# Eindexamen Economie HAVO 2011 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2011/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2011
tijdvak 1
vrijdag 27 mei
13.30 - 16.00 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redeneren, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1022-a-11-1-o

### Pagina 2

Opgave 1

AWBZ-zorgen
Havo-leerling Dick besluit voor economie een profielwerkstuk te maken over de
stijgende uitgaven van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten).
Hieronder staan drie delen van zijn verslag.

De AWBZ is een volksverzekering die kosten van langdurige zorg (bijvoorbeeld
in verzorgings- en verpleeghuizen) vergoedt. Naar verwachting leidt de
vergrijzing in Nederland tot een hogere AWBZ-premie. Nederlanders betalen
vorig jaar 12,2% van het belastbaar inkomen aan AWBZ-premie, het volgende
jaar is dat percentage hoger. Bij een belastbaar inkomen in beide jaren van
€ 31.600 komt dat neer op een verhoging van € 100.

2p 1 Leg uit dat vergrijzing kan leiden tot een hogere AWBZ-premie.
2p 2 Bereken het percentage van de AWBZ-premie in het volgende jaar.

Een hogere AWBZ-premie heeft conjunctueel en structureel nadelige gevolgen
voor de Nederlandse economie.
– conjuncturele nadelige gevolgen
Een hogere premie leidt tot een daling van de koopkracht van de burgers en
daardoor tot een daling van de consumptieve bestedingen.
– structurele nadelige gevolgen
Een hogere premie leidt door afwenteling tot hogere loonkosten. Die hogere
loonkosten leiden tot structuurwerkloosheid.

In een tussentijdse bespreking zegt de docent dat Dick bij de conjuncturele
gevolgen een fout maakt. De docent stelt dat de nationale bestedingen immers
niet hoeven te dalen.
2p 3 Geef een verklaring voor de stelling van de docent.
2p 4 Leg uit dat een hogere AWBZ-premie kan leiden tot structuurwerkloosheid.

Er is een manier om op AWBZ-uitgaven te besparen: geef het AWBZ-geld niet
rechtstreeks aan de zorginstellingen maar aan burgers die zorg nodig hebben.
Die burgers kunnen dan kiezen bij welke zorginstelling zij de zorg kopen. Dat
dwingt de zorginstellingen hun efficiëntie te verhogen en dat leidt tot lagere
AWBZ-uitgaven.

2p 5 Leg uit hoe het toekennen van budgetten aan burgers de zorginstellingen kan
dwingen hun efficiëntie te verhogen.

HA-1022-a-11-1-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Opgave 2

Inflatie moet bestreden worden
De Europese Centrale Bank (ECB) heeft als belangrijkste doelstelling de inflatie in het eurogebied te beperken. Als de inflatie in het eurogebied te hoog dreigt te worden, kan de ECB besluiten de rente te verhogen. De ECB neemt dat besluit onafhankelijk van de nationale regeringen. Toch proberen nationale regeringen soms de ECB te beïnvloeden.

Stel je de volgende situatie voor. De inflatie in het eurogebied loopt op en de verwachting is dat de ECB de rente gaat verhogen. Eén van de eurolanden heeft echter te maken met een lage economische groei. De regering van dat land roept de ECB op de rente niet te verhogen, maar juist te verlagen om zo de economische groei in dat land te bevorderen. De minister van Financiën van dat land zegt: “De ECB zou bij haar rentebeleid minder naar de inflatie moeten kijken en meer aandacht moeten hebben voor de economische groei.”

Jij leest deze uitspraak in de krant en bent het er niet mee eens. Je besluit een ingezonden brief naar de krant te sturen waarin je eerst uitlegt dat een renteverlaging tot inflatie kan leiden en daarna waarom het belangrijk is inflatie te bestrijden.

De brief begint als volgt:
Geachte redactie,
Met het oog op de ontwikkeling van de inflatie, moet de ECB de rente niet verlagen. Een renteverlaging zal tot gevolg hebben dat de inflatie in het eurogebied oploopt en dat heeft nadelige gevolgen.

6p 6 Schrijf het vervolg van de brief.
In de brief moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
a Het effect van een renteverlaging op de bestedingsinflatie in het eurogebied.
b Het effect van een renteverlaging op de wisselkoers van de euro en de gevolgen daarvan voor de kosteninflatie in het eurogebied.

Daarnaast moet in de brief naar eigen keuze een van de volgende aspecten aan de orde komen. Kies het aspect dat het best in de brief past.
1 Het gevolg van oplopende inflatie voor de werkgelegenheid via prijscompensatie.
2 Het gevolg van oplopende inflatie voor de groei van de kapitaalgoederenvoorraad via de bereidheid van consumenten om te sparen.
3 Het gevolg van oplopende inflatie voor het reële inkomen van ouderen met een pensioen dat niet waardevast is.

Aanwijzingen:
– De onderdelen van de brief moeten logisch op elkaar aansluiten.
– Gebruik voor het vervolg van de brief 120 woorden; een afwijking van 20 woorden is toegestaan.

HA-1022-a-11-1-o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 3
De 80/20-ratio
Regelmatig vinden er discussies plaats over de vraag of de inkomensverschillen
in Nederland groter of kleiner worden. De inkomensverschillen kunnen op
diverse manieren worden weergegeven.
Een van die manieren is de zogenaamde 80/20-ratio. Deze ratio wordt berekend
door het totale inkomen van de mensen in het hoogste quintiel ${ }^{1)}$ te delen door
het totale inkomen van de mensen in het laagste quintiel ${ }^{2)}$. In figuur 1 is van
verschillende categorien in Nederland de 80/20-ratio weergegeven.

noot 1 hoogste quintiel: de 20% van de mensen met de hoogste inkomens
noot 2 laagste quintiel: de 20% van de mensen met de laagste inkomens

figuur 1

80/20-ratio's in Nederland in 2005

alle categorieën
verdeeld naar leeftijd
jonger dan 25 jaar 4,4
25 tot 45 jaar 3,8
45 tot 65 jaar 4,2
65 jaar en ouder 3,1
verdeeld naar soort inkomen
looninkomen 3,2
inkomen uit eigen onderneming 12,8
uitkering en pensioen 3,5
0 2 4 6 8 10 12 14

1p 7
In 1995 was de 80/20-ratio bij 'alle categorieën' 3,7.
Zijn volgens de 80/20-ratio de inkomensverschillen in Nederland in 2005 ten
opzichte van 1995 bij 'alle categorieën' groter of kleiner geworden? Verklaar het
antwoord.

2p 8
De hoogste 80/20-ratio is die bij de categorie 'inkomen uit eigen onderneming'.
Geef een verklaring voor de relatief grote inkomensverschillen bij deze
categorie.

HA-1022-a-11-1-o
4
lees verder

### Pagina 5

Een andere manier om de inkomensverdeling weer te geven, is de lorenzcurve.
In figuur 2 is voor 2005 de lorenzcurve getekend van een van de
inkomenscategorieën uit figuur 1.

figuur 2
[FIGUUR: Een grafiek met de x-as 'personen (%, cumulatief)' en de y-as 'inkomen (%, cumulatief)'. Er zijn twee lijnen getekend. Een gestippelde lijn die begint bij (0,0) en eindigt bij (100,100) (de ideale inkomensverdeling). Een zwarte, doorlopende lijn met punten die de lorenzcurve voorstelt. De punten op de lorenzcurve zijn gelabeld met cumulatieve percentages voor zowel personen als inkomen. De labels zijn: (10,4), (20,10), (30,17), (40,25), (50,34), (60,44), (70,55), (80,68), (90,83).]

2p 9 Van welke inkomenscategorie is in figuur 2 de lorenzcurve getekend? Verklaar
het antwoord met een berekening.

De lorenzcurve van de categorie 'inkomen uit eigen onderneming' ligt óf links
van de lorenzcurve in figuur 2 óf rechts daarvan óf hij valt ermee samen.
2p 10 Waar ligt in de gegeven situatie de lorenzcurve van de categorie 'inkomen uit
eigen onderneming'? Verklaar het antwoord.

HA-1022-a-11-1-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 4

Concurreren met kapitaal of arbeid?
Steeds meer landen proberen een sterke positie op de wereldmarkt te
veroveren. Om de concurrentiestrijd op de wereldmarkt aan te kunnen, gaan
bedrijven in die landen zich specialiseren. In de afgelopen jaren zijn daardoor de
internationale handelsstromen ingrijpend veranderd. Enkele voorbeelden:
Westerse markten worden overspoeld met textiel en schoenen uit Azië,
Amerikaanse softwarebedrijven besteden programmeerwerk uit aan India,
Nederlandse boeren vertrekken naar Polen, terwijl Poolse bouwvakkers naar
Nederland komen.

De onderstaande figuur geeft weer of de export van een economie vergeleken
met die van concurrenten meer of minder kapitaalintensief is.

[FIGUUR: Een staafdiagram met vier categorieën: China, Oost-Europa, Verenigde Staten van Amerika en Japan. De x-as is gelabeld met "relatief laag" aan de linkerkant en "relatief hoog" aan de rechterkant, met een indicator voor "kapitaalintensiteit" aan de rechterkant.]

2p 11 Leg uit hoe specialisatie van bedrijven leidt tot internationale handel.

2p 12 Leg uit hoe door specialisatie van bedrijven de welvaart in een land kan
      toenemen.

2p 13 In China zijn de loonkosten per product lager dan in de concurrerende landen.
      Geef op basis daarvan een verklaring voor de relatief lage kapitaalintensiteit van
      de Chinese export.

2p 14 De kapitaalintensiteit van de export van de Verenigde Staten van Amerika (VS)
      is vergelijkbaar met de kapitaalintensiteit van de export van Oost-Europa.
      Leg uit dat daaruit niet kan worden geconcludeerd dat de VS en Oost-Europa
      dezelfde goederen exporteren.

HA-1022-a-11-1-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Opgave 5
Wereldarbeidsmarkt voor jongeren
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en
grafieken. In het informatieboekje staan 5 statistieken, afkomstig uit een
publicatie van de International Labour Organisation (ILO) over de
arbeidsmarktpositie van jongeren in de wereld. Met jongeren worden hier
personen van 15 tot en met 24 jaar bedoeld. Naar aanleiding van deze
statistieken worden in deze opgave 5 vragen gesteld.
2p 15 In statistiek 1 is weergegeven hoe de beroepsgeschikte jongeren in 2005 over
de wereld zijn verdeeld. Bij West-Europa is het percentage beroepsgeschikte
jongeren niet ingevuld.
Bereken dit percentage met behulp van statistiek 2 (in ten minste 1 decimaal).
Met participatiegraad wordt in deze opgave bedoeld het aandeel van de
werkzame beroepsbevolking in de beroepsgeschikte bevolking.
2p 16 In statistiek 4 is voor 2005 de participatiegraad bij Latijns-Amerika niet ingevuld.
Bereken voor 2005 de participatiegraad bij Latijns-Amerika met behulp van
statistiek 2.
2p 17 Volgens statistiek 4 is de participatiegraad van jongeren in de wereld gedaald.
Uit welke gegevens in statistiek 2 kan die daling worden afgeleid? Licht het
antwoord toe.
2p 18 Uit welke statistiek blijkt dat tussen 1995 en 2005 de positie van jongeren ten
opzichte van ouderen op de wereldarbeidsmarkt sterker is geworden? Licht het
antwoord toe.
2p 19 Uit statistiek 5 blijkt dat ruim 40% van de werklozen in de wereld jongeren zijn.
Bereken met behulp van de statistieken 2 en 5 het totale aantal werklozen in de
wereld in 2005.
HA-1022-a-11-1-o 7 lees verder

### Pagina 8

Opgawe 6
Mag het een schijfje meer zijn?
Er vinden in Nederland regelmatig discussies plaats over de bedragen die de
burgers aan inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen moeten betalen.
Kortheidshalve wordt in deze opgave verder over 'belasting' gesproken. Een
politieke partij wil een voorstel indienen om voor inkomen boven € 100.000 een
extra schijf in te voeren en in die schijf 60% belasting te heffen. De partij stelt
dat er nu 50.000 mensen zijn met een belastbaar inkomen van meer dan
€ 100.000; zij gaan meer belasting betalen als het voorstel wordt aangenomen.
Volgens de partij zullen de belastinginkomsten van de overheid door dit voorstel
met € 300 miljoen stijgen. In de onderstaande grafiek zijn de gevolgen van dit
voorstel voor de gemiddelde belastingdruk weergegeven.

gemiddelde belastingdruk met en zonder extra schijf

[FIGUUR: Een lijn- en puntendiagram met op de y-as de percentage belastingdruk (van 0 tot 60) en op de x-as het belastbaar inkomen in euro (van 0 tot 200.000). Twee lijnen, een met vierkante punten en een met ronde punten. De lijn met vierkante punten toont een gestage stijging, eindigend op ongeveer 33% bij een inkomen van 200.000. De lijn met ronde punten toont ook een stijging, maar boven een inkomen van 100.000 stijgt deze sneller, eindigend op ongeveer 48% bij een inkomen van 200.000. Er worden een aantal waarden aangeduid: 41,8 (bij ongeveer 40.000), 45,2 (bij 100.000, vierkante punten) en 47,9 (bij 100.000, ronde punten). De labels bij de lijnen zijn 'zonder extra schijf' (vierkante punten) en 'met extra schijf' (ronde punten).]

De bovenstaande grafiek is gebaseerd op een heffingskorting van € 3.000 en op
de onderstaande schijvenstelsels.

schijvenstelsel zonder extra schijf schijvenstelsel met extra schijf
schijf | lengte van | belastingtarief schijf | lengte van | belastingtarief
de schijf | de schijf
1 | € 16.000 | 32% | 1 | € 16.000 | 32%
2 | € 14.000 | 38% | 2 | € 14.000 | 38%
3 | € 20.000 | 42% | 3 | € 20.000 | 42%
4 | | 52% | 4 | | 52%
| | | 5 | € 50.000 | 60%

HA-1022-a-11-1-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

Voor een praktische opdracht economie heeft Patrick het voorstel onderzocht.
Patrick noteert in zijn conclusies:
a Door het voorstel wordt de progressie bij de inkomstenbelasting vanaf een belastbaar inkomen van € 100.000 groter.
b Als ik aanneem dat de 50.000 mensen die volgens de partij meer belasting gaan betalen, allemaal een belastbaar inkomen hebben van € 150.000, vallen de extra belastinginkomsten veel lager uit dan de partij zegt.
c Volgens mij is een van de gevolgen van de invoering van een extra schijf dat het aantal personen met een belastbaar inkomen van meer dan € 100.000 zal dalen.

Volgens de grafiek is bij een belastbaar inkomen van € 150.000 zonder de extra schijf de belastingdruk 45,2%.
2p 20 Toon dat met een berekening aan. Maak daarbij gebruik van de tabel en de heffingskorting.
2p 21 Is conclusie a juist? Licht het antwoord toe met behulp van de grafiek.
2p 22 Bereken de extra belastinginkomsten op basis van de aanname in conclusie b.
2p 23 Geef een argument voor conclusie c.

HA-1022-a-11-1-o 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Opgave 7
uit een krant (begin 2008):
Welk spoor kiest de minister?
In 2007 vervoerden de Nederlandse Spoorwegen (NS) 454 miljoen reizigers. De
komende jaren groeit volgens de NS het aantal reizigers met 5% per jaar. Dat
gaat problemen opleveren aangezien de NS maximaal 545 miljoen reizigers per
jaar kan vervoeren (zie figuur).
prognose van de vraag naar reizigersvervoer NS
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "reizigers (x 1 miljoen)" van 0 tot 750, en op de x-as jaren van 2007 tot 2015. Een lijn met ruitjes toont de stijgende prognose van het aantal reizigers. Een stippellijn toont de capaciteit per jaar.]
2p 24 Laat met een berekening zien dat in 2011 de capaciteit van het spoor
onvoldoende is.
De NS vraagt de minister van Verkeer en Waterstaat 4,5 miljard euro
beschikbaar te stellen voor investeringen in het spoor.
Een vervoersdeskundige zegt hierover: "Er komt geen capaciteitstekort. De
vraag naar reizigersvervoer per spoor hangt af van de conjunctuur. De komende
jaren wordt laagconjunctuur verwacht, waardoor de vraag naar reizigersvervoer
per spoor nauwelijks zal stijgen."
Een politicus zegt echter: "De overheid heeft goede redenen om zich met het
spoor te bemoeien. De minister zou die 4,5 miljard euro bovendien snel
beschikbaar moeten stellen. Dat past namelijk goed in een anticyclisch
begrotingsbeleid."
HA-1022-a-11-1-o
10
lees verder

### Pagina 11

Het reizigersvervoer per spoor is een individueel goed. Volgens de politicus
heeft de overheid echter goede redenen zich met het spoor te bemoeien.
2p 25 Leg uit dat reizigersvervoer per spoor een individueel goed is.
Het voeren van een anticyclisch begrotingsbeleid is een argument voor
overheidsbemoeienis met het reizigersvervoer.
2p 26 Noem een ander argument voor overheidsbemoeienis met het reizigersvervoer
per spoor. Licht het antwoord toe.
2p 27 Leg uit dat snel investeren in het spoor in de gegeven situatie goed zou passen
in een anticyclisch begrotingsbeleid.
HA-1022-a-11-1-o* 11 einde ■