# Eindexamen Economie HAVO 2007 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2007/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2007
tijd vak 1
maandag 21 mei
13.30 - 16.00 uur
economie 1
Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redene n worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
700023-1-0610

### Pagina 2

Opgawe 1

Benzineprijs onder vuur
In een land is de benzineprijs enkele jaren achter elkaar fors gestegen. Er
worden regelmatig acties gevoerd voor een verlaging van de benzineprijs. De
actievoerders stellen onder andere dat de benzineprijs in 2006 vergeleken met
2005 meer is gestegen dan de inflatie in die periode. De benzine maatschappijen
stellen daar tegenover dat de consumenten in 2006 evenveel aan benzine
hebben uitgegeven als in 2005. De benzine maatschappijen wijzen daarbij op de
ongewijzigde wegingsfactor van benzine in de consumentenprijsindex (cpi).
Beide partijen baseren zich op de gegevens in de tabel.

[FIGUUR: Tabel met vier kolommen: 'jaar', 'cpi (2000 = 100)', 'gemiddelde benzineprijs (€)' en 'wegingsfactor benzine in cpi (%)'. De rijen bevatten de gegevens voor de jaren 2000, 2004, 2005 en 2006.]

2p 1 Is de stelling van de actievoerders juist? Verklaar het antwoord met een
berekening.

2p 2 Is de argumentatie van de stelling van de benzine maatschappijen juist? Verklaar
het antwoord.

2p 3 Bereken de stijging van de cpi in 2006 ten gevolge van de stijging van de
gemiddelde benzineprijs in 2006 ten opzichte van 2005.

700023-1-061o
2
lees verder ► ►►

### Pagina 3

Opgave 2
uit een krant:
Meer zit er echt niet in!
Vandaag start het cao-overleg voor de 3.000 Nederlandse werknemers van
internationaal handelsbedrijf De Vlam. De vakbonden houden vast aan een
loonstijging van 2,5 procent. Die loonstijging komt precies overeen met de
inflatie in Nederland. Voor de directie van De Vlam is die looneis
onbespreekbaar. Het bedrijf heeft te maken met keiharde buitenlandse
concurrentie en een tegenvallende internationale conjunctuur. Een
woordvoerder van het bedrijf stelt: "Aangezien een prijsverhoging voor ons
bedrijf niet tot de mogelijkheden behoort en de niet-loonkosten per product gelijk
blijven, tast een loonstijging van 2,5 procent onze winst per eenheid product
aan."

2p 4 De loonstijging van 2,5 procent is de ...(1)... loonstijging. Bij die loonstijging zal
het bruto reële loon ...(2)... zodat er sprake is van ...(3)....
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen?
bij (1) nominale / reële
bij (2) dalen / gelijk blijven / stijgen
bij (3) een incidentele loonstijging / een initiële loonstijging / prijscompensatie

2p 5 Leg uit dat het voor De Vlam onwenselijk kan zijn de prijzen te verhogen gezien
de ‘keiharde buitenlandse concurrentie’.

2p 6 Leg uit dat het voor De Vlam onwenselijk kan zijn de prijzen te verhogen gezien
de ‘tegenvallende internationale conjunctuur’.

De woordvoerder van De Vlam gaat er bij zijn stelling vanuit dat de
arbeidsproductiviteit in het bedrijf toeneemt met ... procent.
1p 7 Wat moet op de stippellijn worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
– meer dan 2,5
– minder dan 2,5
– precies 2,5

700023-1-061o 3 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Opave 3

uit een krant (juni 2004):
Amerika: haperende locomotief wereldeconomie?
De wereldhandel laat dit jaar sterke tekenen van herstel zien. Volgens de
Wereldhandelsorganisatie (WTO) kan het wereldhandelsvolume in 2004 met
7,5% toenemen. Dit optimisme is onder meer gebaseerd op de veronderstelling
dat de Amerikaanse import het hele jaar blijft groeien. In mei 2004 meldde het
Amerikaanse ministerie van Handel dat de Amerikaanse buitenlandse handel in
die maand het grootste tekort ooit liet zien. Begin juni beveen de wisselkoers van
de dollar te dalen. Analisten zagen de voortdurend oplopende handelskorten
als belangrijkste oorzaak voor die dalende dollarkoers. Deze analisten stelden
verder dat die dalende dollarkoers de groei van de import zou gaan afremmen.

2p 8 Leg uit dat groei van de Amerikaanse import kan leiden tot herstel van de
wereldhandel.

2p 9 Leg uit dat een Amerikaans handelstekort kan leiden tot een dalende
dollarkoers.

2p 10 Leg uit dat een dalende dollarkoers een groei van de Amerikaanse import kan
afremmen.

700023-1-061o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opave 4
Vervroegd aflosn
De minister van Financiën van een land heeft de onderstaande begroting aan de
regering voorgesteld.

rijksbegroting 2007 (€ miljard)
inkomsten
uitgaven
directe belastingen
51
ambtenarensalarissen
39
indirecte belastingen
63
materiële overheidsconsumptie
28
niet-belastingontvangsten
22
overheidsinvesteringen
15
begrotingstekort
39
overdrachten door de overheid
55
rente over staatsschuld
13
aflossingen op staatsschuld
25
175
175

Hieronder staan enkele uitspraken naar aanleiding van deze begroting.
1 Directe belastingen worden door burgers betaald en indirecte belastingen
door bedrijven.
2 Ambtenarensalarissen zijn een onderdeel van de overheidsbestedingen.
3 Het begrotingstekort is in 2007 groter dan het financieringstekort.
4 Het begrotingstekort is in 2007 gelijk aan de toename van de staatsschuld.
3p 11 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Met het oog op naderende verkiezingen wil de regering de voorgestelde
begroting aanpassen. Zij wil de overheidsbestedingen verhogen zonder te
bezuinigen op de overige uitgaven en zonder de staatsschuld extra te laten
stijgen. Zij wil dit doen door per 1 januari 2007 voor € 10 miljard oude
staatsleningen met 8,0% rente vervroegd af te lossen. Deze aflossing wordt
betaald uit de opbrengst van een nieuwe staatslening, eveneens per
1 januari 2007, met 3,0% rente.
2p 12 Bereken het bedrag waarmee de regering op deze manier in 2007 de
overheidsbestedingen kan verhogen.

700023-1-0610
5
lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opgave 5

Winnaars en verliezers in prijzenoorlog
In oktober 2003 brak in Nederland een prijzenoorlog uit in de
supermarktbranche. De diverse supermarktketens vielen over elkaar heen met
prijsverlagingen. Via onder andere advertenties in de dagbladen werd getracht
klanten de supermarkt in te lokken. De prijzenoorlog had invloed op de
marktaandelen van de supermarktketens.
In oktober 2003 bedroeg de totale omzet in de supermarktbranche € 2 miljard. In
november 2003 bleek de totale omzet met 0,5% gestegen te zijn terwijl de
prijzen gemiddeld met 2% waren gedaald.
Voor consumenten waren het interessante tijden: boodschappen doen werd flink
goedkoper en veel mensen besloten wat vaker naar de supermarkt te gaan. Het
is echter de vraag of consumenten alleen maar voordeel van zo’n prijzenoorlog
hebben.

Hieronder staat een fragment uit een advertentie van supermarktketen A.

[FIGUUR: Advertentietekst met de kop "We laten ons niet klein krijgen" en de tekst "U kent ons sterke punt: een assortiment dat altijd bestaat
uit 3.500 verschillende producten van topkwaliteit." en "En vanaf maandag zijn we extra voordelig: 300 van onze
artikelen zijn dan blijvend sterk in prijs verlaagd."]

De prijzenoorlog had invloed op de marktaandelen van supermarktketens. De
onderstaande tabel geeft daarover informatie.

| supermarktketen | marktaandeel in totale
omzet oktober 2003 | marktaandeel in totale
omzet november 2003 |
| :-------------- | :----------------------- | :------------------------ |
| A | 37 | 40 |
| B | 18 | 20 |
| C | 14 | 15 |
| D | 12 | 14 |
| overige | 19 | 11 |

2p 13 Bereken de omzet van supermarktketen A in november 2003.

700023-1-061o
6
lees verder ►►►

### Pagina 7

Gegeven zijn de onderstaande uitspraken over de prijselasticiteit van de vraag
naar supermarktproducten in de geschetste situatie.
1 Die vraag is prijsinelastisch want bij de prijsdaling van 2% stijgt de omzet
met slechts 0,5%.
2 Die vraag is prijsinelastisch want de toename van het marktaandeel van de
supermarktketens A tot en met D is gelijk aan de afname van het
marktaandeel van overige.
3 Die vraag is prijselastisch want ondanks de prijsdaling van 2% stijgt de
omzet met 0,5%.
4 Die vraag is prijselastisch want de consumenten gaan door de prijzenoorlog
vaker naar de supermarkt.
2p 14 Welke van deze uitspraken is juist?
Bij hun marketingbeleid gebruiken ondernemingen de vier P’s: prijsbeleid,
promotiebeleid, plaatsbeleid en productbeleid. De advertentie van
supermarktketen A is een voorbeeld van promotiebeleid.
1p 15 Welk(e) ander(e) marketinginstrument(en) gebruikt supermarktketen A volgens
de advertentie ook nog?
2p 16 Leg uit dat consumenten op den duur ook nadeel kunnen ondervinden van een
prijzenoorlog in de supermarktbranche.
700023-1-0610
7
lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opave 6

Arbeidsmarkt onderzoek
Jörg - leerling van havo 5 - heeft een werkstuk gemaakt over de arbeidsmarkt.
Hij heeft onder andere de p/a-ratio" van zijn school berekend. Daartoe heeft
Jörg de onderstaande gegevens verzameld.
- 80 personeelsleden hebben een fulltime baan
- 40 personeelsleden hebben een parttime baan van gemiddeld 75%
- 20 personeelsleden hebben een parttime baan van gemiddeld 25%
noot 1 p/a-ratio: verhouding tussen de werkgelegenheid in personen en de werkgelegenheid in
arbeidsjaren
3p 17 Bereken de p/a-ratio van de school van Jörg.
Jörg heeft van een land de onderstaande arbeidsmarktgegevens verzameld.
[FIGUUR: Tabel met kolommen 'Werkgelegenheid (arbeidsjaren)', 'Werkgelegenheid (personen)', 'Aantal openstaande vacatures (personen)', 'Werkloosheid (personen)' en rijen voor januari 2005 en januari 2007.]
werkgelegenheid (arbeidsjaren)
januari 2005
7.100.000
januari 2007
7.300.000
werkgelegenheid (personen)
7.800.000
8.000.000
aantal openstaande vacatures (personen)
30.000
70.000
werkloosheid (personen)
450.000
400.000
- Tussen 2005 en 2007 is in dit land het werken in deeltijd relatief ... (1)....
- De arbeidsmarkt is tussen 2005 en 2007 ... (2)... geworden.
- Het tegelijkertijd bestaan van werkloosheid en openstaande vacatures duidt
op ... (3)... werkloosheid.
- In januari 2007 bedraagt de beroepsbevolking in dit land ... (4)... personen.
3p 18 Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte
tekst te krijgen?
bij (1) toegenomen / afgenomen / gelijk gebleven
bij (2) ruimer / krapper
bij (3) conjunctuur / structuur / seizoen
bij (4) 8.000.000 / 8.070.000 / 8.400.000 / 8.470.000
700023-1-061o
8
lees verder

### Pagina 9

In een van de paragrafen beschrijft Jörg een verband dat op de arbeidsmarkt
geldt. Hij gebruikt daarbij de onderstaande verschijnselen.
a De consumptie, investeringen en export nemen sterk toe.
b Er ontstaat een aanzuigeffect op de arbeidsmarkt.
c De arbeidsmarkt wordt krapper.
d Het nationale product neemt toe.
e De vraag naar arbeid neemt toe.
f De beroepsbevolking neemt toe.
19
2p
In welke volgorde moeten de bovenstaande verschijnselen staan om een
correcte economische redenering te vormen?
- a-d-e-b-f-c
- a-d-e-c-b-f
- a-e-d-b-c-f
- a-e-b-d-f-c
- a-e-d-c-b-f
700023-1-0610
9
lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Opgave 7

uit een krant:
Belast sms-en
De Filippijnse regering heeft een nieuwe bron van inkomsten ontdekt: de smsheffing. Inmiddels levert die heffing de Filippijnse schatkist al veel geld op. In Nederland wordt ook nagedacht over zo'n heffing. In een voorstel is sprake van een heffing van 2,5 cent per sms-bericht. De consumentenprijs van een smsbericht stijgt daardoor met 10% van 20 naar 22 cent. Volgens de onderstaande grafiek worden daardoor 8,3% minder sms-berichten verstuurd.

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de prijs per sms-bericht (in centen) van 19 tot 32, en op de x-as het aantal sms-berichten (x 1 miljard) van 0 tot 16. Een dalende lijn loopt van ongeveer (0, 31) naar (14, 15).]

2p 20 Geef een verklaring voor het feit dat bij een heffing van 2,5 cent de consumentenprijs maar met 2 cent stijgt.
2p 21 Zal bij de voorgestelde sms-heffing de omzet van de telefoonbedrijven uit het sms-verkeer exclusief heffing toenemen, afnemen of gelijk blijven? Verklaar het antwoord.

Gegeven zijn de onderstaande uitspraken.
1 De voorgestelde sms-heffing is een voorbeeld van een directe belasting.
2 De verstuurde hoeveelheid sms-berichten is prijsinelastisch.
2p 22 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

700023-1-061o 10 lees verder ▶►►

### Pagina 11

Opave 8

Na het zuur het zoet
In het najaar van 2005 kondigde de Nederlandse regering aan dat na jaren van lastenverzwaringen de burgers in 2006 weer meer bestedingsruimte zouden krijgen: ‘na het zuur was het zoet aan de beurt’.
De koopkracht van de burgers zou in 2006 met behulp van een aantal maatregelen worden vergroot. De regering ging ervan uit dat – mede als gevolg van die maatregelen – de economie in 2006 met 2,5% zou groeien.
Een greep uit de maatregelen:
— verlaging van de WW-premie
— verhoging van de algemene heffingskorting
— verlaging van een aantal prijsverhogende belastingen

1p 23 Welke van de genoemde maatregelen leidt / leiden tot een vergroting van het nominale netto-inkomen van de burger?

2p 24 Leg op basis van de gegevens uit dat in 2006 de totale belastingopbrengsten ondanks de genoemde maatregelen kunnen stijgen ten opzichte van 2005.

Mevrouw Temmink heeft in 2005 een brutosalaris van € 24.000 waarvan zij netto € 24.140 overhoudt. Op de dag na Prinsjesdag leest zij in de krant dat in 2006 de inflatie 1,5% zal zijn. Volgens de cao zal haar brutosalaris in 2006 met 1% stijgen. In 2006 wordt aan belastingen en sociale premies 28% op haar brutosalaris ingehouden.

2p 25 Bereken met welk percentage het nettosalaris van mevrouw Temmink in 2006 stijgt ten opzichte van 2005.

1p 26 Is het reële nettosalaris van mevrouw Temmink in 2006 hoger dan, lager dan of gelijk aan dat in 2005? Verklaar het antwoord.

700023-1-061o
11
lees verder ►►►

### Pagina 12

Opgave 9

Betalen voor veiligheid
Een gemeente besluit dat organisatoren van grote sportevenementen voortaan zelf moeten betalen voor de inzet van politie tijdens de evenementen. De plaatselijke voetbalclub Furora is daarom verplicht om bij elke thuiswedstrijd voor de politie-inzet te betalen. Het bestuur van de voetbalclub bespreekt de gevolgen van dit besluit. De penningmeester laat daarbij onderstaande figuur zien. Hierin is de oude situatie weergegeven en staat Q voor het aantal toeschouwers per jaar.

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'bedragen (x € 1 miljoen)' van 0 tot 11 en op de x-as 'aantal toeschouwers (x 1.000)' van 0 tot 500. Twee lijnen zijn getekend: een lijn voor 'totale opbrengsten: 20Q' en een lijn voor 'totale kosten: 10Q + 4.000.000'.]

Jaarlijks speelt de club 20 thuiswedstrijden en het stadion is op elk van die speeldagen met 25.000 bezoekers volledig uitverkocht. De politie-inzet kost de club € 0,50 per bezoeker per wedstrijd voor persoonscontrole plus € 250.000 op jaarbasis voor algemene controles. De penningmeester stelt voor die kostenverhoging volledig door te berekenen in de toegangsprijs.

2p 27 Bereken de toegangsprijs indien het clubbestuur het voorstel van de penningmeester overneemt.

2p 28 In welke van de onderstaande grafieken is de nieuwe situatie van de club juist getekend?

700023-1-061o 12 lees verder

### Pagina 13

grafiek 1
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "bedragen (x € 1 miljoen)" van 0 tot 11, en op de x-as "aantal toeschouwers (x 1.000)" van 0 tot 500. Twee lijnen: "totale kosten" en "totale opbrengsten". De lijn "totale kosten" begint bij 3 op de y-as en loopt omhoog. De lijn "totale opbrengsten" begint bij 0 op de y-as en loopt omhoog, kruisend met de lijn "totale kosten" rond de 200 op de x-as.]
grafiek 2
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "bedragen (x € 1 miljoen)" van 0 tot 11, en op de x-as "aantal toeschouwers (x 1.000)" van 0 tot 500. Twee lijnen: "totale kosten" en "totale opbrengsten". De lijn "totale kosten" begint bij 3 op de y-as en loopt omhoog. De lijn "totale opbrengsten" begint bij 0 op de y-as en loopt omhoog, kruisend met de lijn "totale kosten" rond de 200 op de x-as.]
grafiek 3
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "bedragen (x € 1 miljoen)" van 0 tot 11, en op de x-as "aantal toeschouwers (x 1.000)" van 0 tot 500. Twee lijnen: "totale kosten" en "totale opbrengsten". De lijn "totale kosten" begint bij 7 op de y-as en loopt omhoog. De lijn "totale opbrengsten" begint bij 0 op de y-as en loopt omhoog, kruisend met de lijn "totale kosten" rond de 300 op de x-as.]
grafiek 4
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "bedragen (x € 1 miljoen)" van 0 tot 11, en op de x-as "aantal toeschouwers (x 1.000)" van 0 tot 500. Twee lijnen: "totale kosten" en "totale opbrengsten". De lijn "totale kosten" begint bij 4 op de y-as en loopt omhoog. De lijn "totale opbrengsten" begint bij 0 op de y-as en loopt omhoog, kruisend met de lijn "totale kosten" rond de 200 op de x-as.]
De burgemeester verdedigt het besluit met de stelling dat hierdoor de negatieve externe effecten van voetbal in de gemeente afnemen waardoor de welvaart toeneemt. Een gemeenteraadslid stelt dat de burgemeester gelijk heeft met zijn stelling over de afnemende externe effecten, maar niet met zijn conclusie dat de welvaart daardoor toeneemt.

1p 29 Is de stelling dat '... hierdoor de negatieve externe effecten van voetbal in de gemeente afnemen ...' juist? Verklaar het antwoord.
2p 30 Geef een verklaring voor het verschil van mening tussen de burgemeester en het gemeenteraadslid.

700023-1-061o* 13 einde ■