrage Gemeente 89.000
afschrijvingen 345.000 verhuur gebouwen 11.550
leermiddelen en inventaris 58.000 ouderbijdragen 145.300
excursies, reizen en uitleen van personeel 15.800
schoolkampen 42.000
overige kosten 12.000 overige opbrengsten 33.350
resultaat 15.000
totaal 5.475.000 totaal 5.475.000

Kerngegevens Hollands College:
aantal leerlingen 1.000
aantal personeelsleden 100
aantal gebouwen 3

NB De schoolgebouwen en terreinen zijn in eigendom van Hollands College.

bron 13 advies van de commissie (vereenvoudigd)

- Tot nu toe beoordeelt de Onderwijsinspectie de financiële positie van de
scholen op basis van klassieke bedrijfseconomische kengetallen. Wij
adviseren om voortaan te kijken naar de kapitaalfactor KF.
- KF = \frac{\text{balanstotaal} - \text{waarde schoolgebouwen en terreinen}}{\text{totale opbrengsten}} \times 100%
- Hoe hoger de kapitaalfactor, hoe ‘voorzichtiger’ de school blijkbaar is: wij
concluderen dat een kapitaalfactor boven de 35% duidt op te grote financiële
voorzichtigheid.

HA-1022-a-12-2-o 13 einde ■