# Eindexamen Economie HAVO 2011 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2011/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2011
tijdvak 2
woensdag 22 juni
13.30 - 16.00 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-11-2-o

### Pagina 2

Opave 1

Leren en werken
Steeds meer jongeren in Nederland studeren en ze studeren bovendien steeds
langer. Was het vroeger een uitzondering dat iemand op 24-jarige leeftijd nog
voltijd studeerde, tegenwoordig volgt ruim 20 procent van de 24-jarigen voltijd
hoger onderwijs. Het een en ander blijkt uit de onderstaande figuur.

deelname aan voltijd hoger onderwijs naar leeftijd

[FIGUUR: Horizontale staafdiagrammen die de deelname aan voltijd hoger onderwijs in 1990 en 2006 weergeven per leeftijdscategorie van 20 tot en met 29 jaar. De x-as loopt van 0 tot 40 en representeert percentages. De y-as toont de leeftijden. De legenda geeft aan dat grijze staven 2006 representeren en zwarte staven 1990.]

Legenda:
$\Box$ 2006
$\blacksquare$ 1990
→ deelname aan hoger onderwijs (%)

De meeste jongeren vinden scholing belangrijk, omdat zij door scholing vaak
een betere positie op de arbeidsmarkt krijgen.
Ook de overheid vindt scholing belangrijk. Daarom hoeven studenten niet zelf
alle studiekosten te betalen en wordt een groot deel daarvan via de
overheidsbegroting bekostigd. De overheid doet dat onder andere, omdat zij
groot belang hecht aan een hoog opgeleide beroepsbevolking. Scholing is
namelijk goed voor de internationale concurrentiepositie van Nederland.
De toename van de scholingsduur heeft echter niet alleen gunstige gevolgen.
Het beleid van de overheid om de participatiegraad te verhogen, kan er namelijk
door bemoeilijkt worden.

HA-1022-a-11-2-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

In elke leeftijdsgroep is het percentage mensen dat hoger onderwijs volgt tussen
1990 en 2006 gestegen.
2p 1 Is dit percentage in de leeftijdsgroep 21 jaar vergeleken met het percentage in
de leeftijdsgroep 26 jaar relatief meer, minder of evenveel gestegen? Licht het
antwoord toe.
Onderwijs is geen zuiver collectief goed.
2p 2 Geef een reden waarom onderwijs geen zuiver collectief goed is.
Scholing van de beroepsbevolking kan de groei van de export bevorderen.
2p 3 Leg uit hoe scholing van de beroepsbevolking kan leiden tot groei van de export.
Leg uit hoe het vergroten van de participatiegraad kan worden bemoeilijkt door
2p 4 een toename van de scholingsduur.
HA-1022-a-11-2-o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2

De wereld een dorp
Een computerbedrijf laat onderdelen maken in Taiwan, in China wordt de
computer samengesteld, in Ierland staat het distributiecentrum, in Nederland de
helpdesk. Onderdelen van Duitse auto's worden in wel tien landen gemaakt. Een
ICT-deskundige woont in India en adviseert via het internet zijn Britse
werkgever. Het faillissement van een Amerikaanse bank leidt wereldwijd tot
koersdalingen op aandelenbeurzen. Het proces waarbij landen en bedrijven over
de hele wereld steeds afhankelijker van elkaar worden, wordt globalisering
genoemd. Globalisering heeft tot gevolg dat de wereldhandel toeneemt, doordat
bedrijven zich specialiseren in een aantal producten en de internationale
arbeidsverdeling toeneemt.

2p 5
Multinationals spelen een belangrijke rol bij deze globalisering. Multinationals
verplaatsen hun productie soms van het ene naar het andere land. Een motief
daarvoor is het beperken van de loonkosten.
Noem een ander motief voor multinationals om productie naar een ander land te
verplaatsen.

2p 6
Economen zijn van mening dat door internationale arbeidsverdeling de welvaart
toeneemt.
Leg uit hoe door internationale arbeidsverdeling de welvaart kan toenemen.

China en Mexico hebben hun economie de afgelopen jaren steeds meer
opengesteld voor het buitenland. In de grafieken bij deze opgave is de
inkomensontwikkeling in de periode 1996-2004 in beide landen weergegeven.
Het totaal aantal personen is daarbij verdeeld in vijf even grote groepen (20%-
inkomensgroepen).

2p 7
In 1996 bedroeg het gemiddelde jaarinkomen van alle personen in China
$ 3.040.
Bereken hoeveel procent het gemiddelde jaarinkomen van alle personen in
China in 2004 hoger is dan in 1996.

2p 8
In welk van beide landen is de inkomensongelijkheid in 2004 groter dan in
1996? Licht het antwoord toe op basis van de grafieken.

HA-1022-a-11-2-o 4 lees verder ►►►


### Pagina 5

linkeras:
jaarinkomen per persoon per inkomensgroep in 1996 en 2004
rechteras:
gemiddelde jaarlijkse groei van dat inkomen in de periode 1996-2004

[FIGUUR: Grafiek van inkomen per inkomensgroep en groei voor China.]
China
15.000 + 9,5 O 10 legenda:
$ 13.400 %
inkomen 1996
inkomen 2004
inkomensgroei
10.000 + 6,6 O 7,2 O
4,9 O 6.500
6.300
5.000 + 3,3 O 4.000 3.600
2.500 2.400
1.700 1.500 1.300
0 + 1 + 2 3 4 5
laagste inkomens hoogste inkomens
20%-inkomensgroepen

[FIGUUR: Grafiek van inkomen per inkomensgroep en groei voor Mexico.]
Mexico
20.000 +
5 legenda:
$
inkomen 1996
4,3 O 18.000
inkomen 2004
15.000 + 3,8 O
inkomensgroei
10.000 + 2,8 O 2,5 O
7.000 8.500
5.000 + 4.400 5.500
1.500 2.100 1.4 O
0 + 1 2 3 4 5
laagste inkomens hoogste inkomens
20%-inkomensgroepen

HA-1022-a-11-2-0 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgawe 3

Sociaal jaar
Regelmatig duiken er plannen op na het voortgezet onderwijs, enige tijd in de zorg te laten werken. Een organisatie stelt een ‘sociaal jaar’ voor: jongeren hebben het recht, niet de plicht, na het voortgezet onderwijs een jaar te werken bij een zorginstelling voor bijvoorbeeld ouderen. De organisatie wil het sociaal jaar voor jongeren aantrekkelijk maken. Zo krijgen ze na het sociaal jaar studiepunten cadeau als ze gaan studeren of voorrang als ze een baan gaan zoeken bij de overheid of in de zorg. Tijdens het sociaal jaar krijgen ze van de overheid een brutoloon van € 400 per maand. De zorginstellingen bepalen zelf of ze jongeren aannemen. Er mag geen sprake zijn van verdringing op de arbeidsmarkt in de zorg. Volgens de organisatie bevordert zo’n sociaal jaar het maatschappelijke verantwoordelijkheidsgevoel van jongeren. Ook doen ze zo iets terug voor de samenleving die hun opleiding grotendeels heeft betaald. Verder kan de studietijd van jongeren voor hun vervolgopleiding korter worden doordat studiekeuzes bewuster worden gemaakt. De organisatie verwacht dat jongeren vaker een baan in de zorg gaan kiezen als ze daar werkervaring hebben opgedaan.

Stel je de volgende situatie voor. Er komt veel kritiek op het voorstel. Het sociaal jaar zou verspilling van talent zijn: jongeren verrichten laaggeschoold werk in plaats van te studeren. De kosten voor de overheid zouden hoog zijn en oplopen tot € 63 miljoen per jaar. De zorginstellingen zouden met veel bureaucratie te maken krijgen.

Jij besluituit een ingezonden brief naar de krant te schrijven. De brief begint als volgt. “Het voorgestelde sociaal jaar heeft ongetwijfeld nadelen, maar die worden volgens mij overdreven. De kosten zullen per saldo meevallen, doordat een sociaal jaar ook voordelen oplevert.”

6p 9 Schrijf het vervolg van de brief.
In de brief moeten de volgende aspecten aan de orde komen.
a De wijze waarop de overheid een deel van de kosten die zij maakt voor het
sociaal jaar, weer terugverdient.
b De noodzaak van de inzet van arbeid (de allocatie van arbeid) te veranderen
vanwege de vergrijzing van de bevolking.

Daarnaast moet in de brief naar eigen keuze een van de volgende aspecten aan de orde komen. Kies het aspect dat het best in de brief past.
1 De wijze waarop door het sociaal jaar frictiewerkenloosheid afneemt.
2 De wijze waarop door het sociaal jaar de kwaliteit van het werk van de
zorginstellingen verbetert.
3 De wijze waarop het sociaal jaar werkgevers die niet in de zorg actief zijn,
positieve externe effecten oplevert.

Aanwijzingen:
– De onderdelen van de brief moeten logisch op elkaar aansluiten.
– Gebruik voor het vervolg van de brief 120 woorden; een afwijking van
20 woorden is toegestaan.

HA-1022-a-11-2-o 6 lees verder >>>

### Pagina 7

Opgave 4
Landbouw in Nederland en Europa
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en
grafieken. In het informatieboekje staan 4 statistieken over Nederland, waarvan
er 3 betrekking hebben op de Nederlandse landbouwsector. Verder staan er
2 statistieken over de landbouwsector van Europa. Naar aanleiding van deze
statistieken worden in deze opgave 5 vragen gesteld.

2p 10
In 2005 had Nederland te maken met een conjuncturele terugval. In de
statistieken zijn hiervoor enkele aanwijzingen te vinden. Een van die
aanwijzingen is de geringere groei van het reële binnenlandse product in 2005
vergeleken met 2004.
Noem één andere aanwijzing. Licht het antwoord toe.

2p 11
Was in 2006 de groei van de reële productie in de landbouwsector (statistiek 2)
hoger of lager dan de groei van het reële bbp van Nederland in dat jaar
(statistiek 1)? Licht het antwoord toe.

2p 12
In 2005 is het winstinkomen per bedrijf in de landbouwsector € 30.745,72.
Bereken met hoeveel procent het winstinkomen per bedrijf in 2006 is gegroeid
ten opzichte van 2005.

De p/a-ratio is het aantal werkzame personen per arbeidsjaar. Met deze ratio
wordt gemeten de mate waarin in deeltijd wordt gewerkt. In 2004 is deze ratio in
de landbouwsector 1,255.

2p 13
Is in de landbouwsector in 2006 ten opzichte van 2004 de mate waarin in
deeltijd wordt gewerkt toegenomen of afgenomen? Licht het antwoord toe met
een berekening (in ten minste 3 decimalen).

Een econoom bestudeert het verband tussen de omvang van de productie en de
consumptie van landbouwproducten in Europa enerzijds en de prijzen van die
producten in Europa en op de wereldmarkt anderzijds.
De econoom stelt: Als de prijs van een landbouwproduct in Europa lager is dan
de prijs van dat product op de wereldmarkt, is de productie van dat product in
Europa groter dan de consumptie van dat product in Europa.

2p 14
Is de stelling van de econoom juist voor alle in statistiek 5 en 6 genoemde
producten? Licht het antwoord toe.

HA-1022-a-11-2-0
7
lees verder

### Pagina 8

Opgave 5

Riante pensioenen
Het Nederlandse pensioenstelsel bestaat uit drie onderdelen.
- Het eerste onderdeel is de Algemene Ouderdomswet (AOW). De AOW is
een basisvoorziening. De uitkering wordt volgens het omslagstelsel
gefinancierd.
- Het tweede onderdeel zijn de pensioenfondsen. Pensioenfondsen beleggen
de ontvangen premies en hanteren daarbij het kapitaaldekkingsstelsel.
- Het derde onderdeel zijn de individuele besparingen die onder andere via
banken en verzekeringsmaatschappijen worden belegd.

In Nederland stoppen veel mensen tussen hun 60ste en 65ste met werken
(vervroegd gepensioneerden). Van een groep vervroegd gepensioneerden is
onderzocht hoe het netto-inkomen verandert door het bereiken van de 65-jarige
leeftijd (zie figuur). Vergeleken is het netto-inkomen vlak voor en vlak na de 65ste verjaardag. De personen zijn ingedeeld in vier even grote groepen en
gerangschikt van laag naar hoog netto-inkomen.

**[FIGUUR: Staafdiagram met de titel "Procentuele verandering netto-inkomen door bereiken 65-jarige leeftijd". De y-as is "verandering netto inkomen (%)" en loopt van 0 tot 6. De x-as is verdeeld in vier groepen: "groep 1 laag inkomen", "groep 2", "groep 3", "groep 4 hoog inkomen", en "gemiddelde van alle groepen". De staven tonen de volgende percentages: +5,2 (groep 1), +1,2 (groep 2), +0,9 (groep 3), +0,2 (groep 4), en een horizontale lijn die het gemiddelde aangeeft.]**

2p 15 Noem een oorzaak waardoor iemand bij pensionering geen recht op een
pensioen van een pensioenfonds kan hebben.

2p 16 Het netto-inkomen verandert niet bij iedereen die 65 jaar wordt in gelijke mate.
Blijkt uit de grafiek dat er in de onderzochte groep personen sprake is van
nivellering of van denivellering? Verklaar het antwoord.

HA-1022-a-11-2-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

De overheid vreest dat door het vervroegd met pensioen gaan de
betaalbaarheid van het pensioenstelsel in gevaar komt. Zij wil daarom de
participatiegraad vergroten. De regering verwacht dat door de vergroting van de
participatiegraad in een jaar de betaalbaarheid van het pensioenstelsel in dat
jaar verbeterd wordt.
17 Op welk van de drie genoemde onderdelen van het Nederlandse pensioenstelsel
heeft de verwachting van de regering betrekking? Verklaar het antwoord.
Een van de bij het onderzoek betrokken personen is Karel. Toen Karel nog
werkte, had hij een netto-inkomen van € 1.640 per maand. Karel is op zijn 63ste
gestopt met werken waardoor zijn netto-inkomen met 15% daalde. De
verandering van Karels inkomen door zijn 65ste verjaardag komt overeen met
die van groep 2.
18 Bereken het netto-maandinkomen van Karel na zijn 65ste verjaardag.
HA-1022-a-11-2-o
9
lees verder

### Pagina 10

Opave 6

Gevaarlijke dollarkoers
uit een krant (voorjaar 2008):

Volgens een topman van de Europese vliegtuigbouwer Airbus brengt de forse
daling van de dollarkoers in de afgelopen jaren Airbus in ‘levensgevaar’. Op de
internationale vliegtuigmarkt wordt in dollars afgerekend, zodat de omzet van
Airbus, omgerekend in euro’s, flink afneemt. Dat geldt niet voor de kosten:
Airbus maakt de vliegtuigen grotendeels in Europa zodat de kosten vooral in
euro’s luiden.
Airbus gaat in de toekomst meer investeren in landen buiten het eurogebied. Zo
wil Airbus in India installaties voor reparatie en onderhoud oprichten. “Als we dat
niet doen,” aldus de topman van Airbus, “zullen we steeds minder Europese
vliegtuigen met winst kunnen verkopen buiten het eurogebied”.
In Europese politieke kringen lijkt men zich niet erg druk te maken om de val van
de dollar. De Europese export heeft daar nog weinig last van gehad. Alleen in
Frankrijk heeft de dalende dollarkoers tot een daling van de goederenexport van
Frankrijk naar de Verenigde Staten van Amerika (VS) geleid. Nederland zag het
aandeel van de goederenexport naar de VS in de totale goederenexport juist
toenemen. De Europese ministers van Financiën stellen dat een stijgende
eurokoers bij een steeds maar stijgende olieprijs op de wereldmarkt ook
voordelen heeft.

2p 19 Stel dat op de internationale vliegtuigmarkt niet in dollars maar in euro's wordt
afgerekend.
Welk nadeel zou Airbus dan ondervinden van een dalende dollarkoers? Licht het
antwoord toe.

2p 20 Op de wereldmarkt wordt olie in dollars betaald.
Geef een verklaring voor de stelling van de Europese ministers van Financiën.

2p 21 Transacties van Airbus met landen buiten het eurogebied worden genoteerd op
de betalingsbalans van het eurogebied.
Welke transactie uit het krantenartikel zal leiden tot een verslechtering van de
kapitaalrekening van de betalingsbalans van het eurogebied? Licht het antwoord
toe.

HA-1022-a-11-2-o 10 lees verder

### Pagina 11

Bij het krantenartikel stonden de volgende figuren.
figuur 1
wisselkoers van de euro
[FIGUUR: Lijn-grafiek met op de y-as de wisselkoers in dollars en op de x-as het jaar van 2001 tot 2007. De lijn toont een stijging van de koers van 0,90 dollar in 2001 naar 1,34 dollar in 2007.]
figuur 2
Nederlandse goederenexport (miljarden euro's)
[FIGUUR: Twee cirkeldiagrammen, één voor het jaar 2001 en één voor het jaar 2007, die de Nederlandse goederenexport weergeven. De export naar de VS is een klein segment en de export naar overige landen is het grotere segment.]
2p 22 Bereken met hoeveel euro de Franse goederenexport naar de VS in 2007 ten opzichte van 2001 is gedaald.
2p 23 Bereken met hoeveel procentpunten het aandeel van de Nederlandse goederenexport naar de VS in de totale Nederlandse goederenexport in 2007 ten opzichte van 2001 gestegen is (in ten minste 1 decimaal).

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1022-a-11-2-o
11
leeslint verder ‣‣‣

### Pagina 12

Opgave 7
Japanse economie verliest vaart
uit een krant (januari 2008):
De groei van het reële bruto binnenlands product (bbp) van Japan was in 2007
0,5 procentpunt lager dan in 2006. Een belangrijke oorzaak voor die lagere groei
was het stagneren van de investeringen door het Japanse bedrijfsleven. Een
verklaring hiervoor is de deflatie in Japan. De prijsontwikkeling blijft het
zorgenkindje van de Japanse economie. Na een aantal jaren van deflatie,
stegen in 2006 de prijzen weer in Japan. Maar in 2007 daalde de inflatie tot 0%
en in het tweede halfjaar was er weer sprake van deflatie. De rente staat in
Japan sinds februari 2007 op 0,5%. Opvallend is dat, ondanks die zeer lage
rente, de investeringen door het Japanse bedrijfsleven in 2007 zijn gedaald. Er
is ook goed nieuws voor Japan: de Japanse export groeide in 2007 veel sterker
dan de import.

[FIGUUR: Tabel met de titel "gegevens Japanse economie" en kolommen voor de gegevens en de verandering in 2007 ten opzichte van 2006. De rijen bevatten: bbp (reëel), gezinsconsumptie, overheidsbestedingen, investeringen van bedrijven, export, import, prijspeil.]

2p 24
Bereken de procentuele groei van het reële bbp van Japan in 2006 ten opzichte van 2005.

2p 25
De Japanse bevolking is in 2007 met 0,7% gegroeid ten opzichte van 2006.
Is het reële bbp per hoofd van de bevolking in 2007 ten opzichte van 2006 in
Japan gegroeid, gedaald of gelijk gebleven? Licht het antwoord toe.

2p 26
Leg uit hoe een lagere rente kan leiden tot toenemende investeringen door
bedrijven.

2p 27
Leg uit hoe deflatie kan leiden tot afnemende investeringen door bedrijven.

2p 28
De tabel laat een sterke groei van de Japanse export zien.
Welk ander gegeven in de tabel kan een verklaring zijn voor die sterke groei van
de Japanse export? Licht het antwoord toe.

HA-1022-a-11-2-o*
12 einde ■