# Eindexamen Economie HAVO 2009 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2009/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ### Vraag 30 – Opgave 30 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2009 tijdvak 1 maandag 25 mei 13.30 - 16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. 923-1022-a-HA-1-o ### Pagina 2 Opave 1 Wil de echte werkloze opstaan Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en het Centrum voor Werk en Inkomen (CWI) publiceren iedere maand cijfers over de werkloosheid in Nederland. De werkloosheidscijfers van CBS en CWI verschillen. Zo telde het CBS op een bepaald moment 400.000 werklozen, terwijl het CWI op hetzelfde moment 600.000 werklozen telde. Het CBS registreert het aantal personen dat in een enquête aangeeft werkloos te zijn. Het CWI registreert het aantal personen dat zich heeft ingeschreven als werkzoekende bij het CWI. Voor werkzoekenden is inschrijving bij het CWI een voorwaarde om in aanmerking te komen voor een uitkering. Personen die op zoek zijn naar een baan maar geen recht hebben op een uitkering, zoals schoolverlaters en herintredende vrouwen, schrijven zich soms niet in als werkzoekende bij het CWI. Wie wordt door het CBS en wie wordt door het CWI als werkloze geregistreerd? Aan welke eisen moet dan zijn voldaan? De onderstaande tabel verschaft hierover meer informatie. | criterium | eisen waaraan een persoon moet voldoen om als werkloze te worden geregistreerd | | :--------------------- | :---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | | CBS | | leeftijd | tussen 15 en 65 jaar* | | beschikbaarheid | op korte termijn beschikbaar | | situatie nu | zonder werk of met werk voor minder dan twaalf uur per week | | aantal uren werk | op zoek naar werk voor twaalf uur of meer per week | | *beroepsgeschikte bevolking | | | | CWI | | :------------------------------ | :-------------------------------------------- | | | geen leeftijdsgrens | | | geen eis aan de beschikbaarheid | | | zonder werk en ingeschreven als werkzoekende bij het CWI | | | op zoek naar werk (geen eis aan het aantal uren) | Er kunnen drie groepen worden onderscheiden: - groep A: personen die zowel volgens het CBS als het CWI werkloos zijn. - groep B: personen die volgens het CBS werkloos zijn maar niet volgens het CWI. - groep C: personen die volgens het CWI werkloos zijn maar niet volgens het CBS. 1p 1 Maken werklozen deel uit van de vraag naar arbeid of van het aanbod van arbeid? Dat het CBS minder werklozen telt dan het CWI, komt onder andere doordat het CBS uitsluitend naar de beroepsgeschikte bevolking kijkt. Noem de andere criteria uit bovenstaande tabel die die veroorzaken dat het CBS minder werklozen telt dan het CWI. Licht het antwoord toe. 923-1022-a-HA-1-o 2 ### Pagina 3 Het aantal geregistreerde werklozen wordt gekenmerkt door seizoenspatronen. Seizoensinvloeden in de zomerperiode leiden ertoe dat: – het aantal werklozen in groep A daalt; – het aantal werklozen in groep B stijgt. 2p 3 Geef een verklaring voor de daling van het aantal werklozen in de zomerperiode in groep A. 2p 4 Geef een verklaring voor de stijging van het aantal werklozen in de zomerperiode in groep B. Opgave 2 Lagere inkomstenbelasting, altijd goed! De Raad van Economische Adviseurs (REA) adviseerde de Tweede Kamer over economische onderwerpen. Het onderstaande citaat is afkomstig uit een advies van de REA met betrekking tot de miljoenennota 2006. Hoge belastingtarieven maken arbeid in de formele economie duur ten opzichte van arbeid in de informele economie. Dit belemmert de arbeidsverdeling in de productie die tot stijging van de welvaart zou kunnen leiden. Een voorbeeld kan de nadelen van hoge belastingtarieven duidelijk maken. Als uw huis moet worden verbouwd, staat u voor de vraag of u dat zelf doet of dat u daarvoor een aannemer inhuurt. Veronderstel dat u en de aannemer beiden netto € 20 per uur verdienen. Veronderstel verder dat de aannemer een belastingtarief van 52% moet betalen. Hierdoor wordt de rekening niet € 20, maar ruim € 40 per uur. Dat komt neer op het nettoinkomen dat u in ruim twee uur verdient. Daardoor wordt het inhuren van de aannemer wel erg duur. U gaat liever zelf klussen of u laat de verbouwing in het zwarte circuit uitvoeren. Hierdoor kan de werkloosheid toenemen. Een voorstander van verlaging van de belastingtarieven doet twee beweringen: 1 De gevolgen van de hoge belastingtarieven zijn groter dan uit het advies van de REA blijkt. Er zijn ook andere manieren waarop hoge belastingtarieven tot stijging van de werkloosheid kunnen leiden. 2 Als de belastingtarieven worden verlaagd, zullen de belastingontvangsten van de overheid ook dalen. Deze daling kan meevallen, doordat een daling van de belastingtarieven tot een stijging van het nationale inkomen kan leiden. 2p 5 Leg uit hoe arbeidsverdeling bij de productie tot een stijging van de welvaart kan leiden. 2p 6 Bereken, in centen nauwkeurig, hoe hoog het bruto-inkomen per uur van de aannemer moet zijn om netto € 20 te ontvangen. 2p 7 Beschrijf, aansluitend op bewering 1, een andere manier waarop hoge belastingtarieven – via de loonkosten – tot structuurwerkloosheid kunnen leiden. 2p 8 Leg, aansluitend op bewering 2, uit hoe de daling van de belastingontvangsten van de overheid kan meevallen. 923-1022-a-HA-1-o ### Pagina 4 Opgave 3 Werken loont In veel Europese landen, waaronder Nederland, probeert de overheid mensen te stimuleren aan het werk te gaan. In dat kader is in Nederland de heffingskorting voor werkenden enkele keren verhoogd. In tabel 1 staan voor twee opeenvolgende jaren inkomensgegevens voor een huishouden met twee kinderen en een modaal inkomen. Dit huishouden heeft uitsluitend inkomen uit arbeid en geen aftrekposten voor de belasting. Verder is gegeven dat de inflatie 1,5% bedraagt (prijsstijging jaar 2 ten opzichte van jaar 1). tabel 1 | | jaar 1 | jaar 2 | |---|---|---| | bruto jaarloon | € 29.000 | € 29.435 | | belastingen en premies volksverzekeringen | € 10.268 | ........ | | heffingskortingen | € 4.891 | € 5.215 | | netto jaarinkomen | € 23.623 | ........ | In tabel 2 staat voor jaar 2 informatie over het schijventarief voor personen jonger dan 65 jaar. tabel 2 | belastbaar inkomen meer dan | doch niet meer dan | belastingtarief | tarief premie volksverzekeringen | totaal tarief | heffing over totaal van de schijven | |---|---|---|---|---|---| | € 0 | € 16.265 | 1,00% | 32,40% | 33,40% | € 5.433 | | € 16.265 | € 29.543 | 7,95% | 32,40% | 40,35% | € 10.790 | | € 29.543 | € 50.652 | 42,00% | - | 42,00% | € 19.656 | | € 50.652 | | 52,00% | - | 52,00% | | 9 Toon met behulp van een berekening aan dat de stijging van het bruto jaarloon in jaar 2 ten opzichte van jaar 1 neerkomt op prijscompensatie. De heffing in de eerste twee inkomensschijven van het schijventarief bestaat onder andere uit de premie voor volksverzekeringen. 10 Noem twee voorbeelden van volksverzekeringen. 11 Bereken de in tabel 1 ontbrekende bedragen. 923-1022-a-HA-1-o 4 lees verder ►►► ### Pagina 5 Opave 4 Koolzaad in de tank? Dieselmotoren kunnen koolzaadolie als brandstof gebruiken. Koolzaadolie wordt gewonnen uit de koolzaadplant die ook in Nederland kan worden geteeld. Door een lagere uitstoot van schadelijke stoffen zijn automotoren die koolzaadolie als brandstof gebruiken, minder schadelijk voor het milieu dan automotoren die diesolie gebruiken. Vooral de uitstoot van kooldioxide ($CO_2$) neemt sterk af. Het aanpassen van een dieselmotor voor koolzaadolie kost € 3.000. Het brandstofgebruik in liters per kilometer blijft ongewijzigd. De productiekosten van een liter koolzaadolie zijn hoger dan van een liter dieselolie. Op alle soorten brandstof voor auto's moet tot nu toe in Nederland accijns worden betaald, omdat de overheid de negatieve gevolgen van het autogebruik wil afremmen. De regering overweegt de accijns op koolzaadolie af te schaffen. Hierdoor zou koolzaadolie aan de pomp goedkoper worden dan dieselolie. Stel je de volgende situatie voor: Een jongen in jouw klas leest in de krant dat de accijns op koolzaadolie als brandstof voor auto's ter discussie staat. Hij is tegenstander van het afschaffen van deze accijns. Hij zegt: "Dit leidt tot oneerlijke concurrentie tussen de producenten van dieselolie en koolzaadolie. De regering kan toch ook niet de accijns op jenever afschaffen en tegelijkertijd de accijns op whisky laten bestaan". Jij bent het niet eens met jouw klasgenoot. De leraar hoort dat. Jij krijgt de opdracht jouw standpunt in een betoog uiteen te zetten. Het betoog begint als volgt: "Ik ben voorstander van het afschaffen van de accijns op koolzaadolie. Voor mijn standpunt heb ik de volgende argumenten." 6p 12 Schrijf het vervolg van dit betoog. In dit betoog moeten de volgende aspecten aan de orde komen a Het verschil in externe effecten van brandstofsoorten als argument om de accijns op koolzaadolie af te schaffen. b Het gevolg voor de werkgelegenheid. Daarnaast moet in het betoog naar eigen keuze één van de onderstaande aspecten aan de orde komen. Kies daarbij het aspect dat het best in het betoog past. 1 Het gevolg voor de overheidsuitgaven. 2 Het gevolg voor andere overheidsontvangsten dan accijnsopbrengsten. 3 Het gevolg voor de duurzaamheid van de productie in Nederland. Aanwijzingen: De onderdelen van het betoog moeten logisch op elkaar aansluiten. Gebruik voor het vervolg van het betoog 120 woorden; een afwijking van 20 woorden is toegestaan. 923-1022-a-HA-1-o lees verder ►►► 5 ### Pagina 6 Dit is een opgavetop met de titel 'Opave 5'. De pagina introduceert het concept van de arbeidsinkomensquote en presenteert een lijngrafiek die de ontwikkeling ervan toont van 2001 tot 2004 voor verschillende sectoren: financiële en zakelijke dienstverlening, industriële bedrijven, en totaal bedrijven. De tekst beschrijft de daling van de arbeidsinkomensquote in Nederland in 2004 en de stijging van winsten. Drie specifieke vragen worden gesteld aan de student, genummerd 13, 14 en 15, met een puntentoekenning (2p) per vraag. Vraag 13 vraagt om het noemen van alternatieve inkomensvormen naast inkomen uit arbeid. Vraag 14 vraagt om een uitleg van hoe een daling van de arbeidsinkomensquote kan leiden tot een stijging van investeringen. Vraag 15 presenteert financiële data over de toegevoegde waarde van industriële bedrijven en vraagt de student te beoordelen of het primaire arbeidsinkomen is gedaald of gestegen in 2004 ten opzichte van 2001, en dit te onderbouwen met een berekening in euro's. De grafiek visualiseert economische data, met de y-as die de arbeidsinkomensquote in procenten van de toegevoegde waarde weergeeft en de x-as de jaren 2001-2004. ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina uit een examen, getiteld 'Opgave 6'. De pagina behandelt economische concepten zoals loonkosten, arbeidsinkomensquote, bruto binnenlands product (bbp) en staatsschuld, met een focus op vergelijkingen tussen België en Nederland. Er wordt verwezen naar 'statistieken' (impliciet tabellen of grafieken, hoewel deze niet zichtbaar zijn op deze pagina) voor het beantwoorden van vragen. De student wordt gevraagd om uitleg te geven bij economische fenomenen (vraag 16), economische periodes te identificeren op basis van conjunctuur en bbp-groei (vraag 17), inflatie te beoordelen (vraag 18), percentages van de bbp te berekenen (vraag 19), en staatsschulden te vergelijken (vraag 20). Vraag 21 betreft een discussie over conclusies getrokken uit statistieken. Er worden punten toegekend aan elke vraag (bv. 2p). De pagina bevat ook paginanummering (7) en studiemateriaal-gerelateerde informatie onderaan. ### Pagina 8 Opave 7 Voetbal scoort goed Wkelijks zijn miljoen voetballiefhebbers bezig met voetbal: op of rond het veld, in het stadion en voor de televisie. Toch zouden veel voetbalverenigingen het niet redden zonder de informele economie en zonder subsidies van de overheid. In opdracht van de Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (KNVB) is in 2005 een onderzoek uitgevoerd naar het belang van voetbal voor de maatschappij. De onderstaande informatie komt uit dat onderzoek. | | 1998 | 2004 | |---|---|---| | aantal clubs | 4.170 | 3.713 | | aantal toeschouwers | 5.320.000 | 5.987.000 | | aantal vrijwilligers | 182.000 | 205.000 | | aantal leden van de KNVB | 1.022.288 | 1.060.598 | | - waarvan pupillen | | 252.454 | 294.870 | | - waarvan junioren | | 184.124 | 198.359 | | - waarvan senioren | | 580.383 | 562.989 | | totale omzet | € 1.284 miljoen | € 1.976 miljoen | | - waarvan betaald voetbal | | € 234 miljoen | € 405 miljoen | | totaal toegevoegde waarde | € 593 miljoen | € 934 miljoen | | - waarvan betaald voetbal | | € 187 miljoen | € 361 miljoen | Volgens de KNVB past het onderzoek goed in de discussie over de voor- en nadelen van sport en sportbeoefening voor de maatschappij. Een van de voordelen van sportbeoefening is volgens de KNVB dat sportbeoefening positieve externe effecten heeft. Die positieve externe effecten vindt de KNVB zo belangrijk dat de overheid voetbal moet subsidiëren. 2p 22 Geef een voorbeeld van zo'n positief extern effect. Licht het antwoord toe. Derkse beweert dat het voetbal tussen 1998 en 2004 afhankelijker is geworden van de informele economie. 2p 23 Welk gegeven in de tabel kan Derksens bewering ondersteunen? De omzetstijging in het betaalde voetbal tussen 1998 en 2004 kan worden verklaard door de introductie van nieuwe vormen van sponsoring en reclame en de gestegen inkomsten uit uitzendrechten van voetbalwedstrijden. 2p 24 Noem een andere aanwijzing voor de omzetstijging in het betaalde voetbal die uit de tabel kan worden afgelezen. Licht het antwoord toe. 923-1022-a-HA-1-0 8 lees verder >>>> ### Pagina 9 Opave 8 uit een krant: Export en import blijven groeien In de tabel staan gegevens over de Nederlandse betalingsbalans. De lopende rekening van de betalingsbalans is hier uitgesplitst in goederenrekening, dienstenrekening en inkomensrekening. In 2004 is in Nederland de waarde van zowel de export als de import van goederen met 9,2 % gegroeid ten opzichte van 2003. In 2004 bedroeg de waarde van de export van goederen € 253,3 miljard. De waarde van de import van goederen nam toe van € 200,4 miljard in 2003 tot € 218,8 miljard in 2004. Het overschot op de goederenrekening in 2004 bedroeg € 34,5 miljard. [FIGUUR: Tabel met de volgende rijen en kolommen: Rijen: goederenrekening — waarvan goederen exclusief energie dienstenrekening inkomensrekening kapitaalrekening Kolommen: 2002 (saldi in miljarden euro's) 2003 (saldi in miljarden euro's) 2004 (saldi in miljarden euro's) Celinhoud: goederenrekening: 19,5 | 31,6 | 34,5 — waarvan goederen exclusief energie: 18,7 | 31,5 | 34,5 dienstenrekening: -1,1 | 0,0 | 3,4 inkomensrekening: -6,8 | -5,6 | 5,6 kapitaalrekening: -4,7 | -21,0 | -42,8] Uit de tabel blijkt dat in 2003 het saldo op de goederenrekening € 31,6 miljard bedraagt. Dit saldo kan ook worden berekend met behulp van de gegevens boven de tabel. 2p 25 Geef deze berekening. 2p 26 Bereken voor 2003 het overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans. 2p 27 Was de exportwaarde van energie van Nederland in 2002 volgens de verstrekte gegevens groter of kleiner dan de importwaarde van energie? Licht het antwoord toe. Een stijging van de wisselkoers van de valuta van een land leidt meestal tot een daling van de waarde van de export. De wisselkoers van de euro is in 2004 ten opzichte van 2003 gestegen. Deze wisselkoersstijging ging echter gepaard met een stijging van de waarde van de export van goederen van Nederland. Een verklaring voor deze exportstijging moet dus bij andere factoren dan de wisselkoers worden gezocht. 2p 28 Noem zo'n andere factor. Licht het antwoord toe. 923-1022-a-HA-1-o* 9 einde ■