# Eindexamen Economie HAVO 2008 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2008/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2008
tijdvak 2
woensdag 18 juni
13.30 - 16.00 uur
economie 1
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
800047-2-061o

### Pagina 2

Opave 1
Kunnen we werkloosheid importeren?
In de periode 2000-2005 nam de werkloosheid in Duitsland sterk toe. Duitse
economen schreven die stijgende werkloosheid toe aan een daling van het
consumen tenvertrouwen. Nederlandse economen wezen er op dat de stijgende
werkloosheid in Duitsland ook tot meer werkloosheid in Nederland zou kunnen
leiden.
In 2000 bedroeg de omvang van de beroepsbevolking in Nederland 7.230.000
mensen waarvan er 270.000 werkloos waren. De tabel laat zien hoe de
arbeidsmarkt in Nederland zich in de periode 2000-2005 ontwikkelde.

[FIGUUR: Tabel met de volgende inhoud:
Werkmarkt in Nederland
personen
(indexcijfers: 2000 = 100)

jaar | vraag naar arbeid | aanbod van arbeid
2000 | 100,0 | 100,0
2003 | 114,0 | 107,9
2004 | 115,2 | 109,1
2005 | 114,6 | 110,2]

1p 1 Bij de stijging van de werkloosheid in Duitsland in de periode 2000-2005 ging
het volgens de Duitse economen om ... werkloosheid.
Wat moet op de stippels worden ingevuld?
– conjunc tuur
– frictie
– seizoen
– structuur

2p 2 Stel dat Duitse werklozen niet naar Nederland komen om er te werken.
Leg uit hoe een stijgende werkloosheid in Duitsland dan toch kan leiden tot een
stijgende werkloosheid in Nederland.

Gegeven zijn de onderstaande uitspraken over de Nederlandse arbeidsmarkt in
de periode 2000-2005.
1 In 2000 was het aanbod van arbeid groter dan de vraag naar arbeid.
2 In 2000 was het werkloosheidspercentage $\frac{270.000}{7.230.000} \times 100% = 3,7%$.
3 In 2004 was de beroepsbevolking 1,2% groter dan in 2003.
4 In 2005 was het werkloosheidspercentage $114,6% - 110,2% = 4,4%$.
3p 3 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

800047-2-061o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Opave 2

Schaatstoernooi
Een ijsbaan in Nederland mag het wereldkampioenschap schaatsen organiseren. Het toernooi duurt twee dagen: een zaterdag en een zondag. De vraag naar kaartjes luidt:
$Q_{vza} = -2.000P + 120.000$
$Q_{vzo} = -2.000P + 150.000$
$Q_{vza}$ is de gevraagde hoeveelheid kaartjes op zaterdag
$Q_{vzo}$ is de gevraagde hoeveelheid kaartjes op zondag
$P$ is prijs per kaartje in euro's
De ijsbaan heeft een capaciteit van 20.000 bezoekers per dag. Elke bezoeker heeft een kaartje nodig. Voor beide toernooidagen is de prijs van een kaartje vastgesteld op € 30. Alle beschikbare kaartjes zijn verkocht. De totale kosten van dit toernooi zijn in de onderstaande grafiek weergegeven.

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de totale kosten in euro's (van 0 tot 1.200.000) en op de x-as het aantal bezoekers op beide dagen samen (van 0 tot 50.000). Een rechte lijn loopt van (0, 400.000) naar (40.000, 600.000).]

totale kosten schaatstoernooi

2p 4 Bereken de totale winst die door de ijsbaan met het schaatstoernooi wordt gemaakt.

2p 5 Bij de vastgestelde prijs worden meer kaartjes gevraagd dan er beschikbaar zijn. Bereken bij welke prijs het aantal gevraagde kaartjes op zondag gelijk zou zijn aan het aantal beschikbare kaartjes.

2p 6 De ijsbaan zou de prijs van een kaartje wel willen verhogen, maar mag dat niet van de nationale schaatsbond. Die vindt namelijk dat ook minder draagkrachtige schaatsfans in staat moeten zijn het toernooi bij te wonen. Is de vastgestelde prijs een maximum- of een minimumprijs? Verklaar het antwoord.

800047-2-061o
3
lees verder ▶▶▶

### Pagina 4

Opgave 3
Wie is het duurst uit?
In een land zijn de bestedingen van scholieren van 15 tot en met 17 jaar,
onderscheiden naar jongens en meisjes, onderzocht. Een deel van de resultaten
staat in de onderstaande tabellen.

tabel 1
artikel | partiële
prijsindexcijfers 2007
(2005 = 100) | wegingsfactor
jongens (%) | wegingsfactor
meisjes (%)
snoep | 109,9 | 7,1 | 7,1
snacks | 104,8 | 10,6 | 8,7
frisdrank | 96,0 | 5,7 | 4,0
alcoholische drank | 112,9 | 12,2 | 9,0
roken | 140,1 | 4,4 | 5,2
kleding | 104,4 | 11,8 | 19,9
uitgaan | 117,9 | 7,0 | 8,2
cd / dvd | 71,3 | 6,3 | 5,8
cadeau | 104,8 | 3,4 | 6,3
cosmetica | 110,6 | 1,2 | 5,0
brommer | 102,1 | 2,5 | 1,0
computer | 36,6 | 4,8 | 0,5
mobiele telefoon | 102,2 | 6,0 | 8,0
overig | 109,9 | 17,0 | 11,3
| | 100,0 | 100,0

tabel 2
| totale prijsindexcijfers 2007
(2005 = 100)
jongens | 103,4
meisjes | 106,7
gemiddeld jongens en meisjes | 105,1

Een economiedocent legt naar aanleiding van de tabellen de volgende stellingen
aan een klas voor.
1 Meisjes hebben in 2007 ten opzichte van 2005 door prijsstijging meer
koopkracht verloren dan jongens.
2 'Cd / dvd' is in 2007 ten opzichte van 2005 meer in prijs gestegen dan
'computer'.
3 'Roken' is de bestedingscategorie waaraan scholieren het meeste geld
besteden.
2p 7 Geef voor elke stelling aan of deze juist of onjuist is.

800047-2-061o 4 lees verder

### Pagina 5

De economiedocent legt naar aanleiding van de tabellen aan een andere klas de
volgende stellingen voor.
1 Als meisjes een groter deel van hun budget aan computers zouden uitgeven,
zou hun prijsindexcijfer lager uitvallen.
2 In 2007 moet het besteedbare bedrag van jongens 3,4% hoger zijn dan in
2005 om de koopkracht in 2007 gelijk te doen zijn aan die in 2005.
3 Meisjes geven evenveel geld uit aan snoep als jongens.
2p 8 Geef voor elke stelling aan of deze juist of onjuist is.
800047-2-061o 5 lees verder

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina (Opave 4) uit een examen. De tekst introduceert het concept van BTW-tarieven in de EU, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen lage en hoge tarieven voor verschillende goederen, zoals luxe en eerste levensbehoeften. Een tabel met de titel 'btw-tarieven (%) in enkele EU-landen' toont de lage en hoge tarieven voor België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg, Nederland en Oostenrijk. De opgave beschrijft een politieke partij die een uniform BTW-tarief van 14% voorstelt in Nederland en een specifiek scenario met een dvd-speler van €269. De student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren met betrekking tot de consumentenprijs na invoering van dit tarief. Daarnaast wordt een discussie over de invoering van een uniform BTW-tarief geschetst, met argumenten van Joris (luxe goederen zijn prijselastisch) en Bo (eerste levensbehoeften zijn prijsinelastisch) die de student mogelijk moet analyseren of gebruiken.

### Pagina 7

Deze examenpagina is een opgavendeel dat zich richt op economische verschijnselen. Het bevat een lijst met acht mogelijke economische situaties die de student moet beoordelen. Specifiek wordt gevraagd om bij vraag 10 de gevolgen van een prijsverandering voor de consumentenuitgaven aan luxe goederen te koppelen aan de juiste situatie uit de lijst. Bij vraag 11 wordt gevraagd om de gevolgen van een btw-tariefverandering voor de consumentenuitgaven aan basisbehoeften te koppelen aan de juiste situatie. Vraag 12 betreft een casus over buitenlandse winkeliers in het grensgebied die niet tevreden zijn met een btw-tarief van 14% en vereist een verklaring. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel twee kleine schema's met invulbare velden (a, b, c en d, e, f) en een lijst met genummerde economische verschijnselen.

### Pagina 8

Opave 5

Olie maakt voorspelling glibberig
In 2005 bedroeg het nationale inkomen in Nederland 495 miljard euro. In dat
jaar deed het Centraal Planbureau (CPB) een voorspelling over de hoogte van
het nationale inkomen in 2006. Daarbij gaf het CPB twee varianten (zie grafiek):
— de voorspelling 2006(1), gebaseerd op een olieprijs van $ 50 per vat;
— de voorspelling 2006(2), gebaseerd op een olieprijs van $ 65 per vat.

groei nationaal inkomen

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as de percentage groei ten opzichte van het voorgaande jaar en op de x-as de jaren 2003 tot en met 2006(2). De waarden zijn: 2003: -0,1, 2004: 1,7, 2005: 0,5, 2006(1): 2,5, 2006(2): 1,9.]

2p 13 Bereken hoeveel miljard euro het nationale inkomen in 2006 lager uitkomt als de
olieprijs niet $ 50 maar $ 65 per vat zou bedragen.

Het CPB voorspelde ook dat in 2006 de werkloosheid bij een olieprijs van $ 65
per vat hoger zou uitkomen dan bij een olieprijs van $ 50 per vat. Deze toename
van de werkloosheid is zowel van structurele aard als van conjuncturele aard.

800047-2-061o 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Gegeven zijn de onderstaande verschijnselen.
a De Nederlandse concurrentiepositie verslechtert.
b De koopkracht van consumenten neemt af.
c De productiekosten stijgen.
d De binnenlandse bestedingen stagneren.
e De inflatie in Nederland neemt toe.
f De export stagneert.
2p 14 Plaats de letters a tot en met f zodanig in het onderstaande schema dat er twee economisch correcte redeneringen ontstaan. Elke letter mag maar een keer gebruikt worden.

[FIGUUR: Een schema met twee kolommen en vier rijen. De kop van de linkerkolom is "De olieprijs stijgt." De kop van de rechterkolom is "De olieprijs stijgt.". In de linker kolom staat onder de kop "De olieprijs stijgt.", gevolgd door drie puntjes, en dan "De structuurwerkloosheid stijgt.". Een pijl wijst van de eerste rij naar de derde rij in de linkerkolom. In de rechterkolom staat onder de kop "De olieprijs stijgt.", gevolgd door drie puntjes, en dan "De conjunctuurwerkloosheid stijgt.". Er is geen pijl in de rechterkolom.]

800047-2-061o 9 lees verder

### Pagina 10

Opgave 6

Fiscus en woning
De fiscale aftrekbaarheid van de hypotheekrente was een belangrijk onderwerp
in de campagne van de politieke partijen voor de parlementsverkiezingen eind
2006. Enkele partijen wilden die aftrekbaarheid uit inkomenspolitieke
overwegingen afschaffen of beperken, andere partijen waren daar tegen
vanwege de te verwachten gevolgen voor de woningmarkt.

De heer Feron heeft een bruto jaarsalaris van € 70.000. Op zijn huis heeft hij
een hypothecaire schuld van € 200.000 waarover jaarlijks 4% rente betaald
moet worden. Mevrouw Van Oord heeft een bruto jaarsalaris van € 30.000. Ook
zij heeft een hypothecaire schuld van € 200.000 op haar huis waarover jaarlijks
4% rente betaald moet worden. Beiden hebben geen ander inkomen en ook
geen andere aftrekposten.

Voor de inkomstenbelasting geldt het onderstaande schijventarief.

[FIGUUR: Tabel met schijventarief inkomstenbelasting. Kolommen: tarief, belastbaar inkomen (€) van, belastbaar inkomen (€) tot en met, totale belasting over de opeenvolgende schijven (€). Rijen: 32%, 0, 15.331, 4.905; 37%, 15.332, 27.847, 9.536; 42%, 27.848, 47.745, 17.894; 52%, > 47.745, -, -]

2p 15 Bereken het belastingvoordeel voor de heer Feron als de hypotheekrente fiscaal
aftrekbaar is.

2p 16 Bereken het belastingvoordeel voor mevrouw Van Oord als de hypotheekrente
fiscaal aftrekbaar is.

Een partij wilde de aftrekbaarheid beperken en stelde voor om op de
hypotheekrente maximaal het tarief van 42% toe te passen. Kennelijk wilde deze
partij de ...(1)... personele inkomensverdeling ...(2)... maken.
2p 17 Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen?
bij (1) primaire / secundaire
bij (2) minder scheef / schever

800047-2-061o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Een andere partij was tegen elke ingreep in de aftrekbaarheid en stelde dat de
toch al grote onzekerheid omtrent de ontwikkeling van de prijzen van
koopwoningen niet onnodig moest worden vergroot.

Hieronder staan enkele ontwikkelingen die de prijzen van koopwoningen kunnen
beïnvloeden:
1 afschaffing van de fiscale aftrekbaarheid van de hypotheekrente;
2 huurverhogingen op huurwoningen;
3 stijging van de rente op hypothecaire leningen;
4 beleid van gemeenten om steeds meer grond vrij te geven voor de bouw van
koopwoningen;
5 stijgende inkomens als gevolg van sterkere economische groei;
6 afname van het gemiddelde aantal mensen dat in een woning woont.
2p 18 Welke van deze ontwikkelingen kunnen de prijzen van koopwoningen doen
dalen?

800047-2-061o 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Opgave 7

Stop suiker in de tank
Op de Europese suikermarkt is er sprake van overheidsingrijpen. Nieuwe
ontwikkelingen kunnen er echter toe leiden dat aan dat ingrijpen een einde zou
kunnen komen. Hoe zit dat?

De suikerprijs op de wereldmarkt was in 2003 zo laag dat de Europese Unie
(EU) de Europese suikerproducenten wilde beschermen. Daarom ontvingen die
gegarandeerd een ...(1)... van € 632 euro per ton suiker. Als Europese
producenten hun suiker verkochten aan het buitenland ontvingen ze slechts de
wereldmarktprijs. Het verschil tussen de garantrieprijs en de wereldmarktprijs
werd in de vorm van een ...(2)... door de EU bijgelegd. Suikerproducenten van
buiten de EU konden hun suiker niet in de EU verkopen doordat de prijs van hun
suiker met een ...(3)... boven de € 632 werd gebracht. Om ervoor te zorgen dat
de suikerproductie in de EU niet te groot werd, hanteerde de EU een ...(4)....
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen? Kies uitsluitend uit de onderstaande begrippen.

2p 19 - buffervoorraad
- exportsubsidie
- invoerquotum
- invoertarief
- maximumprijs
- minimumprijs
- productiequotum
- uitvoertarief

De EU gebruikte voor haar ingrijpen het motief dat zij het inkomen van de
Europese suikerproducenten wilde beschermen.
2p 20 Noem een ander motief waarmee de EU haar ingrijpen in de suikermarkt zou
hebben kunnen verdedigen. Licht het antwoord toe.

uit een krant (januari 2007):
De suikerprijs op de wereldmarkt breekt record na record. Bedroeg de prijs per
ton suiker in 2003 nog € 150, in 2006 was dat € 400. Die hogere prijs komt niet
doordat er meer gesnoept wordt, maar doordat uit suiker ethanol wordt gemaakt
dat kan worden gebruikt als goedkope en schone autobrandstof. Wereldwijd
rijden steeds meer auto's op deze brandstof. In Brazilië, een grote
suikerproducent, verdwijnt al meer dan de helft van de suikerOogst in de
benzinetank. En het einde van deze ontwikkeling is nog lang niet in zicht.

800047-2-061o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

De onderstaande figuur geeft de situatie op de werelduikermarkt in 2003 weer.
werelduikermarkt 2003
prijs
400
150
hoeveelheid
2p 21
2p
22
Teken op de uitwerkbijlage hoe de situatie op de werelduikermarkt in 2006 zou
kunnen worden weergegeven.
Leg uit dat de door de krant geschetste ontwikkeling er toe kan leiden dat de EU
gaat stoppen met het ingrijpen op de suikermarkt.
800047-2-061o
13
lees verder

### Pagina 14

Opave 8

uit een krant (oktober 2006):
Chili profiteert slim van hoge koperprijs
De afgelopen maanden heeft de koperprijs een recordhoogte bereikt. Op de
kopermarkt werd 8.000 dollar per duizend kilogram koper betaald. De hoge prijs
is vooral te verklaren uit de toenemende vraag naar koper in snel groeiende
economieën zoals die van China en India.
Chili is de grootste koperproducent ter wereld en het bedrijfsleven verdient goed
aan de export van koper. Het gaat dan ook goed met de Chileense economie.
Het is echter niet alleen maar feest. De scherpe prijsstijging van koper heeft
ertoe geleid dat de koers van de nationale munt, de peso, steeg. Eind 2006 was
100 pesos daardoor $ 0,20 waard geworden terwijl dat eind 2001 nog $ 0,13
was. Exportbedrijven in Chili zoals Dole, de grootste fruitteler in het land en
Concha y Toro, wijnbouexporteur, hebben nadeel van de gestegen koers van de
peso.

2p 23
Bereken met hoeveel procent de koers van peso in dollars tussen eind 2001 en
eind 2006 is gestegen.

De koersstijging van de peso wordt ...(1)... genoemd en wordt in de geschetste
situatie veroorzaakt door een ...(2)... op de lopende rekening van de Chileense
betalingsbalans waardoor er op de ...(3)... meer ...(4)... pesos is dan
...(5)... pesos.
2p 24
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen?
bij (1) appreciatie / depreciatie
bij (2) overschot / tekort
bij (3) kopermarkt / valutamarkt
bij (4) aanbod van / vraag naar
bij (5) aanbod van / vraag naar

2p 25
Leg uit dat Dole en Concha y Toro nadeel hebben van de gestegen koers van de
peso.

Dankzij de goede economische situatie stroomt er veel belastinggeld in de
Chileense staatskas. De Chileense overheid geeft dit geld echter niet allemaal
uit, maar stopt een flink deel in een spaarfonds. Dit fonds wordt in vreemde
valuta's aangehouden en is bedoeld om in slechtere tijden de economie te
kunnen stimuleren.

800047-2-061o 14 lees verder ►►►


### Pagina 15

Om het spaarlands te vullen, koopt de Chileense overheid (1)... in ruil voor
...(2).... Hierdoor wordt er een ...(3)... druk op de koers van de peso
uitgeoefend waardoor de Chileense internationale concurrentiepositie
...(4).... wordt.
2p 26 Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen.
bij (1) peso's / vreemde valuta's
bij (2) peso's / vreemde valuta's
bij (3) neerwaartse / opwaartse
bij (4) versterkt / verzwakt
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
800047-2-061o 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

Opgave 9
Meten met twee maten
Elk jaar wordt door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) het nationale
product gemeten. De bijdrage van de overheid aan het nationale product wordt
op een andere manier gemeten dan de bijdrage van bedrijven.
Het door het CBS gemeten nationale product is niet gelijk aan de feitelijke
productie in ons land, doordat er naast formele productie ook nog informele
productie plaatsvindt.
2p 27 Bij de informele productie worden twee categorieën onderscheiden.
Welke twee categorieën zijn dat?
Het CBS heeft van een bedrijfstak de volgende gegevens verzameld.
[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: markwaarde verkochte goederen, inkopen, toegevoegde waarde, prijsniveau, werkgelegenheid.
Rijen:
€ 3.295 | € 1.415 | +2,5% | € 1.880 | +3,4% | +0,5% | -1,8%
bedragen: x 1 miljoen
procenten: verandering 2007 ten opzichte van 2006]
2p 28 Hoeveel miljoen euro was in 2007 de bijdrage van deze bedrijfstak aan het
nationale product?

2p 29 Hoe blijkt uit de tabel dat in deze bedrijfstak de arbeidsproductiviteit in 2007
hoger is dan in 2006?
Van de overheid is over 2007 het volgende gegeven:
overheidsinvesteringen € 22 miljard
materiële overheidsconsumptie € 9 miljard
ambtenarensalarissen € 28 miljard
overdrachtsuitgaven € 24 miljard
2p 30 De productie van de overheid wordt op een andere manier gemeten dan de
productie van bedrijven omdat de overheid ... (1)... . Daarom wordt de waarde
van de overheidsProductie in 2007 gesteld op € ... (2)... miljard.
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen?
bij (1) diensten produceert / geen marktPrijzen hanteert / niet naar winst streeft
/ geen inkopen heeft
bij (2) 9 / 28 / 31 / 37 / 52 / 59 / 60 / 83

800047-2-0610* 16 einde