# Eindexamen Economie HAVO 2007 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2007/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2007
tijdvak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.00 uur
economie 1
Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
700047-2-061o

### Pagina 2

Opgave 1

Welvaren met varens
De firma Burger is gespecialiseerd in de kweek en verkoop van varens. Het
bedrijf groeit de laatste jaren sterk en de beide firmanten - de heer Burger en
zijn zoon Peter - vragen zich af of het verstandig zou zijn de firma om te zetten
in een besloten vennootschap (bv).

In een gesprek hierover met een bankmedewerker laat Peter de onderstaande
grafiek zien.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'euro's' en waarden van 0 tot 500.000, en op de x-as 'aantal varens' en waarden van 0 tot 80.000. Er zijn twee lijnen getekend: een stippellijn genaamd 'totale kosten' en een doorgetrokken lijn genaamd 'totale opbrengsten'.]

Vader Burger stelt tijdens dat gesprek de onderstaande vragen aan de
bankmedewerker.
1 Hebben de directieleden van een bv de dagelijkse leiding van de
onderneming in handen?
2 Zijn de directieleden van een bv volledig aansprakelijk voor de schulden van
de bv?
3 Zijn de directieleden van een bv mede-eigenaar van de bv indien zij
aandelen van de bv bezitten?
4 Kunnen de directieleden van een bv worden ontslagen door de
aandeelhoudersvergadering?

2p 1 Bereken de verkoopprijs per varen.
2p 2 Hoeveel bedraagt de break-even afzet van de firma Burger? Licht het antwoord
toe.
2p 3 Hoeveel bedraagt de totale winst bij verkoop van 60.000 varens? Licht het
antwoord toe.
2p 4 Geef voor elke vraag van vader Burger aan of het juiste antwoord daarop ‘ja’ of
‘nee’ is.

700047-2-0610 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Deze pagina is een opgave die gaat over de arbeidsmarktontwikkelingen in Nederland rond 2004, gekenmerkt door het einde van een hoogconjunctuur. De opgave bevat een tabel met arbeidsmarktgegevens zoals beroepsbevolking, arbeidsongeschikten, werkzame beroepsbevolking en werkloosheidspercentage over de jaren 2002 tot 2006. Enkele gegevens voor 2005 en 2006 ontbreken en worden aangegeven met '(a)...' en '(b)...'. Naast de tabel worden vier deelvragen gesteld (5, 6, 7 en 8). Vraag 5 en 6 vereisen interpretatie van de tabel, waarbij vraag 6 specifiek ingaat op het arbeidsaanbod in 2005. Vraag 7 vraagt om het berekenen van twee specifieke getallen uit de tabel. Het vervolg van vraag 7 bevat een casus over de werkloosheid van verschillende individuen in december, waarbij de student de aard van hun werkloosheid (structureel, friectiewerkloosheid, seizoenswerkloosheid) moet identificeren, gebaseerd op vijf genoemde voorbeelden. De opgave behandelt economische concepten zoals conjunctuur, hoogconjunctuur, arbeidsaanbod, en verschillende vormen van werkloosheid.

### Pagina 4

Opgave 3

Accijns als slankmaker
Uit een onderzoek van het Ministerie van Volksgezondheid blijkt dat er sprake is
van een duidelijke gewichtstoename onder middelbare scholieren. Een
werkgroep komt met het advies een accijns in te stellen van € 1 op elke
verkochte hamburger. De inkomsten die de overheid op deze manier verkrijgt,
zouden gebruikt moeten worden voor een campagne ter stimulering van
gezonde eetgewoonten. De eigenaren van hamburgerrestaurants zijn met dit
voorstel niet gelukkig en voorspellen een aanzienlijk verlies aan
werkgelegenheid in hun branche.

In de onderstaande grafiek is de maandelijkse vraag naar en het maandelijkse
aanbod van hamburgers weergegeven.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'prijs in centen' (van 0 tot 500) en op de x-as 'aantal hamburgers (x 1 miljoen)' (van 0 tot 5). Twee lijnen: 'vraag' loopt dalend en 'aanbod vóór accijns' loopt stijgend. Na de accijns verschuift het aanbod naar links, dit wordt de lijn 'aanbod na accijns'.]

9 (2p) Met welk bedrag stijgt de marktprijs van een hamburger door de accijns?
10 (2p) Bereken de prijselasticiteit van de vraag naar hamburgers bij de door de accijns
veroorzaakte prijsstijging.
11 (2p) Leg uit waarom de eigenaren van de hamburgerrestaurants verlies aan
werkgelegenheid in hun branche verwachten.

700047-2-0610
4
lees verder ➢➢➢

### Pagina 5

Gegeven zijn de onderstaande uitspraken.
1 De hamburgerrestaurants zullen door de accijns hun omzet exclusief accijns
zien afnemen.
2 De overheid krijgt door de accijns per maand € 1 miljoen beschikbaar voor
haar campagne.
2p 12 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Opgave 4

Wie wordt hier geschoren?
Van de Europese Unie (EU) moesten arbeidsintensieve diensten in Nederland
per 1 januari 2004 weer onder het hoge btw-tarief van 19% gaan vallen. Verzet
van de kappersbranche en van de Nederlandse minister van Financiën was
succesvol: voor kappersdiensten bleef het lage btw-tarief van 6% gehandhaafd.
De minister van Financiën: "Dat kappers een btw-verhoging volledig zouden
doorberekenen in de prijs was onvermijdelijk. Behoud van werkgelegenheid en
het indammen van het zwarte circuit waren argumenten om aan te dringen op
het lage tarief. Dat de schatkist hierdoor extra btw-opbrengsten misloopt, nemen
we op de koop toe."

Stel dat een knipbeurt bij de kapper in Nederland in 2003 inclusief btw € 14,50
kostte.
2p 13 Bereken de prijs van een knipbeurt als de btw-verhoging wel was doorgegaan.

Door de btw-verhoging zou de vraag naar kappersdiensten ...(1)..., terwijl de
prijs van kappersdiensten (exclusief btw) ...(2).... De omzet van kappers
(exclusief btw) zou door de btw-verhoging ...(3)....
2p 14 Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen?
bij (1) stijgen / dalen / gelijk blijven
bij (2) stijgt / daalt / gelijk blijft
bij (3) stijgen / dalen / gelijk blijven

Indien de btw-tarieven op kappersdiensten wel zouden zijn verhoogd, had dat
voor de overheid kunnen leiden tot een lagere ontvangst van
inkomstenbelasting.
2p 15 Geef daarvoor een verklaring.

700047-2-061o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 5
fragmenten uit een krantenartikel (september 2004):
Schommelende inflatie
1 Ten opzichte van andere Europese landen is de Nederlandse inflatie in 2004
zeer laag. Alleen in Finland komt de inflatie lager uit. De gemiddelde inflatie
in de Eurozone bedraagt 2,2%.
2 Enkele jaren geleden werd Nederland nog geteisterd door hoge inflatie. In
2001, toen de Nederlandse economie haar capaciteitsgrenzen had bereikt,
was de inflatie bijna 5%.
3 Er liggen gevaren op de loer voor een hogere inflatie: de explosieve stijging
van de olieیprijzen en de aankondiging van de vakbonden om bij de caoonderhandelingen met hoge looneisen te komen.
4 De overheid is bijna voortdurend een veroorzaker van inflatie. Veel tarieven
die de gemeenten de burgers in rekening bréngen, worden al maar hoger.
Aan gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek zijn figuur 1 en 2
ontleend.
figuur 1
prijzen van consumptiegoederen
(% verandering 2004 ten opzichte van 2003)
tabak 18,8
benzine, diesel en gas 11,3
kinderopvang 10,5
-6,1 melk, kaas en eieren
-9,2 mineraalwater, frisdranken en sappen
-9,5 audio, video, computers en software
-9,7 koffie, thee en cacao
-17,3 groenten en aardappelen
In figuur 1 zijn niet de prijzen van alle consumptiegoederen opgenomen. Dat is
een van de oorzaken waardoor op grond van die figuur de
consumentenprijsindex (CPI) niet kan worden berekend.
1p 16 Noem een andere oorzaak.
700047-2-061o 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

figuur 2

inflatie in Nederland

[FIGUUR: Lijn­gra­f met op de y-as "% ten op­zich­te van voor­af­gaand jaar" van 0 tot 6, en op de x-as de jaren van 1996 tot 2004. De lijn begint in 1996 op 2,0, stijgt naar 2,6 in 1997, daalt naar 1,8 in 1998, stijgt naar 2,6 in 1999, verder naar 2,8 in 2000, piekt naar 4,9 in 2001, daalt naar 3,4 in 2002, en eindigt op 1,2 in 2004.]

2p 17 Stel dat 1998 het basisjaar voor de CPI is. In 2003 is de CPI dan 116,8. Bereken de CPI in 2004 (in ten minste één decimaal).

In het krantenartikel worden oorzaken van inflatie aangegeven.

2p 18 Noem twee in het krantenartikel aangegeven oorzaken van kosteninflatie.

2p 19 In welk fragment wordt bestedingsinflatie bedoeld? Verklaar het antwoord.

Gegeven zijn de onderstaande uitspraken.
1 Uit figuur 2 blijkt dat er in Nederland tussen 1996 en 2004 enkele jaren sprake is geweest van deflatie.
2 Uit figuur 2 blijkt dat de koopkracht van de Nederlandse burgers tussen 2001 en 2004 voortdurend is gedaald.
3 Als de inflatie in Nederland lager is dan in de overige landen, verbetert daardoor de internationale concurrentiepositie van Nederland.
4 Als Nederland niet tot de Eurozone zou worden gerekend, zou in 2004 de gemiddelde inflatie in de Eurozone hoger uitvallen.

2p 20 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

700047-2-061o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 6

Modale familieperikelen
De heer Reinders heeft een baan als tuinman bij de gemeentelijke
plantsoenendienst en verdiende in 2004 een jaarsalaris van bruto € 23.000. Zijn
grote hobby is zijn moestuin die het gezin en de hele verdere familie een groot
deel van het jaar van groenten voorziet.
Mevrouw Reinders werkt als productiemedewerkster bij een autofabriek en had
in 2004 een jaarsalaris van bruto € 28.000. Daarnaast is mevrouw Reinders
actief als vrijwilligster in het verzorgingshuis waar haar moeder woont.
De heer en mevrouw Reinders beschikken over spaartegoeden van in totaal
€ 15.000; in 2004 brachten die een rente op van gemiddeld 3%. Verder bezitten
zij uit een erfenis een aandelenpakket ter waarde van € 20.000; in 2004 leverde
dat een dividend op van € 600.
Zoon Jan, 14 jaar, wil meer zakgeld. Afgesproken wordt dat hij € 25 per week
extra zakgeld krijgt als hij enkele uurtjes per week meehelpt in het huishouden.

2p 21 Bereken het gezamenlijke bruto primaire inkomen van de heer en mevrouw
Reinders in 2004.

In de ‘cao autofabrieken 2005’ staat dat de bruto lonen in 2005 vergeleken met
2004 gelijk blijven. Mevrouw Reinders verwacht dat haar salaris in 2005 bruto
3% hoger uitkomt dan in 2004. In de krant leest ze dat in 2005 een inflatie van
2,1% wordt verwacht.

Bij een loonstijging kan er sprake zijn van prijscompensatie, initiële loonstijging
en incidentele loonstijging.

2p 22 Van welke van deze loonstijgingen kan er bij mevrouw Reinders in 2005 sprake
zijn? Verklaar het antwoord.

Economische activiteiten kunnen worden ingedeeld in formeel / informeel en in
zwart / grijs / wit.

[FIGUUR: Een tabel met vijf rijen en drie kolommen. De eerste kolom bevat: "economische activiteit van", "heer Reinders bij de gemeente", "mevrouw Reinders bij de autofabriek", "mevrouw Reinders in het verzorgingshuis", "heer Reinders in de moestuin", "zoon Jan in het huishouden". De tweede kolom bevat: "formeel / informeel", "a", "b", "c", "d", "e". De derde kolom bevat: "zwart / grijs / wit", "f", "g", "h", "i", "j".]

2p 23 Neem de letters a tot en met j over en schrijf achter elke letter of de activiteit
van de genoemde persoon formeel, informeel, zwart, grijs of wit is.

700047-2-061o

lees verder ▶▶▶

### Pagina 9

Opave 7

Poop op de stoep
In de gemeente Bruineveldert hebben 20.000 huishoudens een of meer honden
(tabel 1). In de gemeente vormt hondenpoep een belangrijke bron van overlast.
Om het bezit van een hond te ontmoedigen, voert het gemeentebestuur een
hondenbelasting in (tabel 2). De kosten van de inning van deze belasting
bedragen 20% van de opbrengst. De netto-opbrengst van de hondenbelasting
wordt gebruikt voor de aanleg van poepveldjes waarmee het gemeentebestuur
de poepoverlast hoopt te verminderen.

tabel 1 tabel 2
huishoudens met honden tarief hondenbelasting (€ per jaar)
aantal huishoudens met 1 hond 12.000 voor de eerste hond 49
aantal huishoudens met 2 honden 6.000 voor de tweede hond 75
aantal huishoudens met 3 honden 2.000 voor de derde hond 88

2p 24 Leg uit dat het bezit van honden in de gemeente Bruineveldt vóór het invoeren
van de hondenbelasting een negatief extern effect veroorzaakt.

2p 25 Bereken de jaarlijkse netto-opbrengst van de hondenbelasting in de gemeente
Bruineveldert op basis van de gegevens in de tabellen.

Na een jaar blijkt dat de overlast van hondenpoep nauwelijks is gedaald. Het
gemeentebestuur verhoogt daarom het tarief van de hondenbelasting voor elke
hond met € 10. De prijselasticiteit van de vraag naar honden bedraagt -0,1.

Gegeven zijn de onderstaande uitspraken.
1 De hondenbelasting in de gemeente Bruineveldert is een directe belasting
omdat die bedoeld is om het consumptiegedrag van mensen te veranderen.
2 De hondenbelasting in de gemeente Bruineveldert heeft een degressief
tarief omdat het aantal honden per huishouden afneemt naarmate de
hondenbelasting hoger is.
3 Bij de gegeven prijselasticiteit van de vraag leidt de verhoging van het tarief
van de hondenbelasting tot een daling van de vraag naar honden met 1%.

2p 26 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

700047-2-0610
9
lees verder

### Pagina 10

Opgave 8

Sterke euro maakt eurolanden zwak
De koersen van valuta's als dollar, yen en euro komen tot stand onder invloed
van vraag en aanbod op de valutamarkt. Tussen januari 2003 en januari 2005
werd de euro ten opzichte van de dollar bijna 24 procent meer waard. In januari
2003 noteerde de euro nog 1,06 dollar; in januari 2005 was de euro goed voor
1,31 dollar. De euro steeg niet alleen sterk ten opzichte van de dollar maar
eveneens ten opzichte van de Japanse yen. Sommigen maakten zich zorgen
over de gevolgen van deze koersontwikkeling voor de economische groei in de
eurolanden.

[FIGUUR: Lijn grafiek met op de y-as "Japanse yens" en waarden van 126,12 tot 140. Op de x-as de maanden van januari 2003 tot januari 2005. Verschillende punten op de grafiek zijn gelabeld met koerswaarden.]

1p 27 Hoe noemen economen de koersstijging van de euro: deflatie, inflatie,
appreciatie of depreciatie?

2p 28 Bereken met behulp van de figuur hoeveel procent de koers van de euro in
Japanse yens in januari 2005 gestegen is vergeleken met januari 2003.

2p 29 Was de koers van de dollar in Japanse yens in januari 2005 hoger of lager dan
in januari 2003? Verklaar het antwoord.

2p 30 Leg uit dat een koersstijging van de euro de economische groei in de
eurolanden kan aantasten.

700047-2-0610* 10 einde ■

Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 1414