# Eindexamen Economie HAVO 2003 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2003/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Economie 1 (nieuwe stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Tijdvak 2
Woensdag 18 juni
13.30-16.00 uur
20 03

Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te
behalen; het examen bestaat uit 33 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden, e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

300036 24
Begin

### Pagina 2

Opgave 1
uit een krant:
Vlucht naar Japan
Het gaat niet goed met de economie in de Verenigde Staten van Amerika (VS). Veel
internationale beleggers vluchten daarom uit de dollar in de yen. Dat heeft grote gevolgen
voor de wisselkoersen. De Japanse centrale bank besluit in te grijpen op de Japanse
valutamarkt. Volgens analisten is dat ingrijpen bedoeld om de koers van de yen te
handhaven op 117 yen voor een dollar. De analisten stellen dat de Japanse centrale bank
daarmee probeert de toch al kwakkelende Japanse export te ondersteunen.
2p 1 $\Box$ Leg uit dat de koers van de Japanse yen, voordat werd ingegrepen, aan het stijgen was.
2p 2 $\Box$ Heeft de Japanse centrale bank yens gekocht of verkocht? Verklaar het antwoord.
2p 3 $\Box$ Leg uit hoe het ingrijpen van de Japanse centrale bank de Japanse export ondersteunt.

Opgave 2
Is de koe gek of de consument?
In de winter van 2000-2001 zorgde de ‘gekkekoeienziekte’ (BSE) voor veel problemen op
de Nederlandse rundvleesmarkt. De berichtgeving rond BSE had tot gevolg dat de
consument rundvlees wantrouwt. Tegelijkertijd daalde de productie van rundvlees
vergeleken met het voorafgaande kwartaal met 20% tot 400.000 kilo. Doordat de prijs van
rundvlees wordt bepaald door het marktmechanisme, ging die in de winter van 2000-2001
fors naar beneden (tabel 1).

[FIGUUR: Tabel 1: Rundvleesproductie en rundvleesprijzen winter 2000-2001]
tabel 1
rundvleesproductie (kg)
prijsdaling
(vergeleken met het
voorafgaande kwartaal)
stieren­vlees
160.000
35%
koeien­vlees
80.000
28%
kalfsvlees
160.000
34%

2p 4 $\Box$ Bereken met hoeveel procent de rundvleesprijzen in de winter 2000-2001 gemiddeld is
gedaald.
2p 5 $\Box$ Welke ontwikkeling van vraag en aanbod geeft de situatie op de markt voor rundvlees in de
winter 2000-2001 het best weer?
1 De vraag naar rundvlees is meer gestegen dan het aanbod van rundvlees is gestegen.
2 De vraag naar rundvlees is meer gestegen dan het aanbod van rundvlees is gedaald.
3 De vraag naar rundvlees is minder gestegen dan het aanbod van rundvlees is gedaald.
4 De vraag naar rundvlees is minder gedaald dan het aanbod van rundvlees is gedaald.
5 De vraag naar rundvlees is meer gedaald dan het aanbod van rundvlees is gedaald.
6 De vraag naar rundvlees is minder gedaald dan het aanbod van rundvlees is gedaald.

Hieronder staan drie ontwikkelingen die gevolgen hebben voor de prijs van Nederlands
rundvlees:
1 Een groot aantal boeren stopt met het fokken van runderen.
2 Er worden vleesvervangende producten op de markt gebracht.
3 Er worden nieuwe afzetmarkten voor Nederlands rundvlees buiten Nederland aangeboden.
2p 6 $\Box$ Geef bij elke ontwikkeling aan of deze leidt tot een hogere of tot een lagere prijs van
rundvlees op de Nederlandse markt.

300036 24 2 Lees verder

### Pagina 3

Opave 3
figuur 1
volumeverandering
Nederlandse export
(% ten opzichte van het
voorgaande jaar)
krantenbericht:
Worden we te duur?
De internationale concurrentiepositie van
Nederland verslechtert in rap tempo als gevolg
van de stijgende loonkosten per eenheid
product. Het Nederlandse bedrijfsleven loopt
het risico zich uit de markt te prijzen als de
stijging van de lonen niet wordt gematigd.
Bovendien zorgt een minder snelle groei van de
wereldhandel voor tegenvallende Nederlandse
exportcijfers. Voor het eerst sinds jaren neemt
de werkloosheid in Nederland weer toe.
9.3
7,6
3,2
2000
2001
2002
— jaar
2p 7 Bereken met hoeveel procent de groei van het Nederlandse exportvolume in 2002 is gedaald
vergeleken met 2001.
1p 8 Een stijging van de lonen leidt tot een stijging van de loonkosten per eenheid product als de
procentuele stijging van de lonen groter is dan de procentuele stijging van de ....
Wat moet op de stippels worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen?
Kies één van de onderstaande antwoorden:
• consumentenpriisindex (CPI)
• productie per werknemer
• productiecapaciteit
• verkoopprijs per product
2p 9 Welk gegeven in het krantenbericht wijst op het ontstaan van conjunctuurwerkloosheid?
2p 10 Welk gegeven in het krantenbericht wijst op het ontstaan van structuurwerkloosheid?
300036 24
3
Lees verder

### Pagina 4

Opgave 4
Samen het dal in
De groeicijfers van de industriële productie in de drie grote economische blokken – de
Europese Unie (EU), de Verenigde Staten van Amerika (VS) en Japan – schommelen niet
alleen sterk, ze hangen ook nauw met elkaar samen (figuur 2). In 2002 ontstond er
overcapaciteit in de industriële sector van de drie grote economische blokken hetgeen
invloed had op de investeringen in die sector. Sommige economen waarschuwden voor een
terugval in het consumentenvertrouwen en wezen op het gevaar van een recessie.

figuur 2
[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de y-as '% ten opzichte van het voorgaande kwartaal' en op de x-as 'kwartaal' met de jaren 2000, 2001 en 2002 weergegeven. De grafiek bevat drie lijnen die de industriële productie van de EU, VS en Japan representeren, elk met een andere lijnstijl. De EU wordt weergegeven door een doorlopende lijn, de VS door een stippellijn, en Japan door een gestippelde lijn. De lijnen tonen schommelingen in de groei van de industriële productie over de kwartalen van de jaren 2000-2002.]

11 2p
Kon in 2002 voor de periode 2002-2003 een stijging of een daling van de investeringen in
de industriële sector van de drie grote economische blokken worden verwacht? Verklaar het
antwoord.

Hieronder staan drie uitspraken over de industriële productie van Japan in 2001 vergeleken
met 2000.
uitspraak 1
De industriële productie is in 2001 gelijk gebleven omdat de groei aan het begin én aan het
einde van het jaar 0% bedraagt.
uitspraak 2
De industriële productie is in 2001 gestegen omdat de groei in het tweede halfjaar groter is
dan de afname in het eerste halfjaar.
uitspraak 3
De industriële productie is in 2001 gedaald omdat de groei in alle vier de kwartalen nul of
negatief is.

12 2p
Welke van deze uitspraken is juist?

300036 24
4
Lees verder

### Pagina 5

Als de industriële productie in Japan en de VS daalt, zullen die landen ...(1)... gaan importeren waardoor de EU ...(2)... zal kunnen exporteren. Daardoor wordt de kans op een recessie in de EU ...(4)... zodat de industriële productie in de EU kan ...(5)....
2p 13 Wat moet op basis van de gegevens in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen?
bij (1) meer / minder
bij (2) meer / minder
bij (3) afgeremd / gestimuleerd
bij (4) groter / kleiner
bij (5) afnemen / toenemen

2p 14 Leg uit dat een terugval in het consumentenvertrouwen zowel oorzaak als gevolg van een recessie kan zijn.

Opgave 5

Tourzege verkoopt
Op fietsen van professionele wielerploegen worden onderdelen van het Italiaanse merk Campa of het Japanse merk Shimo gemonteerd. Het van oudsher wat stijlvollere en duurdere Campa krijgt steeds meer concurrentie van het wat goedkopere Shimo. Een bekende wielrenner die Shimo-onderdelen gebruikt, is Lance Armstrong. Zijn overwinnnigen in de Tour de France bleken uitstekende reclame te zijn: na de tourzeges van Armstrong nam de vraag naar Shimo-onderdelen flink toe. Om een grotere omzet te behalen, verhoogde het Japanse bedrijf na de tourzeges van Armstrong de prijs van een complete set Shimo-onderdelen van € 600 naar € 720 (tabel 2).

tabel 2
vraag na tourzeges Armstrong
prijs Shimo
(€ per set)
afzet Shimo
(sets per jaar)
600
120.000
720
108.000

De tourzeges van Lance Armstrong leiden tot een verschuiving ...(1)..., de collectieve vraaglijn van Shimo-onderdelen. De prijsverhoging van Shimo-onderdelen leidt tot een verschuiving ...(2)... de collectieve vraaglijn van Shimo-onderdelen.

1p 15 Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen?
bij (1) langs / van
bij (2) langs / van

1p 16 Toon met een berekening aan dat de omzet van het Japanse bedrijf stijgt door de gegeven prijsverhoging.

2p 17 Bereken de prijselasticiteit van de vraag naar Shimo-onderdelen bij de gegeven prijsverhoging.

2p 18 Is de vraag naar Shimo-onderdelen bij de gegeven prijsverhoging prijselastisch of prijsinelastisch? Verklaar het antwoord.

300036 24 5 Lees verder


### Pagina 6

Dit is een opgavepagina (Opave 6) uit een examen, waarschijnlijk voor economie. De tekst beschrijft een eenmansbedrijf genaamd 'Examenwijzer' dat cd-roms met economische oefenprogramma's ontwikkelt en verkoopt. De opgave bevat wiskundige formules voor totale kosten (TK) en totale opbrengsten (TO) in relatie tot de hoeveelheid geproduceerde en verkochte cd-roms (Q). Specifiek wordt gevraagd om de variabele kosten te identificeren, een schema over productie en afzet in te vullen met specifieke kosten- en verkoopprijzen, de break-evenafzet te berekenen, en drie uitspraken over het bedrijf te beoordelen op juistheid met een onderbouwing. Er worden geen grafieken of tabellen getoond, behalve een deels ingevuld schema.

### Pagina 7

Opgave 7

uit een krant:
Uitgesorteerd?
Een postbedrijf in de Europese Unie heeft plannen om het sorteren van brieven en kleine
pakjes op sommige postkantoren vergaand te moderniseren. Door automatisering stijgt de
arbeidsproductiviteit waarmee de winst met € 300 miljoen kan toenemen. De vakbonden
vrezen voor verlies van werkgelegenheid.

Naar aanleiding van dit krantenbericht is de onderstaande informatie van twee postkantoren
gegeven.

een middelgroot postkantoor	een groot postkantoor
In een middelgroot postkantoor staan	In een groot postkantoor staan
aanvankelijk 10 sorteermachines met elk	aanvankelijk 10 sorteermachines met elk
een capaciteit van 5.000 poststukken per	een capaciteit van 10.000 poststukken per
dag. Elke machine wordt bediend door	dag. Elke machine wordt bediend door
2 fulltime werknemers. De	2 fulltime werknemers. De
bezettingsgraad van elke machine is 90%.	bezettingsgraad van elke machine is 90%.
Aan deze machines wordt vervolgens een	Deze machines worden vervolgens
elfde soortgelijke machine toegevoegd.	vervangen door één machine die
Het aantal te sorteren poststukken neemt	115.000 poststukken per dag kan sorteren
toe met 10%.	en bediend wordt door 5 fulltime
werknemers. Het aantal te sorteren
poststukken neemt toe met 10%.

In het middelgrote postkantoor is er sprake van een ...(1).... In dit postkantoor zal de
productiecapaciteit ...(2).... en de bezettingsgraad ...(3).... In het grote postkantoor is er
sprake van een ...(4).... In dit postkantoor zal de productiecapaciteit ...(5).... en de
bezettingsgraad ...(6)....

3p 23 ☐ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
bij (1) breedte-investering / diepte-investering
bij (2) afnemen / gelijk blijven / toenemen
bij (3) afnemen / gelijk blijven / toenemen
bij (4) breedte-investering / diepte-investering
bij (5) afnemen / gelijk blijven / toenemen
bij (6) afnemen / gelijk blijven / toenemen

2p 24 ☐ Laat met een berekening zien dat de arbeidsproductiviteit in het grote postkantoor is
gestegen.

2p 25 ☐ Onder welke voorwaarde leidt de stijging van de arbeidsproductiviteit in het grote
postkantoor tot een toename van de winst?

300036 24 7 Lees verder


### Pagina 8

Opgave 8
De euro rolt
Op 1 januari 2002 nam de geldfuncties over van de valuta’s van de 12 deelnemende
landen en gingen ruim 300 miljoen Europeanen met de euro betalen. Voor de introductie
van de euro moesten miljarden eurobankbiljetten en euromunten worden geproduceerd
(figuur 3 en figuur 4). Voor veel mensen was het wel even wennen hun boodschappen in de
winkel met euro’s te betalen. Ook maakten sommige winkeliers van de overgang op de euro
gebruik om hun prijzen te verhogen. Toch noemden de verantwoordelijke ministers de
introductie van de euro een succes.

[FIGUUR: Een staafdiagram dat de reproductie van eurobankbiljetten weergeeft per soort bankbiljet.]
figuur 3
geproduceerde eurobankbiljetten voor
de introductie van de euro in januari 2002

soort bankbiljet
aantal bankbiljetten (x 1 miljoen)
5 euro 2.415
10 euro 3.013
20 euro 3.608
50 euro 3.674
100 euro 1.246
200 euro 229
500 euro 360
totaal aantal bankbiljetten:
14.545 miljoen
totale waarde bankbiljetten:
€ 648.465 miljoen

[FIGUUR: Een staafdiagram dat de reproductie van euromunten weergeeft per soort munt.]
figuur 4
geproduceerde euromunten voor
de introductie van de euro in januari 2002

soort munt
aantal munten (x 1 miljard)
1 cent 8,4
2 cent 6,8
5 cent 7,3
10 cent 8,1
20 cent 6,2
50 cent 5,5
1 euro 4,8
2 euro 2,7
totaal aantal munten:
49,8 miljard
totale waarde munten:
€ 15,585 miljard

300036 24 8 Lees verder

### Pagina 9

Hieronder staan twee uitspraken over de introductie van de euro:
uitspraak 1
De totale waarde van de geproduceerde € 500 biljetten is kleiner dan de totale waarde van
de geproduceerde € 100 biljetten.
uitspraak 2
Er zijn minder € 5 biljetten geproduceerd dan € 2 munten.
2p 26 ☐ Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Met de overgang van de nationale valuta's naar de euro verandert de ...(1)... waarde van het
geld. De mensen gaan met de nieuwe euro in de winkel hun boodschappen betalen; er is dan
sprake van ...(2)... ruil. Als na de introductie van de euro de prijzen in de winkel stijgen,
...(3)... de ... (4)... waarde van de euro.
2p 27 ☐ Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
bij (1) nominale / reële
bij (2) directe / indirecte
bij (3) daalt / stijgt
bij (4) nominale / reële

De euro vervult de functie van ruilmiddel, spaarmiddel en rekenmiddel. Hieronder staan
vier situaties waarin de euro een bepaalde functie vervult.
situatie 1
Een autohandelaar stelt de verkoopprijs van een auto vast op € 12.450.
situatie 2
Een lening wordt omgezet van $f$ 85.420 in € 38.761,91.
situatie 3
Mevrouw Van Dalen koopt een jas voor € 130.
situatie 4
Peter stort elke maand € 20 op een junior beleggingsrekening.
2p 28 ☐ Geef voor elke situatie aan welke geldfunctie de euro in die situatie vooral vervult.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

300036 24 9 Lees verder

### Pagina 10

Opgave 9
Staatsschuld onder controle
De Nederlandse rijksbegroting voor 2002 (figuur 5) sluit volgens deskundigen aan bij het
regeringsbeleid gericht op het gezondmaken van de overheidsfinanciën. De afgelopen jaren
heeft de Nederlandse regering alles in het werk gesteld om de groei van de staatsschuld te
beteugelen. Een van de voorwaarden om mee te mogen doen met de Economische en
Monetaire Unie (EMU) had namelijk betrekking op de staatsschuldquote; de staatsschuld
mocht maximaal 60% van het nationale inkomen bedragen. Sinds het jaar 2000 voldoet
Nederland aan deze voorwaarde.
figuur 5
[FIGUUR: Twee cirkeldiagrammen die de verdeling van de rijksinkomsten en rijksuitgaven weergeven.]
verdeling rijksinkomsten
(totaal € 129,6 miljard)
niet-belastingmiddelen
€ 12,3
overige belastingen
€ 18,7
invoerrechten € 1,8
aardgasbaten € 6,4
accijnzen € 8,0
vennootschapsbelasting
€ 19,1
omzetbelasting
(BTW) € 35,0
inkomstenbelasting
€ 28,3
verdeling rijksuitgaven
(totaal € 150,1 miljard)
rente op staatsschuld
€ 11,9
aflossing op
staatsschuld
€ 24,4
overige uitgaven
€ 113,8
2p 29 Welke van de genoemde rijksinkomsten behoren tot de directe belastingen? Laat daarbij de
overige belastingen buiten beschouwing.
In de klas wordt de vraag gesteld op welke manier het tekort op de rijksbegroting wordt
gefinancierd. Daar worden diverse antwoorden op gegeven:
Peter: door het verhogen van de belastingtarieven
Agnes: door het uitgeven van staatsobligaties
Omar: door het verlagen van de aflossing op de staatsschuld
Tiet ske: door het verlagen van de overige uitgaven
1p 30 Wie geeft het juiste antwoord?
2p 31 Neemt de staatsschuld in 2002 volgens de begroting toe of af? Bereken of met welk
bedrag.
2p 32 Welk gegeven ontbreekt om de begrote staatsschuld aan het einde van 2002 te kunnen
berekenen?
Ook als de staatsschuld groeit, kan de staatsschuldquote dalen. Hieronder staan vier
situaties:
1 Het nationale inkomen is groter dan de staatsschuld.
2 De aflossing op de staatsschuld is groter dan het begrotingstekort.
3 Het nationale inkomen groeit relatief meer dan de staatsschuld.
4 Het financieringstekort en het begrotingstekort dalen beide relatief.
2p 33 In één van deze situaties daalt de staatsschuldquote bij een groeiende staatsschuld: welke
situatie is dat?
Einde
300036 24
10