# Eindexamen Economie HAVO 2005 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2005/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
economie 1
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Tijdvak 2
Woensdag 22 juni
13.30 - 16.00 uur
20
05
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te
behalen; het examen bestaat uit 30 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van vraag 8 is een
uitwerkbijlage toegevoegd.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
500047-2-190
Begin

### Pagina 2

Opgave 1

Kortere carrièrelijnen in het onderwijs
Henk van Vlessen is al jarenlang werkzaam als docent economie aan het Blijstein College in Uden. Hij leest met instemming de nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst (CAO). De onderhandelaars hebben namelijk afgesproken om in de nieuwe CAO iets te doen aan de lange carrièrelijnen. Nu een docent er 21 jaar over om het maximale salaris te bereiken. In de nieuwe CAO is dat verkort tot 18 jaar. De onderhandelaars verwachten dat de situatie op de arbeidsmarkt een verdere verkorting in de toekomst noodzakelijk maakt.

In tabel 1 staan gegevens volgens de oude en de nieuwe CAO. Henk heeft in juli een bruto maandsalaris van € 3.014. De nieuwe CAO gaat per 1 augustus in.

[FIGUUR: Tabel met de kolommen 'salarisregel*', 'bruto maandsalaris in €', 'volgens oude CAO' en 'volgens nieuwe CAO'. De regels zijn 16, 17, 18 en 19. De salarissen volgens de oude CAO zijn 2.911, 3.014, 3.117 en 3.221. De salarissen volgens de nieuwe CAO zijn 3.074, 3.179, 3.285 en 3.285. Er is ook een notitie '*' dat een docent die elk jaar in augustus naar een hogere salarisregel gaat tot het maximale salaris bereikt is.]

2p 1□ Welke partijen onderhandelen over een CAO?

2p 2□ Bereken hoeveel euro het bruto maandsalaris van Henk in augustus hoger is dan in juli.

2p 3□ Is er volgens de onderhandelaars sprake van een krappe of van een ruime arbeidsmarkt? Verklaar het antwoord.

Hieronder staan twee uitspraken.
uitspraak 1
Het verkorten van de carrièrelijnen is een aanpassing van de secundaire arbeidsvoorwaarden.
uitspraak 2
Een CAO is een arbeidsovereenkomst tussen een werkgever en een werknemer.

2p 4□ Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

500047-2-19o 2 Lees verder


### Pagina 3

Opgave 2

Mag het iets (on)gelijker?
In een land wonen 10 miljoen mensen die samen een inkomen verdienen van bruto
€ 500 miljard. In dit land worden binnenkort parlementsverkiezingen gehouden. Een vijftal
partijen pleit voor veranderingen in het belastingsysteem om zodoende de
inkomensverdeling te na de belastingheffing te veranderen.
- Partij A wil de hypotheekrenteaftrek beperken tot maximaal de rente over een lening van
€ 200.000; tot nu toe is de hypotheekrenteaftrek onbeperkt.
- Partij B streeft naar een 'vlak' laks': iedereen betaalt over het inkomen een gelijk percentage
aan belasting.
- Partij C wenst het tarief van de hoogste schijf te verhogen van 52 naar 72 procent.
- Partij D is voorstander van een verhoging van de algemene heffingskorting*.
- Partij E vindt dat na belastingheffing het hoogste inkomen maximaal vijf keer het laagste
inkomen mag zijn.

* Een voor iedere betaler gelijk bedrag dat in mindering mag worden gebracht op
de verschuldigde inkomstenbelasting.

Van dit land is over het jaar voorafgaand aan de verkiezingen de inkomensverdeling na
belastingheffing bekend (tabel 2 en figuur 1).

tabel 2
inkomensgroep
(20%-groepen)
aandeel in totaal
inkomen
(%)
eerste groep
tweede groep
derde groep
vierde groep
vijfde groep
5
11
16
23
45
figuur 1
%
inkomen
(cumulatief)
100+
90-
80-
70-
60-
50-
40-
30-
20-
10-
0+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
% personen (cumulatief)

2p 5 Welk getal stelt de letter P in figuur 1 voor? Verklaar het antwoord met een berekening.

2p 6 Voldoet de gegeven inkomensverdeling aan de wens van partij E? Verklaar het antwoord.

Als partij A haar zin krijgt, zal de gegeven inkomensverdeling ...(1)... worden. Worden de
plannen van partij B werkelijkheid, dan wordt deze inkomensverdeling ...(2)... en als de
wens van partij C uitkomt, is er sprake van ...(3)....
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
bij (1) gelijker / rechtvaardiger
bij (2) ongelijker / onrechtvaardiger
bij (3) nivellering / denivellering

1p 8 Teken in de uitwerkbijlage deze opgave een lijn die de inkomensverdeling zou kunnen
weergeven als het plan van partij D wordt uitgevoerd.

500047-2-190 3 Lees verder


### Pagina 4

Opgave 3

De dolende dollar
"In januari 2003 bereikte de koers van de euro ten opzichte van de dollar een niveau dat
sinds twee jaar niet meer was voorgekomen", aldus de opening van een artikel in een
Nederlands dagblad. "In september 2001 was de euro nog maar 0,86 dollar waard, maar nu
piekt hij op 1,08 dollar", vervolgt het artikel. Ter illustratie staat bij het artikel de grafiek in
figuur 2 afgedrukt.

figuur 2
euro in trek

[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de y-as de europrijs in dollars (lopend van 0,85 tot 1,10) en op de x-as de tijd (januari 2001, september 2001, januari 2003). De grafiek laat een stijging zien vanaf september 2001 tot een piek van 1,08 in januari 2003.]

9 Bereken met hoeveel procent de waarde van de dollar ten opzichte van de euro is gedaald
tussen september 2001 en januari 2003.

Uit het krantenartikel zijn ook de onderstaande citaten afkomstig.
citaat 1
"De Russische regering heeft laten weten dat zij haar financiële reserves die tot vorig jaar
overwegend uit dollars bestonden, in 2002 heeft omgezet in euro's."
citaat 2
"De Verenigde Staten van Amerika (VS) kampen met een groeiend tekort op de lopende
rekening van de betalingsbalans dat in 2002 opliep tot bijna 5 procent van het nationale
product."
citaat 3
"De Amerikaanse centrale bank heeft in 2002 de rente regelmatig verlaagd om zo de
Amerikaanse economie te stimuleren."

10 Welk(e) van de citaten zou(den) een oorzaak kunnen aangeven voor de waardedaling van de
dollar in 2002?

500047-2-19o
4
Lees verder


### Pagina 5

In een economiegroep van havo 5 wordt aan de hand van het krantenartikel gediscussieerd over de gevolgen van de koersdaling van de dollar voor een aantal belanghebbenden.

belanghebbende 1
Onderneming ASRO, gevestigd in
Nederland, heeft ook een vestiging in de VS.
Deze vestiging maakte in 2002 een winst in
dollars die gelijk is aan die in 2001. ASRO
verwerkt de winst van die vestiging in het
jaarverslag dat in euro's luidt.

belanghebbende 2
Onderneming BOTAK, gevestigd in
Nederland, exporteert in Nederland
geproduceerde halffabrikaten naar de VS en
stelt de rekening daarvoor in euro's.

belanghebbende 3
De heer Versluys uit Schiedam heeft in
november 2001 plannen gemaakt voor een
vakantie en vertrok in maart 2002 voor een
trekttocht van enkele maanden door de VS.

belanghebbende 4
De Nederlandse financieringsmaatschappij
CREDO heeft in januari 2001 een bedrag in
euro's omgezet in dollars en uitgeleend aan
een bedrijf in de VS. Tussen oktober 2001
en oktober 2002 is deze lening afgelost en is
het bedrag weer omgezet in euro's.

uitspraak 1
De in het jaarverslag vermelde winst van de
Amerikaanse vestiging van ASRO zal door
de koersdaling van de dollar in 2002 hoger
uitvallen dan in 2001.

uitspraak 2
De concurrentiepositie van BOTAK op de
Amerikaanse markt is door de koersdaling
van de dollar in 2002 verslechterd.

uitspraak 3
De vakantie van de heer Versluys werd door
de koersdaling van de dollar duurder dan hij
in november had verwacht.

uitspraak 4
CREDO heeft op de lening aan het
Amerikaanse bedrijf door de koersdaling
van de dollar koerswinst gemaakt.

3p 11 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

500047-2-190 5 Lees verder


### Pagina 6

Opgave 4

Afvalperikelen in Udenoord
De gemeente Udenoord probeert de hoeveelheid huishoudelijk afval in te dammen. Het
huishoudelijke afval in de gemeente bestaat uit Groente-, Fruit- en Tuinafval (GFT-afval)
en restafval. Een van de maatregelen om dat te bereiken is dat huishoudens naast een vast
bedrag per jaar een tarief per kilo afval aan de gemeente betalen (tabel 3). In de
gemeenteraad van Udenoord vindt in 2005 een discussie plaats over een verfijning van dit
systeem in 2006. Deze discussie is onder andere gebaseerd op resultaten van onderzoek.

tabel 3 | hoeveelheid afval en tarieven in de gemeente Udenoord in 2005
---|---
| aantal huishoudens | 14.285
| per huishouden ingezamelde hoeveelheid GFT-afval | 395 kg
| per huishouden ingezamelde hoeveelheid restafval | 395 kg
| vastrecht* per jaar | € 70,00
| tarief per kilo afval | € 0,15
| * bedrag dat een huishouden moet betalen ongeacht de hoeveelheid afval |

uit een krant (april 2005):
Diftar werkt!
Onderzoek wijst uit dat bij
huisvuilverwerking een Diftarsysteem
een kleinere afvalstroom tot gevolg
heeft. Diftar staat voor
‘gedifferentieerde tarieven’: hoe meer
afval een huishouden aanbiedt, hoe meer
het daarvoor moet betalen.
Uit het onderzoek blijkt verder dat:
• een tariefsverhoging bij GFT-afval van
1% leidt tot 1,5% minder GFT-afval.
• een tariefsverhoging bij restafval van
1% leidt tot 0,5% minder restafval.

Gemeenteraad oneens over Diftar
De discussie in de gemeenteraad leidt tot
twee voorstellen. De heer Verhoef
(Zelfstandig Udenoord) is voorstander
van een verfijning van het tariefssysteem
in 2006. Hij pleit voor een tarief van
€ 0,18 voor GFT-afval en van € 0,15 voor
restafval.
Mevrouw Geenen (Udenoordse Belangen)
kan wel instemmen met het idee van
Verhoef, maar is voorstander van een
tarief van € 0,15 voor GFT-afval en van
€ 0,18 voor restafval.

2p | 12 | Bereken het bedrag dat de Udenoordse huishoudens in 2005 voor het inzamelen van afval in
totaal betaalden.

2p | 13 | Welk van beide voorstellen in de gemeenteraad leidt tot de kleinste totale stroom
huishoudelijk afval? Verklaar het antwoord.

2p | 14 | Welk van beide voorstellen in de gemeenteraad leidt tot hogere inkomsten voor de
gemeente? Verklaar het antwoord.

500047-2-19o | 6 | Lees verder


### Pagina 7

Opgave 5

uit een krant (januari 2003):
Koffie met een bittere smaak
Door een steeds groter aanbod ligt de wereldmarktprijs van ruwe koffiebonen – die in 1998
nog een recordhoogte van $ 0,98 per 500 gram bereikte – thans op een historisch dieptepunt
(figuur 3). De koffietelers krijgen een prijs die in veel gevallen de productiekosten niet
meer dekt. De IKO (Internationale Koffie Organisatie*) wenst de positie van de koffietelers
te verbeteren en stelt voor een deel van de grond tijdelijk niet voor koffieteelt te gebruiken.
Marktanalisten zien daar echter niets in. Zij zien liever dat de koffietelers een
kwaliteitsverbetering realiseren waardoor de toegevoegde waarde van ruwe koffiebonen kan
toenemen.

* Een samenwerkingsverband van de belangrijkste koffie-exporterende en -importerende
landen.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'index (1982=100)' en op de x-as 'jaar' van 1982 tot 2002. De grafiek toont de jaarlijkse gemiddelde wereldmarktprijs van ruwe koffiebonen. De punten zijn: 1982 (ongeveer 100), 1984 (ongeveer 160), 1986 (ongeveer 105), 1988 (ongeveer 85), 1990 (ongeveer 75), 1992 (ongeveer 70), 1994 (ongeveer 140), 1996 (ongeveer 175), 1998 (ongeveer 105), 2000 (ongeveer 60).]

2p 15 Bereken de gemiddelde wereldmarktprijs van ruwe koffiebonen in 2002 in dollars per
500 gram.

1p 16 Welke van de onderstaande grafieken brengt het voorstel van de IKO juist in beeld?

[FIGUUR: Vier grafieken (grafiek 1, 2, 3, 4) die de relatie tussen prijs en hoeveelheid weergeven. Elke grafiek toont een vraaglijn en een aanbodlijn. In grafiek 1 verschuift de vraaglijn naar links en de aanbodlijn naar links. In grafiek 2 verschuift de vraaglijn naar rechts en de aanbodlijn naar rechts. In grafiek 3 verschuift de vraaglijn naar links en de aanbodlijn naar rechts. In grafiek 4 verschuift de vraaglijn naar rechts en de aanbodlijn naar links. De legende geeft aan dat een doorgetrokken lijn de vraaglijn is en een gestippelde lijn de aanbodlijn.]

Legenda:
— vraagonlijn
--- aanbodlijn

2p 17 Leg uit waarom een verhoging van de toegevoegde waarde van belang is voor de
koffietelers.

500047-2-19o 7 Lees verder


### Pagina 8

Opgave 6

Kommer en kwel
De economie van een land is sterk afhankelijk van geïmporteerde olie. Begin 2004
publiceerde het planbureau een voorspelling van de economische ontwikkeling in dat land
voor 2005. In de loop van 2004 stegen de olieprijzen zo fors dat de economie er door werd
beïnvloed. Het planbureau kwam daarom eind 2004 met een aangepaste voorspelling voor
2005 (tabel 4). De cijfers betreffen de procentuele verandering in 2005 ten opzichte van
2004.

tabel 4

oorspronkelijke
voorspelling
aangepaste
voorspelling
volume van de wereldhandel
5,25
2,00
CAO-lonen (nominaal)
2,75
2,25
nationaal product (nominaal)
3,00
2,25
werkgelegenheid
-0,75
-1,75
exportvolume
2,50
-1,50
importvolume
1,50
-1,00
volume particuliere consumptie
0,75
-1,25
gemiddeld prijsniveau
2,25
2,50

Een politieke partij reageerde op de aangepaste voorspelling met de stelling dat de
belastingopbrengsten in 2005 zouden gaan tegenvallen. De partij vindt een stijging van de
staatsschuld ontoelaatbaar en wil dat elke tegenvaller bij de overheidsinkomsten leidt tot
een bezuiniging op de overheidsuitgaven.

2p 18 ☐ Is de reële CAO-loonstijging in de aangepaste voorspelling groter dan, gelijk aan of kleiner
dan in de oorspronkelijke voorspelling? Verklaar het antwoord.

2p 19 ☐ Leg met behulp van een regel in tabel 4 uit waarom de politieke partij tegenvallende
belastingopbrengsten verwacht.

Zij op hoe een bezuiniging van de overheid op de overdrachtsuitgaven de werkgelegenheid
kan aantasten.

Een journalist doet aan de hand van tabel 4 de volgende uitspraken.
uitspraak 1
In beide voorspellingen wordt het aandeel van dit land in de wereldhandel kleiner.
uitspraak 2
In beide voorspellingen stijgt het bedrag van de particuliere consumptie.
2p 21 ☐ Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

500047-2-190
8
Lees verder


### Pagina 9

Opgave 7

Kloppen de cijfers van het CBS wel?
In 2003 werd er nog steeds flink gemopperd over de gevolgen van de invoering van de euro
voor de inflatie. In een krant schreef een journalist dat de invoering van de euro tot forse
prijsstijgingen had geleid. Hij sprak zelfs van euroflatie. Hij becijferde op basis van eigen
onderzoek dat in de periode 2001-2003 de gemiddelde prijsstijging maar liefst 49% had
bedragen.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bestreed dat. Dagelijks zijn 300 medewerkers
van het CBS op pad om van een groot aantal artikelen de prijzen te registreren. Deze prijzen
worden gebruikt om de consumentenprijsindex (CPI) te berekenen. Daarnaast onderzoekt
het CBS regelmatig de uitgaven van de huishoudens. De samenstelling van deze uitgaven is
van belang bij het berekenen van de CPI. Op basis van zijn berekeningen kwam het CBS
voor de periode 2001-2003 uit op een veel lager inflatiecijfer dan de 49% van de journalist.

[FIGUUR: Tabel met consumentenprijsindex (2000 = 100) met de jaren 2001, 2002, 2003 en bijbehorende CPI waarden 104,2, 107,8, 109,8.]

2p 22 Bereken hoeveel procent volgens het CBS de prijzen in 2003 hoger waren dan in 2001.

2p 23 Bij 'euroflatie' kan er sprake zijn van kosteninflatie, winstinflatie en/ of bestedingsinflatie.
Kies één van deze drie inflatiesoorten en leg uit waarom die inflatie het gevolg kan zijn van
het invoeren van de euro.

1p 24 De CPI is een samengesteld gewogen indexcijfer.
1p 25 Citeer de zin in de tekst waaruit blijkt dat de CPI een samengesteld indexcijfer is.
Citeer de zin in de tekst waaruit blijkt dat de CPI een gewogen indexcijfer is.

2p 26 Geef een verklaring voor het verschil tussen het inflatiecijfer volgens de journalist en dat
van het CBS. Ga er van uit dat de journalist en het CBS geen rekenfouten hebben gemaakt.

Let op: de laatste vragen staan op de volgende pagina.
500047-2-190 9 Lees verder

### Pagina 10

Opgawe 8

Een hete herfst en bevroren lonen
In de herfst van 2003 onderhandelden regering, vakbonden en werkgevers over de
loonstijging in de jaren na 2003. Het ging er heet aan toe. Regering en werkgevers eisten
langdurige bevriezing van de lonen, dat wil zeggen dat de lonen gelijk moesten blijven. De
vakbonden voelden daar aanvankelijk niets voor, maar gingen uiteindelijk toch akkoord.
Een belangrijke rol hierbij speelde de groei van de werkloosheid. De Nederlandse economie
had al jaren te maken met verlies aan concurrentiekracht doordat de arbeidskosten sterker
stegen dan die in andere Europese landen. Bevriezing van de lonen zou de groei van de
werkloosheid een halt toe. Tot slot beroepen ook al betekende die bevriezing – gezien de
verwachte inflatie – een daling van de koopkracht van de lonen met zo'n 1,5% per jaar.

2p 27. Ging het bij de bevriezing van de lonen om bevriezing van de nominale lonen of van de
reële lonen? Verklaar het antwoord.

De lonen worden bevroren om een stijging van de loonkosten per eenheid product te
voorkomen. Het is zelfs mogelijk dat bij een stijging van de lonen, de loonkosten per
eenheid product toch dalen.

2p 28. Geef daarvoor de verklaring.

2p 29. Leg uit hoe lagere loonkosten per eenheid product kunnen leiden tot een sterkere
internationale concurrentiepositie.

2p 30. Leg uit hoe versterking van de internationale concurrentiepositie de groei van de
werkloosheid kan afremmen.

Einde

500047-2-190 10