# Eindexamen Economie HAVO 2005 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2005/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Economie 1
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 05
Tijdvak 1
Maandag 23 mei
13.30 – 16.00 uur

Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te
behalen; het examen bestaat uit 29 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van vraag 21 is een
uitwerkbijlage toegevoegd.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

500017-1-190

### Pagina 2

Opgave 1
Werklozen stromen in en uit
In een land bestaat werkloosheid. Dat betreft echter niet steeds dezelfde mensen.
Zoals figuur 1 laat zien, verhuist een deel van de werklozen werk (de instroom), terwijl andere mensen
juist werkloos worden (de uitstroom).

[FIGUUR: Een diagram met een cirkel met 'werkloosheid' erin. Van links komt een pijl met 'instroom' de cirkel in, en naar rechts gaat een pijl met 'uitstroom' de cirkel uit.]

In figuur 2 zijn cijfers betreffende de instroom en uitstroom in dit land weergegeven. Deze cijfers geven
informatie over de conjuncturele situatie in dit land.

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'personen (x 1.000)' van 0 tot 10.0. Op de x-as staan de jaren 1997 tot en met 2003. Er is een legenda die aangeeft dat grijze staven 'uitstroom' en lichte staven 'instroom' voorstellen.]

2p 1 Was eind 2001 de werkloosheid groter dan, kleiner dan of gelijk aan de werkloosheid begin 2001?
Verklaar het antwoord.

2p 2 Kan uit figuur 2 worden afgeleid hoeveel personen eind 2003 werloos waren? Verklaar het antwoord.

2p 3 Wijzen de cijfers in figuur 2 voor de jaren 2001 tot en met 2003 op een economische opleving of op een
economische neergang? Verklaar het antwoord.

500017-1-19o 2 Lees verder


### Pagina 3

Opgave 2

Dollarkoers op drift
Het Europese bedrijf Conotech koopt in de Verenigde Staten van Amerika (VS) electronicaproducten
die in de eurolanden worden verkocht. Conotech moet de leveranciers in dollars betalen.
Het Europese bedrijf Voltax produceert fotomaterialen die op de Amerikaanse markt worden verkocht.
De afnemers moeten Voltax in euro's betalen.
Zowel Conotech als Voltax ondervinden gevolgen van de ontwikkeling van de koers van de dollar.
In een bepaald jaar dreigt de inflatie in de VS toe te nemen waarop de Amerikaanse centrale bank
reageert met een aanpassing van de rentetarieven. De Europese Centrale Bank (ECB) ziet in dat jaar
geen reden de rente te veranderen. In het begin van dat jaar bedraagt de dollarkoers € 1,10 en aan het
einde van dat jaar € 1,18. Deskundigen schrijven deze koersstijging van de dollar toe aan het gevoerde
rentebeleid.

De inflatiedreiging in de VS heeft geleid tot een ...(1)... van de rente in de VS, waardoor beleggen in de
VS ...(2)... werd en op de valutamarkt ...(3)... dollars toenam, zodat de dollar ...(4)....
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen?
2p 4 □ bij (1) verhoging / verlaging
bij (2) aantrekkelijker / minder aantrekkelijk
bij (3) de vraag naar / het aanbod van
bij (4) apprecieerde / deprecieerde

2p 5 □ Leg uit dat door de koersstijging van de dollar de winst van Conotech kleiner kan worden.
2p 6 □ Leg uit dat door de koersstijging van de dollar de afzet van Voltax groter kan worden.

500017-1-190 3 Lees verder


### Pagina 4

Opgave 3

Herleefde spaarzin
In een land was in 2000 sprake van een bestedingsgolf waardoor de particuliere besparingen inzaken.
In 2001 sloeg het economische klimaat om en dreigde er zelfs een recessie te ontstaan. Ondanks de lage
economische groei nam de inflatie toe. Deze ontwikkeling stelde het consumentenvertrouwen*) zwaar
op de proef. De particuliere besparingen namen in 2001 toe, ondanks de lage rente op spaarrekeningen
van gemiddeld 3,2%.

*) het vertrouwen van consumenten in de toekomst dat invloed heeft op de bereidheid van consumenten
om bestedingen te doen

figuur 3
tegoed op particuliere spaarrekeningen
aan het einde van het kwartaal

figuur 4
inflatie
(prijisstijging ten opzichte van het
overeenkomstige kwartaal van vorig jaar)
jaar-kwartaal

miljarden
euro's
450
380
350
400
404
412
420
250
210
150
100
50
0
2000-1
2000-2
2000-3
2000-4
2001-1
2001-2
2001-3
2001-4
4,7
4,6
4,8
4,2
3,5
3,1
2,6
2
0
1
2
3
4
5
— jaar-kwartaal
inflatiepercentage

2p 7 $\Box$ In de tekst komt de functie van geld als spaarmiddel tot uitdrukking.
Noem twee andere functies van geld.

1p 8 $\Box$ Welke conclusie kan men trekken op basis van figuur 3?
Kies één van de onderstaande antwoorden.
• In het kwartaal 2001-4 is 8 miljard euro op spaarrekeningen gestort.
• In het kwartaal 2001-4 is 8 miljard euro van spaarrekeningen opgenomen.
• In het kwartaal 2001-4 is 8 miljard euro meer op spaarrekeningen gestort dan opgenomen.
• In het kwartaal 2001-4 is 8 miljard euro minder op spaarrekeningen gestort dan opgenomen.

2p 9 $\Box$ Leg uit hoe een afnemend consumentenvertrouwen kan leiden tot een toenemend spaartegoed van
particuliere.

Hieronder staan vier uitspraken over de reële rente in 2001:
uitspraak 1
De reële rente is positief want het rentepercentage is groter dan nul.
uitspraak 2
De reële rente is positief want de particuliere besparingen nemen toe.
uitspraak 3
De reële rente is negatief want er is sprake van een lage rentevergoeding.
uitspraak 4
De reële rente is negatief want het rentepercentage is lager dan de inflatie.

1p 10 $\Box$ Welke uitspraak is juist?

500017-1-190 4 Lees verder


### Pagina 5

Opgave 4
uit een krant:
Welvarend Drenthe
Drenthe is een provincie met veel natuurschoon, ruimte en rust: bijna driekwart van de provincie is
landelijk gebied. In de rest van Nederland is dat iets meer dan de helft. Gaat al dat natuurschoon niet
ten koste van de welvaart van de 468.000 Drentenaren? Dat valt te bezien.
Tussen 1995 en 2000 groeide het nationale product van Nederland met 17% en het Drentse provinciale
product met slechts 10%. In de genoemde periode nam de bevolking in Nederland met 2,8% toe en nam
de bevolking van Drenthe met 1,9% af. In 2000 was de participatiegraad¹ in Drenthe 62% tegenover
64% in Nederland; de werkloosheid²) lag in Drenthe toen met 4,8% boven het landelijk gemiddelde van
3,6%.
In 2000 bedroeg het besteedbare inkomen per Drentenaar € 20.900. Dat is minder dan de € 22.000 die
de gemiddelde Nederlander te besteden had. De afgelopen jaren groeide het besteedbare inkomen per
Drentenaar procentueel echter meer dan dat van de gemiddelde Nederlander.
1) beroepsbevolking in procenten van de bevolking van 15-64 jaar
2) in procenten van de beroepsbevolking.

Hieronder staan drie uitspraken over Drenthe:
uitspraak 1
In 2000 is het provinciale product per Drentenaar met meer dan 10% gestegen ten opzichte van 1995.
uitspraak 2
In 2000 zijn 4,8% van 468.000 = 22.464 Drentenaren werkloos.
uitspraak 3
Als de groei van het besteedbare inkomen niet verandert, zal het besteedbare inkomen per Drentenaar in
de toekomst groter zijn dan dat van de gemiddelde Nederlander.
3p 11 Geboordeelvoor elke uitspraak of deze juist of onjuist is.

Bas en Anita discussiëren over de vraag of de Drentenaren in 2000 welvarender zijn dan de andere
Nederlanders. Bas vindt van niet, Anita vindt van wel. Beiden hanteren blijkbaar een andere definitie
van het begrip welvaart.
1p 12 Geef een verklaring voor de opvatting van Bas.
1p 13 Geef een verklaring voor de opvatting van Anita.

500017-1-190 5 Lees verder

### Pagina 6

Opgave 5
Tennisclub ‘De Broekhoek’ gaat uitbreiden
Tennisvereniging ‘De Broekhoek’ heeft 500 leden. Dat zouden er veel meer kunnen zijn, want er staan
300 mensen op de wachtlijst. Het probleem is dat het tennispark op bepaalde uren overbezet is.
‘De Broekhoek’ werkt daardoor niet kostendekkend. Het gemeentebestuur vult met een subsidie het
tekort aan.
Het verband tussen het ledental (Q), de totale kosten (TK in euro’s) en de totale opbrengsten (TO in
euro’s) is als volgt:
TK = 20Q + 100.000
TO = 180Q
2p 14 Bereken het subsidiebedrag dat de gemeente aan ‘De Broekhoek’ betaalt.
Het capaciteitsprobleem wordt aangepakt met een elektronisch passjessysteem. Leden kunnen voor
bepaalde uren baanruimte reserveren waardoor 200 mensen, die nu op de wachtlijst staan, kunnen
worden toegelaten. Dit systeem kost € 20.000 per jaar. Het lidmaatschapsgeld blijft ongewijzigd.
In figuur 5 zijn de totale-opbrengstenlijn en vier totale-kostenlijnen getekend.
2p 15 Welke van de vier TK-lijnen is de totale-kostenlijn na invoering van het passjessysteem?
2p 16 Werkt ‘De Broekhoek’ na invoering van het passjessysteem kostendekkend? Verklaar het antwoord.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'euro's' met waarden van 70.000 tot 160.000 en op de x-as 'aantal leden' met waarden van 0 tot 1.000. De grafiek bevat vier lijnen met de labels TK1, TK2, TK3, TK4 en één lijn die de totale opbrengsten weergeeft.]
figuur 5
opbrengsten en kosten ‘De Broekhoek’
500017-1-19o 6 Lees verder

### Pagina 7

Opgave 6

Het is hier fantastisch!
De familie Kip viert elke zomer ergens in Europa vakantie. Het daarvoor beschikbare bedrag wordt helemaal opgemaakt. In 1995 was dat bedrag € 3.000. De familie Kip past dat bedrag elk jaar aan op basis van de Nederlandse consumentenprijsindex (cpi) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). In 2003 gaat de familie op vakantie in Portugal. Tijdens de vakantie wordt er niet gekookt en gaat de familie elke dag in een restaurant eten. Bij een vakantie in Nederland zou dat € 50 per dag kosten.

tabel 1
consumentenprijsindex in Nederland (1995 = 100)
artikelgroep
wegingsfactor
prijsindex 2002
prijsindex 2003
voeding
18
108
111
kleding
8
103
104
huisvesting
34
116
121
recreatie en vervoer
25
107
110
overige
20
104
108
totaal
100
...
113

tabel 2
consumentenprijsindex van enkele artikelgroepen in 2003
(gemiddelde Europese Unie = 100)
melk, kaas
en eieren
alcohol en
frisdrank
gezondheidszorg
restaurant
Nederland
Portugal
91
89
90
64
75
86
98
68

1p 17 Hoe heet het onderzoek op basis waarvan het CBS de wegingsfactoren vaststelt?

2p 18 Bereken de consumentenprijsindex voor Nederland in 2002.

2p 19 Bereken het beschikbare bedrag van de familie Kip voor de vakantie in 2003.

2p 20 Is de familie Kip met eten in een restaurant in Portugal goedkoper of duurder uit dan in Nederland?
Verklaar het antwoord.

500017-1-19o
7
Lees verder


### Pagina 8

Opave 7
De meidengroep en de Lorenzcurve
Tijdens een economieles maken werkgroepen van elk vijf leerlingen een Lorenzcurve van de
inkomensverdeling van hun eigen groep. Een van die groepen bestaat uit vijf meiden. Ze hebben
vastgesteld over welk bedrag ze gemiddeld per maand beschikken en dat in tabel 3 opgeschreven.
tabel 3
naam
gemiddeld
maandbedrag
Mieke
Elke
Maike
Mariël
Fleur
€ 150
€ 300
€ 225
€ 450
€ 375

Twee andere werkgroepen, de ‘werkgroep Janet’ en de ‘werkgroep Jos’, hebben hun Lorenzcurve al af.
figuur 6
werkgroep Janet
percentage
inkomen
(cumulatief)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
percentage personen
(cumulatief)
figuur 7
werkgroep Jos
percentage
inkomen
(cumulatief)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
percentage personen
(cumulatief)
4p 21 Teken in de figuur op de uitwerkbijlage de Lorenzcurve van de meidengroep. Laat de berekeningen
zien.
Hieronder staan drie uitspraken:
uitspraak 1
De inkomens in de ‘werkgroep Janet’ zijn gemiddeld hoger dan die in de ‘werkgroep Jos’.
uitspraak 2
De inkomensverschillen in de ‘werkgroep Janet’ zijn groter dan die in de ‘werkgroep Jos’.
uitspraak 3
De inkomensverdeling in de ‘werkgroep Janet’ is rechtvaardiger dan die in de ‘werkgroep Jos’.
3p 22 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
500017-1-190
8
Lees verder

### Pagina 9

Opgave 8
Terugtredende overheid speelt andere rol
De Nederlandse overheid is de laatste decennia een andere rol gaan spelen in het economische proces.
Lag vroeger de nadruk op de inkomensherverdelende functie van de overheid, tegenwoordig ligt die
meer op de sturing van de consumptie en de productie in ons land. Die rolverandering heeft invloed
gehad op de overheidsfinanciën (zie tabel 4). Zo is er een verschuiving opgetreden van directe
belastingen – in 1991 nog bijna 53% van de overheidsontvangsten – naar indirecte belastingen.
Sommige politici betreuren deze ontwikkeling. Zij stellen dat de overheid in haar nieuwe rol minder
aandacht besteedt aan inkomensbeleid waardoor de inkomensverschillen na belasting groter worden.

tabel 4
[FIGUUR: Tabel met overheidsfinanciën in miljoenen euro's voor de jaren 1991 en 2002, inclusief procentuele verandering.]
overheidsfinanciën
(bedragen in miljarden euro's)
1991
2002
% verandering
loon- en inkomstenbelasting
vennootschapsbelasting
overige belastingen op inkomen, winst en vermogen
accijnzen
omzetbelasting (BTW)
overige prijsverhogende belastingen
totale rijksinkomsten*
totale rijksuitgaven
totale rijksuitgaven in % van het nationale product
29,6
9,7
2,4
4,5
17,3
15,6
79,1
89,4
41
37,0
19,1
5,6
8,0
35,0
24,9
129,6
125,7
28
25
97
133
78
102
60
* De niet-belastinginkomsten worden hier buiten beschouwing gelaten.

1p 23 ☐ In de periode 1991-2002 is er economisch gezien sprake van een terugtredende overheid.
Hoe blijkt dat uit tabel 4?
Kies één van de onderstaande antwoorden.
• uit het feit dat de loon- en inkomstenbelasting relatief het minst is toegenomen
• uit het feit dat het verschil tussen rijksuitgaven en rijksinkomsten is afgenomen
• uit het feit dat het aandeel van de rijksuitgaven in het nationale product is afgenomen

2p 24 ☐ Bereken hoeveel procent van de totale rijksinkomsten in 2002 bestond uit directe belastingen.

2p 25 ☐ Leg uit dat de overheid met behulp van indirecte belastingen de consumptie kan sturen.

Bij ...(1)... belastingen wordt geen rekening gehouden worden met verschillen in inkomen. Door een
verschuiving van directe naar indirecte belastingen worden mensen met een laag inkomen relatief
...(2)...belast dan mensen met een hoog inkomen. Dit heeft een ...(3)... invloed op de
inkomensverdeling na belasting.

2p 26 ☐ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen?
bij (1) directe / indirecte
bij (2) minder zwaar / zwaarder
bij (3) denivellerende / nivellerende

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
500017-1-19o
9
Lees verder
Pag

### Pagina 10

Opgave 9
Olie te goedkoop
De OPEC is een organisatie van olie-exporterende landen met als doel afspraken te maken over de
hoeveelheid aan te bieden olie. Omdat veel OPEC-landen grotendeels afhankelijk zijn van de olie-
inkomsten, vindt de OPEC een sterk schommelende oliepijs niet aantrekkelijk. De OPEC ziet het liefst
een oliepijs die niet lager is dan 22 dollar per vat en niet hoger dan 28 dollar per vat.
In figuur 8 is de denkbeeldige situatie op de werelddolieimarkt weergegeven op 1 juli 2003. Stel dat:
• in de tweede helft van 2003 de conjunctuur wereldwijd stagneert en dat bij een gelijkblijvend aanbod de
olieprijs daalt;
• op 31 december 2003 de oliepijs op de werelddolieimarkt 15 dollar per vat bedraagt;
• begin 2004 de OPEC besluit in actie te komen om te proberen de oliepijs omhoog te krijgen.
figuur 8
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de oliepijs (dollars per vat) van 0 tot 70, en op de x-as de hoeveelheid (x 1 miljoen vaten) van 0 tot 60. De grafiek toont een dalende vraaglijn en een verticale aanbodlijn bij 40. Er zijn twee horizontale stippellijnen, één bij 22 en één bij 30.]

2p 27 Bereken het totale bedrag dat de OPEC-landen op 1 juli 2003 voor hun olie krijgen.
2p 28 In de tweede helft van 2003 verschuift de werelddolieimarkt de vraaglijn ...(1)... en de
aanbodlijn van olie ...(2)...
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen?
bij (1) niet / naar links / naar rechts
bij (2) niet / naar links / naar rechts

Hieronder staan vier uitspraken met betrekking tot de OPEC en de werelddolieimarkt:
uitspraak 1
Een samenwerkingsverband als dat van de OPEC wordt een productiekartel genoemd.
uitspraak 2
Om de oliepijs omhoog te krijgen, moeten de OPEC-landen het aanbod van olie vergroten.
uitspraak 3
De actie van de OPEC om de oliepijs omhoog te krijgen, wordt een prijsprogooi genoemd.
uitspraak 4
Of de actie van de OPEC slaagt, is onzeker omdat ook andere landen olie produceren.
3p 29 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Einde
500017-1-190
10
Voor alle
beschikbaar gesteld door Stichting Studieb
e