# Eindexamen Economie HAVO 2004 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2004/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Economie 1
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 04
Tijdvak 1
Vrijdag 28 mei
13.30 - 16.00 uur
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te
behalen; het examen bestaat uit 31 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van vraag 31 is een
uitwerkbijlage toegevoegd.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400015-1-190
Begin

### Pagina 2

Dit document is een examenpagina met twee opgaven. Opgave 1 is gebaseerd op een krantenartikel over Afrikaanse handel en de belemmeringen daarvoor, zoals infrastructuur, exportsubsidies en invoerheffingen. Van de student wordt gevraagd om uit de tekst te halen hoe Afrika meer handel wil, een argument voor bescherming in het algemeen te geven, en een verklaring te geven waarom de afschaffing van EU-handelsbelemmeringen gunstig is voor zowel Afrika als de EU. Opgave 2 bevat een krantenartikel over de Nederlandse economie tussen 1996-2001, met nadruk op winstgevendheid, loonontwikkeling en kostenstijgingen. Van de student wordt gevraagd om een tekst aan te vullen met de juiste economische termen uit een lijst. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig.

### Pagina 3

Opgave 3
uit een krant (november 2000):
Werkloosheid blijft dalen
In de loop van 2000 publiceerde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gegevens
over ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in Nederland (zie tabel 1 en tabel 2). De minister
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid was vooral verheugd over de relatief sterke daling
van de langdurige werkloosheid. Een econoom merkte op dat de werkloosheidscijfers
enigszins vertekend zijn, doordat er in 2000 sprake was van een zeer mooie zomer.
Bovendien zei deze econoom dat, in personen gemeten, de werkloosheid hoger uitkomt dan
de cijfers van het CBS.

tabel 1
[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: kolom 1 met de tekst "tabel 1", kolom 2 met "geregistreerde werkloosheid* (arbeidsjaren)", kolom 3 met "3de kwartaal 1999" en kolom 4 met "3de kwartaal 2000". Rijen bevatten: "totale werkloosheid" met waarden "212.000" en "176.000", "langdurige werkloosheid" met waarden "108.000" en "78.000", en een rij met asterisk en de tekst "niet gecorrigeerd voor seizoeninvloeden".]

tabel 2
[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: kolom 1 met de tekst "tabel 2", kolom 2 met "jaar" en kolom 3 met "p/a-ratio (aantal personen per arbeidsjaar)". Rijen bevatten de jaren "1998", "1999", "2000" en de corresponderende p/a-ratio's "1,29", "1,30", "1,31".]

2p 5
Toon met een berekening aan dat de langdurige werkloosheid in het 3de kwartaal 2000
vergeleken met het 3de kwartaal 1999 relatief sterker gedaald is dan de totale werkloosheid.

2p 6
Wordt de totale werkloosheid in het 3de kwartaal 2000 hoger of lager dan 176.000 als dit
getal wordt gecorrigeerd voor seizoeninvloeden? Verklaar het antwoord.

2p 7
Waardoor is de werkloosheid uitgedrukt in personen groter dan de werkloosheid uitgedrukt
in arbeidsjaren? Verklaar het antwoord.

2p 8
Bereken de langdurige werkloosheid uitgedrukt in personen in het 3de kwartaal 2000.

400015-1-19o
3
Lees verder


### Pagina 4

Opgave 4
Melk moet
In een land wordt de melkprijs in principe bepaald door vraag en aanbod. De overheid van
dit land kan echter in de prijsvorming ingrijpen. Als daardoor overschotten ontstaan,
worden deze door de overheid van dit land opgekocht.
Figuur 1 geeft de situatie op de melkmarkt in dit land weer. De overheid heeft de melkprijs
vastgesteld op € 0,30 per liter. Dat is de prijs die de boeren ontvangen als ze melk aan de
melkfabrieken leveren of als deze door de overheid wordt opgekocht.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'prijs in centen per liter melk' (lopend van 0 tot 50) en op de x-as 'hoeveelheid melk (x 1 miljoen liter)' (lopend van 0 tot 3). Twee lijnen zijn getekend: een neerwaartse lijn met het label 'vraag naar melk door melkfabrieken' en een opwaartse lijn met het label 'aanbod van melk door boeren'.]

Als de overheid niet had ingegrepen zou de melkprijs per liter ...(1)... centen
bedragen. De vastgestelde prijs is daarom een ...(2)... prijs. Door dit ingrijpen van de
overheid wordt het inkomen van de ...(3)... beschermd.
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
bij (1) 1,5 / 5 / 20 / 30 / 50
bij (2) maximum / minimum
bij (3) boeren / melkfabrieken / melkconsumenten

10 Ontstaat er door het ingrijpen van de overheid een aanbodoverschot of een vraagoverschot?
Verklaar het antwoord.

11 Bereken voor welk totaalbedrag de overheid melk moet opkopen.

Hieronder staan drie uitspraken over gevolgen voor de melkconsument van dit
overheidsingrijpen op de melkmarkt.
uitspraak 1
Door dit overheidsingrijpen neemt het aanbod van melk af.
uitspraak 2
Door dit overheidsingrijpen kan de kwaliteit van melk niet langer gegarandeerd worden.
uitspraak 3
Door dit overheidsingrijpen wordt de melk in de winkel duurder.
12 Geef voor elk van deze uitspraken aan of deze juist of onjuist is.

400015-1-19o 4 Lees verder


### Pagina 5

Opgave 5

Spijkerharde concurrentie
Het confectiebedrijf Pepi produceert een bepaald merk spijkerbroeken. Pepi ondervindt hevige concurrentie van andere merken. Het management overweegt daarom de productie te innoveren met computergestuurde naaimachines. Daarbij wil het management de winst per product handhaven. Het management gaat uit van een prijselastische vraag. De verwachting van het management is dat na de innovatie met dezelfde hoeveelheid personeel een grotere omzet kan worden gerealiseerd.

Hieronder staan enkele economische verschijnselen:
1 De arbeidsproductiviteit stijgt.
2 De concurrentiepositie verbetert.
3 De kosten per spijkerbroek dalen.
4 De verkooprijzen worden verlaagd.
5 De omzet neemt toe.

2p 13 ☐ Zet deze verschijnselen in de volgorde die de verwachting van het management van Pepi juist beschrijft. Begin met verschijnsel 1 en eindig met verschijnsel 5.

Opgave 6

[FIGUUR: Een zwart blok links van de titel.]
Opave 6

uit een krant (januari 2001):
OESO waarschuwt voor inflatie
De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) schrijft in een rapport dat in enkele West-Europese landen de arbeidsmarkt in snel tempo krapper wordt. Ook dreigt in enkele landen de economie door sterk groeiende bestedingen oververhit te raken. De kans op inflatie neemt daardoor snel toe. De OESO waarschuwt dat deze inflatie de economie kan verstoren en dringt bij de regeringen aan op het nemen van maatregelen. Tabel 3 geeft OESO-verwachtingen voor het jaar 2001.

[FIGUUR: Tabel 3 met kolommen "land", "nationaal product", "consumentenprijzen" en "werkloosheid". Rijen zijn "Nederland", "België", "Ierland", "Verenigde Staten".]

tabel 3 nationaal product¹ consumentenprijzen¹ werkloosheid²)
Nederland 4,5 2,1 2,8
België 4,4 2,2 8,1
Ierland 7,8 4,7 2,6
Verenigde Staten 5,0 3,0 3,9
¹) procentuele stijging ten opzichte van 2000
²) procenten van de beroepsbevolking

1p 14 ☐ In welk land in tabel 3 is volgens de OESO-verwachting in 2001 de inflatie het laagst?

2p 15 ☐ Leg uit hoe een krapper wordende arbeidsmarkt in een land kan leiden tot kosteninflatie in dat land.

Een OESO-econoom stelt dat de kans op oververhitting van de economie in Nederland groter is dan in België.
2p 16 ☐ Geef op basis van tabel 3 een verklaring voor deze stelling.

Inflatie kan op allerlei manieren invloed op de economie hebben. Zo heeft inflatie gevolgen voor de onderstaande economische grootheden:
• de besparingen;
• de schulden;
• de internationale concurrentiepositie.
2p 17 ☐ Kies één van de bovenstaande grootheden en beschrijf hoe deze door inflatie wordt beïnvloed.

400015-1-19o 5 Lees verder


### Pagina 6

Opgave 7
Olie en euro
De prijs van olie en de koers van de euro zijn beide het resultaat van de vraag- en
aanbodverhouding op de markt. In september 2000 bereikte de prijs van olie op de
wereldmarkt het hoogste niveau in tien jaar. Op hetzelfde moment liet de euro een
laagterecord zien. In figuur 2 zijn de prijsontwikkeling van olie en die van de euro in beeld
gebracht. Deskundigen zijn het niet eens over de vraag hoe deze markten zich zullen
ontwikkelen.

[FIGUUR: Grafiek met twee lijnen. De linker grafiek toont de olieprijs in dollars per vat voor de maanden januari tot en met september 2000. De rechter grafiek toont de koers van de euro in dollars per euro voor dezelfde periode.]

2p 18
Is in september 2000 vergeleken met januari 2000 de olieprijs in euro's
minder gestegen dan de olieprijs in dollars uitgedrukt? Verklaar het antwoord.

Hieronder staan vijf ontwikkelingen die de vraag- en aanbodverhouding op de
wereldoliemarkt beïnvloeden:
1 De olieproducerende landen verhogen de dagproductie met 500.000 vaten olie.
2 De economie van de VS groeit harder dan was voorspeld.
3 Europa verbijst de strategische olievoorraad (die wordt aangehouden voor noodgevallen).
4 In Europa en de VS is er sprake van een ongekend strenge winter.
5 Er komen steeds meer substituten beschikbaar voor olie.

3p 19
Drie van deze ontwikkelingen leiden tot een neerwaartse druk op de olieprijs.
Welke drie zijn dat? Geef bij elke van deze drie ontwikkelingen aan waardoor deze leidt tot
een neerwaartse druk op de olieprijs.

4000015-1-190 6 Lees verder

### Pagina 7

Opgave 8
Automobiliteit omlaag
Een politieke partij wil met name de uitstoot van het milieu een belangrijk thema maken. De partij wil met name de uitstoot van het schadelijke CO$_2$ door het autoverkeer terugdringen.
Bij het opstellen van het actieplan gaat de partij uit van de volgende gegevens:
• De prijs van een liter benzine bedraagt € 1,20.
• De prijselasticiteit van de vraag naar benzine bij die prijs bedraagt -0,25.
• Per verbruikte liter benzine komt 2,5 kilo CO$_2$ in de atmosfeer terecht.
In het actieplan van de partij staan de volgende maatregelen:
1 Invoeren van rekeningrijden: de automobilist betaalt per gereden kilometer een bedrag aan de overheid.
2 Fors verhogen van de accijns op benzine.
3 Extra investeren in het openbaar vervoer.
4 Verlagen van de prijs van het openbaar vervoer.
De partij verwacht dat door de uitvoering van het actieplan de vraaglijn naar benzine verschuift van V1 naar V2 (zie figuur 3).

[FIGUUR: Een vraag-en-aanbodgrafiek voor benzine. De y-as heet 'prijs benzine (€ per liter)' en toont een waarde van 1,20. De x-as heet 'hoeveelheid benzine (x 1 miljard liter per jaar)' en toont een waarde van 0 en 5. Er zijn twee vraaglijnen getekend, V1 en V2. V1 is minder steil dan V2.]

1p 20 Gaat men in het actieplan uit van een prijselastische of van een prijsinelastische vraag naar benzine? Verklaar het antwoord.
2p 21 Stel dat men in het actieplan als doel stelt de uitstoot van CO$_2$ per jaar met 1 miljard kilo te verminderen.
2p 21 Laat met een berekening zien dat de gevraagde hoeveelheid benzine met 8% moet afnemen om dat doel te bereiken.
2p 22 Bereken met hoeveel procent de benzineprijs moet stijgen om die afname van de gevraagde hoeveelheid te bereiken.
2p 23 Door welke maatregelen in het actieplan kan de vraaglijn verschuiven van V1 naar V2?
Over autogebruik zijn de onderstaande twee uitspraken gegeven:
uitspraak 1
Als de milieu	kosten van autogebruik in de benzineprijs worden doorberekend, zijn deze milieukosten een voorbeeld van een negatief extern effect.
uitspraak 2
Als autorijden duurder wordt, daalt daardoor het reële inkomen van automobilisten.
2p 24 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

400015-1-19o 7 Lees verder

### Pagina 8

Opgave 9

Franse besognes

Goedkoper eten - 12 juli 2002
In bijna 5.000 restaurants in Frankrijk
waren gisteren de gerechten
goedkoper dan normaal. In plaats van
19,6% BTW brachten de restaurants
slechts 5,5% BTW in rekening. Met deze
publiciteitsstunt wilden de
restauranthouders de regering ertoe
bewegen het BTW-tarief van 19,6% te
verlagen naar het tarief van 5,5% dat
fastfood-restaurants hun klanten in
rekening moeten brengen.

Vakantie in Frankrijk
Op de dag van de actie van de Franse
restaurants bezocht de familie Vardoel -
op vakantie in Frankrijk - het restaurant
'Chez le patron'. De rekening bedroeg
€ 168 inclusief BTW. De tweeling Steffi
en Luc - havo-leerlingen - raakt in
discussie over de vraag wat er met de
inkomsten van de Franse overheid zou
gebeuren als de Franse regering het
BTW-tarief voor restaurants naar de wens
van de restauranthouders blijvend zou
verlagen.

2p 25
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
bij (1) directe / indirecte
bij (2) luxe / primaire
bij (3) luxe / primaire

2p 26
Bereken het voordeel voor de restauranthouders als gevolg van de actie van de Franse
restauranthouders.

Volgens Luc zal de Franse overheid bij een blijvende verlaging van het BTW-tarief meer
inkomstenbelasting ontvangen.
Zet de onderstaande verschijnselen in de volgorde die de gedachtegang van Luc weergeeft.
Begin met verschijnsel 1 en eindig met verschijnsel 6.
1 Het BTW-tarief wordt verlaagd.
2 De vraag naar personeel stijgt.
3 De prijs in de restaurants daalt.
4 Het looninkomen stijgt.
5 De restaurants krijgen meer klanten.
6 De overheid ontvangt meer inkomstenbelasting.

400015-1-19o 8 Lees verder

### Pagina 9

Opgave 10

Hoe verdelen we het inkomen?
De personele inkomensverdeling houdt veel mensen bezig. Sommigen vinden dat de
verschillen in inkomen te klein zijn, anderen beweren juist het tegenovergestelde. De
personele inkomensverdeling kan worden weergegeven door middel van een Lorenzcurve.
In figuur 4 is zo’n Lorenzcurve getekend.

[FIGUUR: Een Lorenzcurve grafiek met op de y-as "percentage van het totale inkomen (cumulatief)" van 0 tot 100 en op de x-as "percentage van het totaal aantal personen (cumulatief)" van 0 tot 100. Er is een gestippelde lijn die perfect recht is vanaf (0,0) tot (100,100). Er is een andere, solide lijn die vanaf (0,0) stijgt, met punten op ongeveer (25,15), (50,35) en (75,65), en eindigt op (100,100). De tekst "Lorenzcurve" staat bij de solide lijn.]

figuur 4
percentage
van het
totale inkomen
(cumulatief)
↑
75
50
25
0
0 25 50 75 100
percentage van het totaal aantal personen (cumulatief)

Jan en Karel, beiden 28 jaar oud, werken allebei 40 uur per week bij dezelfde werkgever.
Het loon van Jan bedraagt bruto per maand € 4.000 en het loon van Karel bedraagt € 2.500
bruto per maand.

2p 28 □ Noem twee oorzaken waardoor het brutoloon van Jan hoger kan zijn dan dat van Karel.
Geef bij elke genoemde oorzaak een toelichting.

1p 29 □ Wat kan geconcludeerd worden als de Lorenzcurve zou samenvallen met de stippellijn?
Kies één van de onderstaande antwoorden:
• dat de inkomens rechtvaardig verdeeld zijn
• dat iedereen een even hoog inkomen heeft
• dat er evenveel rijke als arme mensen zijn

1p 30 □ Hoeveel procent van het totale inkomen wordt ontvangen door de minst verdienende helft
van de personen?

Stel dat het totale inkomen toeneemt. De minst verdienende helft van de personen ziet het
gemiddelde inkomen per persoon stijgen. Het gemiddelde inkomen per persoon van de
meest verdienende helft van de personen blijft gelijk.

2p 31 □ Teken op de uitwerkbijlage bij deze vraag een lijn die aangeeft hoe de Lorenzcurve na deze
inkomensverandering zou kunnen lopen.

Einde
9
400015-1-19o