# Eindexamen Economie HAVO 2009 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2009/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2009
tijd vak 2
woensdag 24 juni
13.30 - 16.00 uur
tevens oud programma
economie
economie 1,2
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
947-1022-a-HA-2-0

### Pagina 2

Opave 1

Werkt de arbeidsmarkt?
Een van de problemen van de Nederlandse arbeidsmarkt is de gebrekkige
aansluiting tussen de vraag naar arbeid en het aanbod van arbeid. Dat blijkt
onder andere uit het tegelijkertijd bestaan van werkloosheid en vacatures. De
onderstaande figuur illustreert deze aansluitingsproblemen. In deze figuur staan
voor de periode 1994-2004 de werkloosheid en het aantal vacatures
weergegeven in procenten van de beroepsbevolking.

[FIGUUR: Een spreidingsdiagram met op de y-as "vacaturepercentage" (van 0 tot 3) en op de x-as "werkloosheidspercentage" (van 0 tot 8). Er zijn punten getekend voor de jaren 1994 tot en met 2004. Ook zijn er drie pijlen A, B en C getekend.]

1p 1 Uit de figuur is af te lezen dat een daling van het werkloosheidspercentage in
een jaar meestal gepaard gaat met een stijging van het vacaturepercentage.
In welk jaar of in welke jaren is ten opzichte van het voorafgaande jaar zowel het
werkloosheidspercentage als het vacaturepercentage gedaald?

2p 2 Stel dat de overheid maatregelen zou hebben genomen waardoor de
frictiewerkloosheid in 2004 zou zijn teruggedrongen.
Noem een maatregel waarmee de frictiewerkloosheid kan worden
teruggedrongen. Licht het antwoord toe.

2p 3 Verschuift het punt van 2004 in de figuur door deze maatregelen volgens pijl A,
pijl B of pijl C? Verklaar het antwoord.

2p 4 De aansluiting tussen de vraag naar arbeid en het aanbod van arbeid kan
worden verbeterd door een toename van de mobiliteit van arbeid.
Leg uit hoe door een vergroting van het verschil tussen de hoogte van
bijstandsuitkeringen en de hoogte van het minimumloon de mobiliteit van arbeid
kan toenemen.

947-1022-a-HA-2-o 2 lees verder ► ►►

### Pagina 3

Zowel de overheid als het bedrijfsleven kan maatregelen nemen om de
geografische mobiliteit van arbeid te vergroten.
2p 5 Noem een maatregel die bedrijven kunnen nemen om de geografische mobiliteit van arbeid te vergroten. Licht de werking van deze maatregel toe.

Opgave 2

Conjunctuur­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­

### Pagina 4

Opgave 3
Kleine verschillen, grote verschillen
In Nederland zijn de inkomensverschillen bij de secundaire inkomens kleiner
dan bij de primaire inkomens. Deze inkomensnivellering wordt veroorzaakt door
overheidsingrijpen.
2p 10 Noem een voorbeeld van overheidsingrijpen waardoor de inkomensverschillen
bij de secundaire inkomens kleiner worden dan bij de primaire inkomens. Licht
de nivellerende werking van dit voorbeeld toe.
In figuur 1 staat de secundaire inkomensverdeling van Nederland weergegeven.
Daarin is de Nederlandse bevolking naar hoogte van het secundaire inkomen
verdeeld in vijf even grote inkomensgroepen, waarbij de eerste inkomensgroep
het laagste inkomen heeft.
figuur 1
aandeel per inkomensgroep in het totale secundaire inkomen
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as het percentage (%) en oplopend van 0 tot 50. Op de x-as staan vijf inkomensgroepen weergegeven: 1e, 2e, 3e, 4e en 5e. De staven hebben hoogtes van respectievelijk 4,6, 11,9, 17,2, 24,8 en 41,5. ]
Bij de secundaire inkomensverdeling wordt geen rekening gehouden met de
gevolgen van indirecte belastingen. De indirecte belastingen bestaan uit btw en
heffingen op bepaalde goederen zoals de accijns op tabak. De overheid wil het
gebruik van deze goederen afremmen vanwege hun negatieve externe effecten.
2p 11 Leg uit hoe er bij roken van tabak sprake kan zijn van negatieve externe
effecten.
947-1022-a-HA-2-o 4 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

De heffingen worden opgesplitst in heffingen gericht op de leefstijl van
consumenten (bijvoorbeeld accijns op alcohol en tabak) en heffingen gericht op
het milieu (bijvoorbeeld accijns op motorbrandstof). In figuur 2 staat het aandeel
per inkomensgroep in enkele indirecte belastingen weergegeven.

figuur 2

aandeel per inkomensgroep in de opbrengst van indirecte belastingen

[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as percentages van 0 tot 40, en op de x-as de inkomensgroepen 1e tot 5e. Per inkomensgroep zijn drie staven: btw, leefstijlheffingen en milieuheffingen.]

legenda:
btw
leefstijlheffingen
milieuheffingen

2p 12 De eerste inkomensgroep ontvangt 4,6% van het inkomen en betaalt 8,3% van
de btw. De vijfde inkomensgroep ontvangt 41,5% van het inkomen en betaalt
36,6% van de btw.
Geef een verklaring voor het feit dat de vijfde inkomensgroep relatief weinig btw
betaalt.

De derde en de vijfde inkomensgroep betalen allebei 21,3% van het totale
bedrag aan leefstijlheffingen.

2p 13 Voor de derde inkomensgroep betekent dit dat die 1,7% van het secundaire
inkomen aan leefstijlheffingen betaalt.
Ligt dit percentage voor de vijfde inkomensgroep hoger of lager? Verklaar het
antwoord.

947-1022-a-HA-2-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opave 4

Handel met China
De handel tussen China en de Europese Unie (EU) is de afgelopen jaren sterk
gegroeid. De export van de EU naar China is echter veel minder sterk gegroeid
dan de export van China naar de EU. Volgens werkgevers in de EU wordt de
groei van de export van de EU naar China belemmerd door het beleid van de
Chinese overheid. De werkgevers in de EU willen hierover een klacht indienen
bij de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de EU. De werkgevers
vinden dat de Europese Commissie beter voor de belangen van Europese
bedrijven moet opkomen.

Stel je de volgende situatie voor:
Jij werkt voor een Europese werkgeversorganisatie. Je wilt duidelijk maken dat
het beleid van de Chinese overheid nadelige gevolgen heeft voor Europese
bedrijven. Je hebt daarvoor de volgende informatie verzameld:
- De koers van de Chinese munt, de yuan, wordt door de Chinese overheid
laag gehouden.
- China heeft al jaren een groot overschot op de betalingsbalans.
- Vakbonden in China hebben een veel minder sterke onderhandelingspositie
dan vakbonden in Europa.
- Buitenlandse investeerders ondervinden in China veel tegenwerking.
- In China is de arbeidsinkomensquote laag en zijn de belastingen op
inkomens hoog. Slechts ongeveer de helft van het nationaal inkomen komt
als netto-inkomen in handen van de burgers.
- De milieueisen die de Chinese overheid aan bedrijven stelt, zijn veel minder
streng dan in Europa.

Jij schrijft namens de werkgeversorganisatie een brief naar een landelijk
dagblad. Daarin dring je erop aan dat de Europese Commissie eist dat het
economische beleid van China wordt aangepast.

De brief begint als volgt:
"Europese bedrijven zien in dat de concurrentie met China moet worden
aangegaan. Maar dan moet er wel sprake zijn van eerlijke concurrentie. Tot nu
toe wordt het Chinese bedrijfsleven te veel bevoordeeld door het beleid van de
Chinese overheid. Het is van het grootste belang dat de Europese Commissie er
op aandringt dat China de koers van de yuan vrij laat zweven."

6p 14 Schrijf het vervolg van de brief.
In de brief moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
a De manier waarop de betalingsbalanssituatie bij het vrijlaten van de
wisselkoers van de yuan leidt tot een koersstijging van de yuan.
b De manier waarop de koersstijging van de yuan de concurrentiepositie van
de Europese bedrijven op de Chinese markt verbetert.

947-1022-a-HA-2-0
6
lees verder ►►►

### Pagina 7

Daarnaast moet in de brief naar eigen keuze één van de onderstaande aspecten
aan de orde komen. Kies daarbij het aspect dat het best in de brief past.
1 Een maatregel van de Chinese overheid waarmee, via de particuliere
consumptie, de import van goederen uit Europa kan worden gestimuleerd.
2 Het belang dat Europese bedrijven hebben bij vrije kapitaalexport van
Europese bedrijven naar China.
3 De wijze waarop de positie van vakbonden in China tot een kostenvoordeel
van bedrijven in China kan leiden.

Aanwijzingen:
- De onderdelen van de brief moeten logisch op elkaar aansluiten.
- Gebruik voor het vervolg van de brief 120 woorden; een afwijking van
20 woorden is toegestaan.

947-1022-a-HA-2-o 7 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opave 5
Armoedeval werpt drempels op
Voor personen met een bijstandsuitkering is het niet altijd aantrekkelijk betaald
werk te gaan verrichten, omdat dat nauwelijks financieel voordeel oplevert. Als
iemand met een bijstandsuitkering betaald werk gaat verrichten, stijgt meestal
het netto-inkomen. Maar daar staat tegenover dat allerlei voordelen verdwijnen.
Te denken valt aan inkomensafhankelijke regelingen zoals de huursubsidie, de
kwijtschelding van gemeentelijke heffingen en de vermindering van bijdragen in
de kosten voor onderwijs, kinderopvang en ontspanning. Uiteindelijk gaat deze
persoon er veel minder op vooruit dan de stijging van het netto-inkomen: dit
wordt de armoedeval genoemd. De armoedeval werpt drempels op en
belemmert daardoor de werking van de arbeidsmarkt.
Piet uit Gaasterzjj is een alleenstaande ouder met twee kinderen. Piet ontvangt
een bijstandsuitkering. Piet overweegt betaald werk te gaan verrichten en heeft
de onderstaande informatie verzameld (alle bedragen in euro's per maand).

|  | met bijstandsuitkering | met betaald werk |
|---|---|---|
| netto-inkomen | 1.005 | 1.208 |
| huursubsidie | 42 | 0 |
| gemeentelijke heffingen | 0 | 22 |
| eigen bijdrage aan onderwijs, kinderopvang, ontspanning | 12 | 120 |

De regering wil het voor personen met een uitkering aantrekkelijker maken om
betaald werk te gaan verrichten, onder andere door de armoedeval te
verkleinen. Daarom overweegt de regering de volgende maatregelen te nemen:
– een aanpassing van inkomensafhankelijke regelingen zoals de huursubsidie;
– een verhoging van de arbeidskorting (= een korting op het te betalen bedrag
aan inkomstenbelasting voor personen met betaald werk).
Een oppositiepartij is het niet eens met de voorgestelde verhoging van de
arbeidskorting. Een woordvoerder van de oppositiepartij zegt: “Een verhoging
van de arbeidskorting is onnodig duur doordat deze maatregel niet uitsluitend
ten goede komt aan de doelgroep.”
Het netto-inkomen van Piet stijgt met € 203 als hij betaald werk gaat verrichten.
2p 15 Bereken hoeveel Piet daarvan uiteindelijk overhoudt.
2p 16 Werpt de armoedeval drempels op aan de aanbodkant of aan de vraagkant van
de arbeidsmarkt? Verklaar het antwoord.
2p 17 Moet de regering de inkomensafhankelijke regelingen meer of minder
inkomensafhankelijk maken als de armoedeval moet worden verkleind? Verklaar
het antwoord.
2p 18 Wie profiteren volgens de woordvoerder van de oppositiepartij ten onrechte van
een verhoging van de arbeidskorting?

947-1022-a-HA-2-0

lees verder ►►►

### Pagina 9

Opgave 6

De horeca in Nederland
In economische publicaties wordt veel gebruikgemaakt van tabellen en
grafieken. In het informatieboekje staan vier statistieken, waarin gegevens over
de bedrijfstak horeca (hotels, restaurants en cafés) in Nederland worden
vergeleken met gegevens over de totale Nederlandse economie. Naar
aanleiding van deze statistieken worden in deze opgave vijf vragen gesteld.

2p 19 Op 1 januari 2003 bedroeg het aantal vacatures in de horeca 7.000.
Bereken het aantal vacatures in de horeca op 31 december 2003.

Uit de statistieken kan onder andere de ontwikkeling van het reële gemiddelde
cao-loon in de horeca worden afgeleid.
2p 20 Bereken hoeveel procent het reële gemiddelde cao-loon in de horeca in 2001
hoger was dan in 2000.

Noem een statistiek waaruit blijkt dat in 2002 in de horeca, in vergelijking met de
totale Nederlandse economie, naar verhouding meer in deeltijd werd gewerkt.
Verklaar het antwoord.
2p 21

Karien leest uit de statistieken af dat in 2003 ten opzichte van 2002 de
arbeidsmarkt voor de horeca is verruimd.
Noem een statistiek waaruit deze verruiming van de arbeidsmarkt kan worden
afgeleid. Licht het antwoord toe.
2p 22

Stel dat in 2002 het gemiddelde cao-maandloon van een horecawerknemer
€ 1.600 bedroeg.
Bereken het gemiddelde cao-maandloon van een horecawerknemer in 2003.
2p 23

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

947-1022-a-HA-2-o 9 lees verder


### Pagina 10

Opave 7
De strijd tegen arbeidsongeschiktheid
Volgens de regering is het aantal arbeidsongeschikten in Nederland te groot. In 2006 is de Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO) vervangen door de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA). Door de WIA is het voor werknemers moeilijker geworden een arbeidsongeschiktheidsuitkering te krijgen. Bovendien worden werkgevers gestimuleerd er voor te zorgen dat werknemers niet arbeidsongeschikt worden. De onderstaande tabel geeft informatie over het aantal WAO'ers in de periode 1999-2003.

[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: instroom in de WAO (totaal, in % *), uitstroom uit de WAO (totaal), aantal WAO'ers per 31 december (totaal, in % *). Rijen voor mannen (1999-2003) en vrouwen (1999-2003).]

*) van de mannelijke, respectievelijk de vrouwelijke beroepsbevolking

Een, in verhouding tot het aantal werkenden, groot aantal arbeidsongeschikten heeft via de wig een negatieve invloed op de internationale concurrentiepositie van Nederland.
2p 24 Geef een verklaring voor die negatieve invloed.

Enkele oorzaken van uitstroom uit de WAO zijn:
- een arbeidsongeschikte wordt na herkeuring arbeidsongeschikt verklaard;
- een arbeidsongeschikte vindt (aangepast) werk waardoor de WAO-uitkering overbodig wordt.
1p 25 Noem een andere oorzaak van uitstroom uit de WAO.
2p 26 Bereken het aantal WAO-uitkeringen aan vrouwen per 31 december 1998.
1p 27 In welk jaar of in welke jaren stijgt de instroom van het aantal mannen in de WAO zowel absoluut als relatief?
2p 28 Is de vrouwelijke beroepsbevolking in 2000 groter of kleiner dan in 1999? Verklaar het antwoord op basis van de instroomgegevens zonder berekening.

947-1022-a-HA-2-o* 10 einde ■