# Eindexamen Economie HAVO 2010 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2010/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2010
tijd vak 2
woensdag 23 juni
13.30 - 16.00 uur
tevens oud programma
economie
economie 1,2
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-10-2-o

### Pagina 2

Opave 1
Buitenland en overheid in de kringloop
In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een
kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de
economie van een land wordt weergegeven. In het onderstaande
kringloopschema staan uitsluitend geldstromen tussen economische sectoren
weergegeven.
[FIGUUR: Een kringloopschema met de volgende sectoren en geldstromen: gezinnen, particuliere consumptie = 250, belastingen = 142, netto nationaal inkomen = 460, netto investeringen = 29, bedrijven, financiële instellingen, overheidsbestedingen = 139, overheid, buitenland, import = ..., export = 415, export - import = ...]

- Voor iedere sector is het totaal van de inkomende geldstromen gelijk aan het
totaal van de uitgaande geldstromen.
- De bedragen luiden in miljarden euro's en betreffen het jaar 2007.
- Niet bij iedere pijl is het bedrag en de toelichting ingevuld.
- De richting van de geldstroom tussen financiële instellingen en overheid is
niet aangegeven.

2p 1 Bereken de import in 2007 in miljarden euro's.
2p 2 De richting van de geldstroom tussen financiële instellingen en overheid wordt
uitsluitend bepaald door het overheidssaldo.
Loopt die geldstroom van financiële instellingen naar overheid of van overheid
naar financiële instellingen? Verklaar het antwoord.
HA-1022-a-10-2-0
2
lees verder

### Pagina 3

Een economisch onderzoeksbureau voorspelt dat de export in 2008 € 25 miljard
hoger ligt dan in 2007. Dit leidt in 2008 ten opzichte van 2007 tot de
onderstaande veranderingen (bedragen in miljarden euro's).

[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: particuliere consumptie, netto investeringen, overheidsbestedingen, import. Daaronder de waarden: +15, +10, 0, +5.]

Het onderzoeksbureau berekent dat de hogere export tot een stijging van het
netto nationaal inkomen leidt van meer dan € 25 miljard en verklaart dit met
behulp van het multipliereffect.

2p 3 Bereken het bedrag waarmee het netto nationaal inkomen door de toename van
de export in 2008 is gestegen.

2p 4 Leg uit hoe een stijging van de export van € 25 miljard tot een stijging van
het netto nationaal inkomen van meer dan € 25 miljard kan leiden.

2p 5 Het kringloopschema in deze opgave kan realistischer worden gemaakt door
pijlen toe te voegen. Zo heeft de overheid naast de overheidsbestedingen bij
bedrijven in de praktijk ook andere uitgaven.
Welke pijl kan worden toegevoegd om een van die andere uitgaven weer te
geven? Licht toe welke uitgave met die pijl wordt bedoeld.

HA-1022-a-10-2-0 3 lees verder ► ► ►


### Pagina 4

Opgave 2

Levensonderhoud is kostbaar
In januari 2006 is in Nederland een opinieonderzoek onder 17.000 Nederlanders
gehouden. Een van de vragen in dat onderzoek luidde: “Over welk onderwerp
maakt u zich de grootste zorgen?" Het meest voorkomende antwoord op deze
vraag luidde: “De kosten van levensonderhoud, want de prijzen blijven maar
stijgen."

In februari 2006 stonden in een krantenartikel de onderstaande figuren.

[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de x-as de jaren 2001-2005 en op de y-as de procentuele verandering ten opzichte van het voorafgaande jaar. Er zijn twee lijnen: een zwarte lijn met punten en een grijze lijn met vierkanten. De zwarte lijn vertegenwoordigt Nederland en de grijze lijn de eurozone. De zwarte lijn begint in 2001 op 5,1%, daalt naar 3,9% in 2002, 2,2% in 2003, 1,3% in 2004 en 1,5% in 2005. De grijze lijn begint in 2001 op 2,3%, blijft gelijk in 2002, stijgt naar 2,0% in 2003, 2,2% in 2004 en 2,2% in 2005.]

consumentenprijs in Nederland en in de eurozone

procentuele
verandering ten
opzichte van het
voorafgaande jaar
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de jaren 2001-2005 en op de y-as de procentuele verandering ten opzichte van het voorafgaande jaar. De staven zijn grijs en de waarden worden aangegeven boven de staven: 4,3 (2001), 3,7 (2002), 2,8 (2003), 1,2 (2004), 1,3 (2005).]

lonen in Nederland

procentuele
verandering ten
opzichte van het
voorafgaande jaar

2p 6
In 2005 zijn de kosten van levensonderhoud in de eurozone hoger dan in 2000.
Bereken hoeveel procent de kosten van levensonderhoud in de eurozone in
2005 hoger zijn dan in 2000.

HA-1022-a-10-2-0

4

lees verder


### Pagina 5

2p 7 In welk jaar of in welke jaren is in Nederland de koopkracht van de lonen hoger
dan in het voorafgaande jaar?
Loon is een vorm van primair inkomen. Om te bepalen of Nederlanders zich
terecht zorgen maken over de kosten van levensonderhoud, is de ontwikkeling
van de koopkracht van het secundaire inkomen een betere maatstaf dan de
koopkracht van het primaire inkomen.
2p 8 Noem, naast het loon, twee andere vormen van primair inkomen.
2p 9 Leg uit dat de koopkracht van het secundaire inkomen een betere maatstaf is
dan de koopkracht van het primaire inkomen als het gaat om zorgen over de
kosten van levensonderhoud.
HA-1022-a-10-2-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgaaf 3

uit een krant:
Vermogen wereldwijd ongelijk verdeeld
Uit een wetenschappelijk rapport blijkt dat het vermogen' ongelijkker over de
wereldbevolking verdeeld is dan het inkomen. Volgens dit rapport zijn er in de
wereld 499 mensen die een vermogen van meer dan 1 miljard dollar hebben. De
rijkste 1% van de wereldbevolking heeft 40% van het vermogen in de wereld in
handen, terwijl de armste 50% van de wereldbevolking slechts 1% van dit
vermogen in handen heeft.
noot 1 vermogen = waarde van alle bezittingen – bedrag van alle schulden

Stel dat op grond van de gegevens uit bovenstaand krantenartikel een
lorenzcurve van de verdeling van het vermogen over de wereldbevolking
getekend zou worden. Behalve de punten met de coördinaten (0;0) en (100;100)
ligt ook het punt met de coördinaten (50;1) op die curve.

1p 10 Ligt de lorenzcurve van de verdeling van het inkomen over de wereldbevolking
dichterbij of verder verwijderd van de diagonaal dan de lorenzcurve van de
verdeling van het vermogen over de wereldbevolking? Licht het antwoord toe.

2p 11 Bereken op basis van de gegevens de coördinaten van het andere punt op de
lorenzcurve van de verdeling van het vermogen over de wereldbevolking.

2p 12 Leg uit hoe een ongelijke inkomensverdeling kan leiden tot een ongelijke
vermogensverdeling.

2p 13 Leg uit hoe een ongelijke vermogensverdeling kan leiden tot een ongelijke
inkomensverdeling.

HA-1022-a-10-2-0 6 lees verder

### Pagina 7

Opave 4

Samen werken, samen leven
In Nederland is veel discussie over de gevolgen van de vergrijzing. Door de
vergrijzing dreigt namelijk de verhouding tussen de aantallen inactieven en
actieven zo sterk te stijgen dat de betaalbaarheid van de sociale zekerheid in
gevaar komt. Ook dreigt de arbeidsmarkt door de vergrijzing steeds krapper te
worden.

In een krantenartikel pleit econoom Van Keulen voor overheidsingrijpen in de
kinderopvang. Van Keulen vindt de kinderopvang te duur en de kwaliteit
onvoldoende. Hij wil bereiken dat mensen de zorg voor kinderen beter kunnen
combineren met het maken van carrière. Het artikel eindigt als volgt:
“Kinderopvang moet een voorziening worden, vergelijkbaar met het
basisonderwijs. Kinderopvang moet door de overheid beschikbaar
gesteld zonder eigen bijdrage van degenen die er gebruik van maken.”

Stel je de volgende situatie voor:
Jij ziet in het voorstel van Van Keulen een manier om de gevolgen van de
vergrijzing te bestrijden. Daarnaast heeft dit voorstel volgens jou ook andere
positieve gevolgen voor de Nederlandse economie. Jij besluit via een
ingezonden brief jouw steun voor het voorstel toe te lichten.

De brief begint als volgt:
“Het voorstel van Van Keulen om de kinderopvang uit te breiden en te
subsidiëren, steun ik. Ik wil de voordelen graag verder toelichten.”

6p 14
Schrijf het vervolg van de brief.
In de brief moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
a De wijze waarop, via een verandering van de participatiegraad, de krapte op
de arbeidsmarkt wordt verminderd.
b De wijze waarop, via een verandering van de verhouding tussen inactieven
en actieven, de betaalbaarheid van de sociale zekerheid wordt verbeterd.

Daarnaast moet in de brief naar eigen keuze één van de onderstaande aspecten
aan de orde komen. Kies daarbij het aspect dat het best in de brief past.
1 Het multipliereffect van toenemende overheidsbestedingen als gevolg van
extra nieuwbouw van crèches.
2 Het invloedeneffect van toenemende overheidsbestedingen als gevolg van
de toegenomen vraag naar kinderopvang.
3 Een voorbeeld van een fiscale maatregel en de manier waarop die kan
leiden tot het vergroten van het aantal werkende vrouwen met kinderen.

Aanwijzingen:
- De onderdelen van de brief moeten logisch op elkaar aansluiten.
- Gebruik voor het vervolg van de brief 120 woorden; een afwijking van
20 woorden is toegestaan.

HA-1022-a-10-2-o
7
lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 5

De schuld van het Rijk
Bij de presentatie van de rijksbegroting voor 2007 zegt de Nederlandse regering
tevreden te zijn over het gevoerde beleid. In de voorafgaande jaren heeft zij
bezuinigd op de rijksuitgaven om het begrotingstekort en de overheidsschuld
niet te laten stijgen. Dat is gelukt, want uitgedrukt in euro's stijgt de staatsschuld
in 2007 nauwelijks. Uitgedrukt in procenten van het bruto binnenlands product
(bbp), daalt de staatsschuld van 41,7% eind 2006 naar 39,9% eind 2007. De
regering streeft naar een lagere staatsschuld omdat daardoor ruimte kan
ontstaan voor nieuwe rijksuitgaven.

rijksinkomsten in 2007 in miljarden euro's: 157,4
[FIGUUR: Een cirkeldiagram dat de rijksinkomsten in 2007 weergeeft, verdeeld in vier categorieën: 'niet-belastingontvangsten' (26,6 miljard), 'belasting op inkomen, winst en vermogen' (59,8 miljard), 'kostprijsverhogende belastingen' (71,0 miljard).]

rijksuitgaven in 2007 in miljarden euro's: 162,2
[FIGUUR: Een cirkeldiagram dat de rijksuitgaven in 2007 weergeeft, verdeeld in zes categorieën: 'onderwijs' (28,9 miljard), 'sociale zekerheid' (32,4 miljard), 'lagere overheid' (15,8 miljard), 'rente' (9,3 miljard), 'aflossingen' (4,5 miljard) en 'overige uitgaven' (71,3 miljard).]

2p 15 De rijksinkomsten zijn in de figuur verdeeld in drie categorieën.
Neem de categorieën niet-belastingontvangsten en kostprijsverhogende
belastingen over en schrijf achter elke categorie een daarbij horend voorbeeld.

2p 16 Eind 2006 bedroeg de staatsschuld € 220,6 miljard.
Bereken de verwachte staatsschuld eind 2007.

2p 17 Leg uit hoe door een lagere staatsschuld ruimte kan ontstaan voor nieuwe
rijksuitgaven.

HA-1022-a-10-2-o
8
lees verder ►►►

### Pagina 9

Opgave 6
China - Nederland
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en
grafieken. In het informatieboekje staan zes statistieken die vooral betrekking
hebben op China en Nederland. De in de statistieken genoemde renminbi is de
nationale munt van China. Naar aanleiding van deze statistieken worden in deze
opgave vijf vragen gesteld.
18 De landbouwproductie in Nederland bedroeg in 2003 ruim $ 800 per inwoner.
Bereken de landbouwproductie in China in 2003 in dollars per inwoner.
19 In statistiek 5 ontbreekt voor 2005 het bedrag van het saldo van de lopende
rekening van de betalingsbalans van China. Dit saldo kan in deze opgave
worden berekend met behulp van twee gegevens.
Noem deze twee gegevens en vermeld bij elk gegeven de statistiek waarin dat
gegeven staat.
20 Is de wisselkoers van de euro uitgedrukt in renminbi's in 2004 ten opzichte van
2003 gedaald of gestegen? Licht het antwoord toe.
21 In China bedroeg de inflatie in 2005 ten opzichte van 2004 (afgerond) 1,8%.
Bereken, in één decimaal nauwkeurig, de inflatie in Nederland ten
opzichte van 2004.
22 In 2003 bedroeg de waarde van de export van goederen van Nederland naar
China € 2,86 miljard.
Bereken voor 2003 de waarde van de totale export van goederen van
Nederland.
HA-1022-a-10-2-0
9
lees verder

### Pagina 10

Opgave 7

Druk, druk, druk
Nederland vergrijst en ontgroent: er komen relatief meer ouderen en minder
jongeren. De mate van vergrijzing en ontgroening kan worden weergegeven met
de ontwikkeling van de ‘grijze druk’ en die van de ‘groene druk’.

Onder grijze druk wordt hier verstaan de verhouding tussen het percentage
personen van 65 jaar of ouder en het percentage personen van 20 tot en met
64 jaar (de ‘productieve leeftijdsgroep’). Onder groene druk wordt hier verstaan
de verhouding tussen het percentage personen jonger dan 20 jaar en het
percentage personen van 20 tot en met 64 jaar.

figuur 1
leeftijdsopbouw van de Nederlandse bevolking

[FIGUUR: Een gestapeld staafdiagram dat de leeftijdsopbouw van de Nederlandse bevolking weergeeft in de jaren 1970, 1980, 1990, 2000 en 2005. De Y-as toont het percentage van de totale bevolking, van 0 tot 100. De X-as toont de jaren. Elke staaf is verdeeld in drie segmenten: 'jonger dan 20 jaar' (donkergrijs), '20 tot en met 64 jaar' (lichtgrijs), en '65 jaar of ouder' (wit). De percentages voor elk segment zijn op de staven vermeld.]

23
Tussen 1970 en 2005 is de grijze druk gestegen en de groene druk gedaald.
Toon met een berekening aan dat de grijze druk in 2000 hoger is dan in 1990.

24
Het aantal jongeren (personen jonger dan 20 jaar) is tussen 1990 en 2000
gestegen.
Leg uit dat een stijging van het aantal jongeren gepaard kan gaan met een
daling van de groene druk.

De verandering van de leeftijdsopbouw van de Nederlandse bevolking heeft
invloed op de uitgaven van de collectieve sector. Normaal gesproken zou een
daling van de groene druk gepaard gaan met een daling van collectieve
uitgaven. En een stijging van de grijze druk zou gepaard gaan met een stijging
van collectieve uitgaven, zoals de AOW-uitkeringen (Algemene Ouderdomswet).

25
Noem een voorbeeld van een collectieve uitgave die kan dalen door de daling
van de groene druk.

26
Noem een voorbeeld van een andere collectieve uitgave dan de AOW die kan
stijgen door de stijging van de grijze druk.

HA-1022-a-10-2-o
10
lees verder

### Pagina 11

In figuur 2 staat de AOW-uitgavenquote: de AOW-uitgaven in procenten van het
bruto binnenlands product (bbp).

figuur 2

AOW-uitgavenquote
[FIGUUR: Lijn grafiek met op de y-as de AOW-uitgaven in procenten, beginnend bij 4,0% en oplopend tot 6,5%. Op de x-as staan de jaren van 1970 tot 2000 aangegeven.]

Ondanks de stijging van de AOW-uitgaven is in de periode 1994-2000 de AOWuitgavenquote gedaald. Dat kan verklaard worden door de conjuncturele
ontwikkeling in die periode.
2p 27 Was er in de genoemde periode blijkbaar sprake van laagconjunctuur of van
hoogconjunctuur? Licht het antwoord toe.

HA-1022-a-10-2-o* 11 einde ■