# Eindexamen Economie HAVO 2004 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2004/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
economie 1
Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs
20 04
Tijdvak 2
Woensdag 23 juni
13.30 - 16.00 uur
Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te
behalen; het examen bestaat uit 30 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van vraag 9 is een
uitwerkbijlage toegevoegd.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden etc.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400036-2-190
Begin

### Pagina 2

Opave 1

Help, de inflatie neemt toe!
De Nederlandse economie liet in 2001 een relatief hoog inflatieniveau zien. Sommigen
schreven dat vooral toe aan de forse verlaging van de inkomstenbelasting per
1 januari 2001. Ook op andere terreinen bleek de overheid veroorzaker van inflatie te zijn.
De consumentenprijsindex (CPI) steeg in 2001 namelijk ook door de verhoging van de
BTW en de verhoging van de milieuffheffing op aardgas en elektriciteit.

tabel 1 consumentenprijsindex (CPI) in Nederland
jaar CPI (1999 = 100)
2000 102,6
2001 107,2
2002 111,0
2003 113,7

1p 1 Hoeveel procent bedroeg de inflatie in Nederland in 2000?

2p 2 Noem twee nadelen van inflatie. Geef bij elk genoemd nadeel een toelichting.

Economen maken onderscheid tussen bestedingsinflatie en kosteninflatie.
1p 3 Welke zin wijst er op dat er in 2001 onder andere sprake kan zijn geweest van
bestedingsinflatie?

Hieronder staan drie ontwikkelingen die invloed hebben op kosteninflatie:
1 Ondernemers passen in Nederland diepte-investeringen toe waardoor de
arbeidsproductiviteit stijgt.
2 De koers van de euro ten opzichte van de dollar en de yen stijgt.
3 De Nederlandse overheid verhoogt de sociale premies.
2p 4 Kies één van deze ontwikkelingen en leg uit of daardoor de kosteninflatie in Nederland
toeneemt of afneemt.

400036-2-190 2 Lees verder

### Pagina 3

Opgave 2
Protest tegen BTW-verhoging op drinkwater
Op 1 januari 1999 werd de BTW op drinkwater verhoogd van 6% naar 17,5%. Er ging een
storm van protest door het land. De protesterende Nederlanders stelden dat drinkwater een
eerste levensbehoefte is en dus onder het lage BTW-tarief moest blijven vallen. De kritiek
had resultaat, want per 1 januari 2000 werd drinkwater weer onder het 6% BTW-tarief
gebracht. Wel voerde de overheid toen een speciale belasting in van € 0,10 per kubieke
meter (m³) drinkwater.

[FIGUUR: Tabel met tarieven waterleidingmaatschappij Wabe-mij voor de jaren 1998, 1999 en 2000.]

tabel 2 tarieven waterleidingmaatschappij Wabe-mij
    1998 1999 2000
vastrecht* per jaar (exclusief BTW) € 27 € 27 € 30
waterprijs per m³ (exclusief BTW) € 0,90 € 0,93 € 1,10
waterbelasting per m³ (exclusief BTW) - € 0,10
BTW-tarief** 6% 17,5% 6%
jaarverbruik drinkwater gemiddeld gezin 200 m³ 200 m³ 200 m³
* bedrag dat voor water betaald moet worden ongeacht het verbruik.
** BTW wordt geheven over alle voorafgaande bedragen.

2p 5 Bereken het bedrag dat een gemiddeld gezin over 2000 voor het verbruik van drinkwater
    moest betalen.

2p 6 De veranderingen van de belastingen in 2000 leverde een gemiddeld gezin voordeel op.
    Bereken het bedrag dat een gemiddeld gezin over 2000 voor het verbruik van drinkwater
    had moeten betalen als in 2000 de belasting van 1999 van toepassing was geweest.

2p 7 Wordt het argument van de protesterende Nederlanders om drinkwater onder het lage
    BTW-tarief te laten vallen door tabel 2 bevestigd of tegengesproken? Verklaar het
    antwoord.

400036-2-190 3 Lees verder

### Pagina 4

Opgave 3
Politiek paait paupers
In een West-Europees land zijn binnenkort parlementsverkiezingen. De politieke partijen
zijn op verkiezings tournee en zij bezoeken daarbij onder andere de armst re gio's. Daar
proberen zij stemmen te winnen met beloftes op het gebied van de inkomensontwikkeling.
Daarbij spelen de gegevens over de personele inkomensverdeling in dit land een rol (zie
figuur 1 en tabel 3).

figuur 1
gemiddelde jaarlijkse inkomensgroei 1998-2002

[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as de inkomensgroepen "armste 20%", "op één na armste 20%", "middengroep", "op één na rijkste 20%", "rijkste 20%" en op de y-as de procentuele inkomensgroei van 1,4 tot 2,8. De staven tonen de volgende waarden: armste 20% ongeveer 1,4%, op één na armste 20% ongeveer 1,5%, middengroep ongeveer 2,4%, op één na rijkste 20% ongeveer 2,7%, rijkste 20% ongeveer 2,8%.]

tabel 3
inkomensaandelen in 2002
armste 20%
op één na armste 20%
middengroep
op één na rijkste 20%
rijkste 20%

5%
15%
20%
25%
35%

1p 8
Zijn de inkomens in dit land tussen 1998 en 2002 genivelleerd of gedenvellend? Verklaar
het antwoord.

2p 9
Teken op de uitwerkbijlage deze vraag de Lorenzcurve van de personele
inkomensverdeling van 2002.

Hieronder staan enkele programmapunten van de politieke partijen:
- het vergroten van de progressie in de inkomstenbelasting;
- het uitbreiden van het aantal aftrekposten bij de inkomstenbelasting voor alle
belastingbetalers;
- het verkleinen van de door de overheid betaalde overdrachtsinkomens;
- het verlagen van de eerste schijf bij de inkomstenbelasting.
Twee van deze programmapunten zouden in Nederland een nivellerende invloed op de
secundaire personele inkomensverdeling hebben.

2p 10
Welke twee programmapunten zijn dat?

400036-2-19o
4
Lees verder

### Pagina 5

Opgave 4

Voer voor vissen
Een fabrikant van hengelsportartikelen brengt een geheel nieuw soort aas op de markt. In een promotiecampagne zegt de fabrikant dat met zijn nieuwe aas aanzienlijk meer vissen gevangen kunnen worden dan met het gebruikelijke aas. De opbrengsten en kosten van dit product zijn weergegeven in figuur 2.

figuur 2
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de euro's van 0 tot 350.000 en op de x-as de hoeveelheid aas (kilo's) van 0 tot 8.000. Een rechte lijn representeert de totale opbrengsten, beginnend bij (0,0) en eindigend bij (8.000, 350.000). Een gestippelde lijn representeert de totale kosten, beginnend bij (0, 100.000) en eindigend bij (8.000, 300.000).]

4p 11 □ Neem de onderstaande cijfers 1 tot en met 4 over en schrijf op basis van figuur 2 de ontbrekende getallen erachter.
1 De omzet bij 3.000 kilo aas bedraagt ....
2 De totale constante kosten bedragen ....
3 De break-evenafzet bedraagt ....
4 De totale winst bij 6.000 kilo aas bedraagt ....

1p 12 □ Bereken tegen welke prijs per kilo het nieuwe aas wordt verkocht.

2p 13 □ Nadat het aas op de markt is gebracht, besluit de overheid dat de fabrikant van het aas een milie uheffing moet gaan betalen. De milie uheffing bedraagt € 5 per kilo. De fabrikant berekent deze heffing niet door aan zijn klanten. In welke van de grafieken is deze milie uheffing correct verwerkt?

figuur 3
[FIGUUR: Drie grafieken. Grafiek 1 heeft op de y-as euro's (0-350.000) en op de x-as hoeveelheid aas (kilo's, 0-8.000). Een rechte lijn representeert de totale opbrengsten, beginnend bij (0,0) en eindigend bij (8.000, 350.000). Een gestippelde lijn representeert de totale kosten, beginnend bij (0, 100.000) en eindigend bij (8.000, 300.000).
Grafiek 2 heeft op de y-as euro's (0-350.000) en op de x-as hoeveelheid aas (kilo's, 0-8.000). Een rechte lijn representeert de totale opbrengsten, beginnend bij (0,0) en eindigend bij (8.000, 350.000). Een gestippelde lijn representeert de totale kosten, beginnend bij (0, 150.000) en eindigend bij (8.000, 350.000).
Grafiek 3 heeft op de y-as euro's (0-350.000) en op de x-as hoeveelheid aas (kilo's, 0-8.000). Een rechte lijn representeert de totale opbrengsten, beginnend bij (0,0) en eindigend bij (8.000, 350.000). Een gestippelde lijn representeert de totale kosten, beginnend bij (0, 100.000) en eindigend bij (8.000, 300.000). Er is echter een extra gestippelde lijn

### Pagina 6

Opgave 5

Tollen op de weg
Op een autoweg ontstaan voortdurend files voor een brug. De beheerder van de weg, de
provinciale overheid, overweegt voor het gebruik van de brug tol te gaan heffen. De
bedoeling van de tol is, de lengte van de file met 75% te verminderen. Een
onderzoeksbureau verstrekt de wegbeheerder de gegevens in tabel 4 en figuur 4. De daarin
beschreven situatie heeft betrekking op een normale werkdag. De opbrengst van de tol is
juist voldoende om alle kosten in verband met de tolheffing te dekken.

tabel 4
aantal auto's
dat per dag de
brug gebruikt
kilometer
file
figuur 4
verbrand tussen het toltarief en de
lengte van de file
40.000
1
40.000
2
60.000
3
80.000
4
100.000
5
120.000
6
140.000
7
160.000
8
1p 14
☐ Toon aan dat bij een verdubbeling van het aantal auto's dat de brug gebruikt, de lengte van
de file meer dan verdubbelt.

2p 15
☐ Bereken de totale tolopbrengst bij een toltarief van € 2,5.

2p 16
☐ Zonder tolheffing zou de lengte van de file 8 kilometer zijn.
Welk toltarief zou de wegbeheerder moeten vaststellen om zijn doel te bereiken? Verklaar
het antwoord.

Hieronder staan enkele uitspraken in verband met de tol:
uitspraak 1
Bij tolheffing betaalt de automobilist voor het gebruik van de brug, wat voor de
automobilist een negatief extern effect oplevert.
uitspraak 2
Bij een toltarief van € 4,0 is er bij de brug geen file meer, waardoor de brug niet langer een
schaars goed is.
uitspraak 3
2p 17
☐ Door de invoering van de tolheffing wordt het gebruik van de brug een collectief goed.
Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

400036-2-190
6
Lees verder


### Pagina 7

Opgave 6

Blijft geld wel rollen?
In 1960 bedroeg de totale geldhoeveelheid in Nederland € 5,129 miljard. In de jaren
zeventig van de vorige eeuw gingen overheid en bedrijfsleven er massaal toe over de
salarissen giraal te betalen. De Nederlandsche Bank (DNB) juichte dat toe: het
betalingsverkeer zou goedkoper en veiliger worden. DNB vond dat belangrijk, omdat het
betalingsverkeer een steeds grotere omvang kreeg: in 2000 was de totale geldhoeveelheid in
Nederland 24 keer zo groot als in 1960. Volgens DNB zal dankzij de ontwikkeling van de
computertechniek de opmars van moderne betaalvormen zoals chippen en pinnen de
komende jaren verder doorgaan.

figuur 5
[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de y-as de percentages (0 tot 100) en op de x-as de jaren (1950 tot 2000). Er zijn twee lijnen: een gestippelde lijn die het percentage chartaal geld weergeeft, en een gearceerd gebied dat giraal geld weergeeft. De chartaal geld lijn stijgt licht van 52% in 1950 tot 84% in 2000. Het giraal geld gebied daalt daardoor van 48% in 1950 tot 16% in 2000. De belangrijkste datapunten zijn: 1950: chartaal 52%, giraal 48%; 1960: chartaal 55%, giraal 45%; 1970: chartaal 54%, giraal 46%; 1980: chartaal 68%, giraal 32%; 1990: chartaal 70%, giraal 30%; 2000: chartaal 84%, giraal 16%.]
verhouding giraal geld en chartaal geld
100
% 90
+
80
+
70
68
+
60
+
55
54
50 + 52
+
40
+
30
+
20
+
10
+
0
1950
1960
1970
1980
1990
2000
legenda:
jaar
chartaal geld
giraal geld

1p 18 Hoe blijkt uit figuur 5 dat overheid en bedrijfsleven in de jaren zeventig de salarissen
massaal giraal gingen betalen?

2p 19 Bereken de girale geldhoeveelheid in 2000.

2p 20 Wat zal er in de toekomst met het aandeel van het girale geld in de
totale geldhoeveelheid? Verklaar het antwoord.

400036-2-19o 7 Lees verder


### Pagina 8

Opgave 7

uit een krant (maart 2002):
Vrouwen kom terug!
"Werkt u? Nee? En zou u willen werken?", vraagt Tanja aan de winkelende Els. "Jawel,
maar ik dacht, dat ze me na al die jaren toch niet meer konden gebruiken en dus heb ik geen
moeite gedaan een baan te krijgen", antwoordt de 52-jarige huisvrouw Els. Nu de kinderen
de deur uit zijn, heeft Els tijd over. Voordat ze kinderen kreeg, heeft Els als
verpleegkundige gewerkt. Volgens Tanja zou Els zo weer aan de slag kunnen, als ze dat zou
willen.
Tanja maakt deel uit van een Kom terug!-werversteam. Met deze teams, die naar markten
en winkelcentra gaan om vrouwen aan te spreken, probeert de overheid vrouwen zoals Els
te bewegen weer te gaan werken. De arbeidsmarkt is krap en ondanks de toegenomen
arbeidsparticipatie van vrouwen bestaan er met name in de zorg en in het onderwijs grote
personeelstekorten.

tabel 5
geregistreerde werkloosheid
jaar mannen vrouwen
1999 115.000 106.000
2001 77.000 69.000

figuur 6
arbeidsdeelname mannen en vrouwen
in 1999 en 2001

totaal totaal
5,26 miljoen 5,33 miljoen
[FIGUUR: Een cirkeldiagram met twee secties van 48% en 52%, wijzend naar "vrouwelijke bevolking van 15-64 jaar".]
Legenda:
beroepsbevolking
niet-beroepsbevolking
[FIGUUR: Een cirkeldiagram met twee secties van 24% en 76%, wijzend naar "mannelijke bevolking van 15-64 jaar".]
totaal totaal
5,40 miljoen 5,47 miljoen

Met de Kom terug!-werversteams richt de overheid zich op de ...(1)... van de arbeidsmarkt.
Als Els weer als verpleegkundige aan de slag gaat, neemt de ...(2)... af en groeit de ...(3)...
in Nederland.
2p 21 ☐ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
bij (1) aanbodzijde / vraagzijde
bij (2) frictiewerkloosheid / structuurwerkloosheid / verborgen werkloosheid
bij (3) beroepsbevolking / beroepsbevolking

2p 22 ☐ Is volgens figuur 6 tussen 1999 en 2001 de vrouwelijke beroepsbevolking in personen
groter of kleiner geworden? Verklaar het antwoord.
Volgens tabel 5 is het aantal werkloze mannen in 2001 groter dan het aantal werkloze
vrouwen.
2p 23 ☐ Is het werkloosheidspercentage bij mannen in 2001 groter of kleiner dan dat bij vrouwen?
Verklaar het antwoord.

400036-2-190 8 Lees verder

### Pagina 9

Opgave 8

uit een krant (juni 2001):
Het ‘warmste’ ijs ter wereld
Ben and Jerry’s ijs is mÃa-teloos populair. Het is namelijk erg lekker, doordat er veel verse
ingrediënten in zijn verwerkt. Het is echter niet goedkoop: een halve liter kost al gauw vijf
euro. Dat komt volgens de makers doordat het ijs op een maatschappelijk verantwoorde
manier wordt geproduceerd. Zij wijzen in dat verband op de volgende aspecten:
1 een deel van de winst wordt geïnvesteerd in Greystone Bakery waar daklozen werk wordt
geboden;
2 ingrediënten zoals melk, noten en fruit komen van leveranciers die milieuvriendelijk
produceren;
3 de Ben and Jerry’s ijswinkels maken gebruik van stroom uit zonne- en windenergie.
Een klant koopt dus niet alleen een lekker ijsje, maar ook ‘een warm gevoel’.

2p 24 [ ] De makers van Ben and Jerry’s ijs vinden duurzame economische ontwikkeling belangrijk.
Uit welk(e) van de drie genoemde aspecten blijkt dat? Verklaar het antwoord.

2p 25 [ ] Leg uit dat de reële consumptie van goederen kan dalen als alle bedrijven op een
maatschappelijk verantwoorde manier zouden gaan produceren.

400036-2-190
9
Lees verder

### Pagina 10

Opgave 9

Sein op rood
Na jaren van dalende werkloosheid kwam in maart 2002 de kenterïng; de voor het seizoen
gecorrigeerde werkloosheid begon weer te groeien. Economen waren het er over eens, dat
die groei voor een deel werd verklaard door een toename van de beroepsbevolking en voor
een deel door een afname van de vraag naar arbeid. Zij waren het echter niet helemaal eens
over de oorzaken van die afnemende vraag naar arbeid. Een econoom van een
werkgeversorganisatie stelde, dat die afname vooral structurele oorzaken had. Een econoom
van de vakbond was van mening, dat die afname vooral conjuncturele oorzaken had.

tabellen 6 tot
en met 9

tabel 6
geregistreerde werkloosheid eerste kwartaal
(personen, niet voor seizoen gecorrigeerd)
jaar januari februari maart
2000 201.000 217.000 201.000
2001 184.000 176.000 155.000
2002 152.000 161.000 167.000

tabel 7
geregistreerde werkloosheid
(jaargemiddelde)
jaar personen % beroepsbevolking
2000 188.000 2,6
2001 161.000 2,0
2002 161.000 2,2

tabel 8
consumentenvertrouwen en koopbereidheid
(saldo positieve en negatieve verwachtingen)
maand consumenten- koopbereidheid
vertrouwen
maart 2000 25 23
maart 2001 5 18
maart 2002 -9 2
juni 2002 -21 -9

tabel 9
index arbeidsIkosten per eenheid product
jaar Europese Unie Nederland
2000 100 99,3
2001 100 102,8
2002 100 103,2

De werkloosheidscijfers in tabel 6 zijn niet voor het seizoen gecorrigeerd. Toch kan uit die
tabel worden geconcludeerd dat de voor het seizoen gecorrigeerde werkloosheid in maart
2002 weer begint te groeien.
2p 26 Welke van de onderstaande uitspraken is in dit verband juist?
uitspraak 1
De voor het seizoen gecorrigeerde werkloosheid begint in maart 2002 weer te groeien want
de werkloosheid in maart 2002 is hoger dan in januari en februari 2002.
uitspraak 2
De voor het seizoen gecorrigeerde werkloosheid begint in maart 2002 weer te groeien want
de werkloosheid in maart 2002 is hoger dan in maart een jaar eerder, terwijl die in februari
en januari nog lager lag dan een jaar eerder.
2p 27 Welke tabel zal de econoom van de werkgeversorganisatie gebruiken om zijn stelling te
ondersteunen? Beschrijf de redenering van deze econoom.
2p 28 Welke tabel zal de econoom van de vakbonden gebruiken om zijn mening te ondersteunen?
Beschrijf de redenering van deze econoom.

400036-2-190 10 Lees verder

### Pagina 11

Opgave 10

Zorgen om de dollarkoers
De familie Jansen is van plan een vakantie te boeken in de Verenigde Staten van Amerika
(VS). Zo'n vakantie kost veel geld en daarom volgt de familie met grote belangstelling de
ontwikkeling van de dollarkoers. In een krant staan op een dag de onderstaande berichten
en de familie vraagt zich bezorgd af wat die voor gevolgen hebben voor de dollarkoers.

tekort lopende rekening VS
De lopende rekening van de
betalingsbalans van de Verenigde
Staten van Amerika laat al jaren een
fors en groeiend tekort zien.

afnemende groei VS
De Amerikaanse overheid maakt zich
zorgen over de afnemende
economische groei in het land.

[FIGUUR: Lijn die een dalende trend laat zien van de rente in de VS, beginnend bij ongeveer 6,5% in januari en eindigend bij ongeveer 4,5% in oktober.]
figuur 7 ontwikkeling rente VS

Het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans van de VS kan tot gevolg hebben
dat op de valutamarkt het aanbod van dollars ...(1)... is dan de vraag naar dollars waardoor
de koers van de dollar ten opzichte van de euro zal ...(2)... en een vakantie in de VS ...(3)...
zal worden.
2p 29 Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
bij (1) groter / kleiner
bij (2) dalen / stijgen
bij (3) duurder / goedkoper
De ontwikkeling van de rente in de VS leidt via een kleinere ...(1)... door de VS tot een
daling van de dollarkoers. De lagere dollarkoers maakt de export van de VS ...(2)... zodat
de Amerikaanse bedrijven ...(3)... kunnen exporteren, waardoor de daling van de
dollarkoers wordt ...(4).
2p 30 Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
bij (1) kapitaalexport / kapitaalimport
bij (2) duurder / goedkoper
bij (3) meer / minder
bij (4) afgeremd / versterkt

Einde

400036-2-19o
11