# Eindexamen Economie HAVO 2002 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2002/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Economie 1 (nieuwe stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 02
Tijdvak 2
Woensdag 19 juni
13.30-16.00 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te
behalen; het examen bestaat uit 32 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
200028 25
Begin

### Pagina 2

Opgave 1
Rem op de kredietverlening in Japan
De banken in Japan lopen flinke risico's nu blijkt dat grote bedragen aan vorderingen op
bedrijven en gezinnen niet terugbetaald kunnen worden. Als reactie hierop zijn de Japanse
banken uiterst voorzichtig geworden met het verlenen van nieuwe kredieten. Hierdoor zijn
de bestedingen in Japan sterk gedaald en dreigt zelfs het gevaar van deflatie. Als er
inderdaad deflatie ontstaat, kan die ertoe leiden dat de bestedingen verder afnemen.
2p 1 ☐ Leg uit dat een beperking van de kredietverlening door de Japanse banken tot een daling
van de bestedingen in Japan kan leiden.
2p 2 ☐ Leg uit dat een daling van de bestedingen in Japan tot deflatie in Japan kan leiden.
2p 3 ☐ Leg uit dat deflatie in Japan ertoe kan leiden dat de bestedingen in Japan verder afnemen.

Opgave 2
Economische stuurmanskunst
Een land kan te maken krijgen met onderbesteding zodat een deel van de
productiecapaciteit niet wordt benut. Er ontstaat daardoor werkloosheid. De overheid van
dat land kan dan besluiten de bestedingen te stimuleren zodat de bedrijven meer gaan
produceren. Het is echter moeilijk te bepalen hoeveel er gestimuleerd moet worden. De
kans bestaat dat er te veel gestimuleerd wordt waardoor er nieuwe problemen ontstaan,
zoals een verslechtering van de lopende rekening van de betalingsbalans.
1p 4 ☐ In de tekst is er sprake van het ontstaan van werkloosheid.
Welk soort werkloosheid is hier bedoeld:
• conjunctuurwerkloosheid;
• structuurwerkloosheid;
• frictiewerkloosheid;
• seizoenswerkloosheid?
Hieronder staan zes economische verschijnselen:
1 De overheid stimuleert de bestedingen en de werkgelegenheid neemt toe.
2 De export wordt aangetast en de import neemt toe.
3 De koopkracht van de werknemers neemt toe en de bestedingen stijgen.
4 De productiecapaciteit raakt overbezet en er ontstaat bestedingsinflatie.
5 Er hoeven minder uitkeringen te worden betaald en de sociale premies kunnen worden verlaagd.
6 De lopende rekening van de betalingsbalans verslechtert.
2p 5 ☐ Zet deze verschijnselen in een zodanige volgorde dat er een correcte economische
redenering ontstaat. Begin met verschijnsel 1 en eindig met verschijnsel 6.

200028 25 2 Lees verder

### Pagina 3

Opgave 3
ingezonden brief in een krant:
Ballet kan best duurder!
Onlangs adviseerde de Raad voor Cultuur* sommige subsidies te verhogen en andere te
stoppen of te verlagen. Zo zou de subsidie van 4 miljoen euro voor 'Het Nationale Ballet'
met 280.000 euro moeten worden verlaagd. Komt 'Het Nationale Ballet' - zoals deze krant
eerder schreef - nu in de problemen? Welnee, want vergeleken met het buitenland is in
Nederland een kaartje voor een balletvoorstelling erg goedkoop. Als de prijs van dat kaartje
met een paar euro wordt verhoogd, zal daardoor geen stoel onbezet blijven en zijn de
problemen opgelost.
* De Raad voor Cultuur adviseert de overheid over het verstrekken van subsidies aan de
kunstwereld.
1p 6□ Noem een motief dat de overheid kan hebben om via subsidies het gebruik van bepaalde
goederen te stimuleren.
1p 7□ Hoe noemt men in de economie dergelijke goederen?
2p 8□ Is de vraag naar kaartjes voor balletvoorstellingen volgens de ingezonden brief
prijselastisch of prijsinelastisch? Licht het antwoord toe.
Stel dat 'Het Nationale Ballet' 50 keer per jaar optreedt en dat er bij elke voorstelling
1.600 kaartjes worden verkocht. Alle kaartjes hebben dezelfde prijs.
2p 9□ Bereken met welk bedrag de prijs van een kaartje moet worden verhoogd om de
subsidievermindering op te vangen.
2p 10□ Noem twee andere manieren waarop 'Het Nationale Ballet' de subsidievermindering zou
kunnen opvangen. Geef bij elke genoemde manier een toelichting.
200028 25 3 Lees verder

### Pagina 4

Opgave 4
Benzineprijs op recordhoogte
In 1999 en 2000 steeg de benzineprijs zeer sterk. Zoals figuur 1 laat zien, verhoogde ook de
eigenaar van benzinepomp 'Het Pumpke' de prijs. Veel automobilisten vonden de hoge
benzineprijs vervelend. Dat merkte 'Het Pumpke' aan de verkoopcijfers. Die zijn in tabel 1
weergegeven. In de loop van 2000 werden de protesten steeds luider. Enkele organisaties
eisten van de regering een compensatie in de vorm van een lagere benzineaccijns.

figuur 1
prijsontwikkeling loodvrije benzine bij benzinepomp 'Het Pumpke'
(kwartaalgemiddelden)

prijs per liter
(in euro's)
1,35
1,25
1,15
1,07
1,05
0,98
0,95
0,90
0 1e 2e 3e 4e 1e 2e 3e 4e
kwartaal kwartaal kwartaal kwartaal kwartaal kwartaal kwartaal kwartaal
1999 2000

tabel 1
verkoop loodvrije benzine
'Het Pumpke' (liters)
1e kwartaal 2000 420.000
2e kwartaal 2000 412.000
3e kwartaal 2000 402.000
4e kwartaal 2000 396.000

1p 11 Bespreken hoeveel procent de benzineprijs bij 'Het Pumpke' in het derde kwartaal 2000 hoger
was dan in het tweede kwartaal 2000 (in ten minste één decimaal).
2p 12 Bespreken bij deze prijsstijging de prijselasticiteit van de vraag naar benzine bij
'Het Pumpke' (in ten minste één decimaal).

In het vierde kwartaal 2000 is de prijselasticiteit van de vraag naar benzine bij
'Het Pumpke' -0,5. Hieronder staan twee uitspraken met betrekking tot 'Het Pumpke':
uitspraak 1
In het vierde kwartaal 2000 heeft 'Het Pumpke' te maken met een prijsinelastische vraag
naar benzine.
uitspraak 2
In het vierde kwartaal 2000 is de omzet van 'Het Pumpke' lager dan in het derde
kwartaal 2000.

2p 13 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

200028 25 4 Lees verder


### Pagina 5

Stel dat de regering besluit de accijnsverlaging door te berekenen deze
2p 14 [ ] pumphouders berekenen deze
In welke van de grafieken 2 is de invloed daarvan op de gevraagde hoeveelheid en
de prijs juist weergegeven?

figuur 2
grafiek 1
grafiek 2
grafiek 3
benzine-
prijs
benzine-
prijs
benzine-
prijs
hoeveelheid benzine
hoeveelheid benzine
hoeveelheid benzine

Opgave 5

Nederland en de euro
De Nederlandse economie wordt een open economie genoemd. Mede door de hoge export-
en importquote is de Nederlandse economie erg gevoelig voor bijvoorbeeld veranderingen
van wisselkoersen. Zo heeft het veranderen van de koers van de euro invloed op zowel het
prijsniveau als de omvang van het nationale product in Nederland.

tabel 2
gegevens over de Nederlandse economie
nationaal product (miljarden euro)
exportquote (% nationaal product)
importquote (% nationaal product)
1999
374
60,8
55,8
2000
402
60,2
55,5

figuur 3
bestemming
Nederlandse
export
herkomst
Nederlandse
import
eurolanden
60%
overige
landen
40%
eurolanden
42%
overige
landen
58%

2p 15 [ ] Bereken met hoeveel procent de importwaarde in 2000 ten opzichte van 1999 is veranderd.
Geef daarbij aan of het om een stijging of een daling gaat.
2p 16 [ ] Leg uit dat door een koersdaling van de euro de kosteninflatie in Nederland kan toenemen.
2p 17 [ ] Leg uit dat door een koersdaling van de euro de productie in Nederland kan toenemen.
2p 18 [ ] Zal de productie in Nederland tegenwoordig sterker, minder sterk of even sterk reageren op
een koersverandering van de euro dan vroeger op een koersverandering van de gulden?
Licht het antwoord toe.

200028 25 5 Lees verder


### Pagina 6

Opgave 6

Olieprijs aan banden
Olie is een belangrijke grondstof voor de Europese economie. Daarom vindt de
Europese Unie (EU) een sterk schommelende oliepijs niet wenselijk. De olieproducerende
landen zouden voor stabilisatie van de oliepijs kunnen zorgen, maar daarvan wil de EU
niet afhankelijk zijn. De EU zou daarom kunnen besluiten de oliepijs te laten schommelen
tussen 20 en 28 dollar per vat. Deze prijzen worden interventieprijzen genoemd. Dreigt de
olieprijs buiten deze grenzen te komen, dan dient de EU tegen de interventieprijs olie te
kopen of te verkopen. In figuur 4 staan twee situaties op de oliemarkt weergegeven.

[FIGUUR: Grafiek genaamd 'situatie 1' met op de y-as 'olieprijs ($ per vat)' oplopend van 12 tot 40, en op de x-as 'hoeveelheid olie (x1 miljoen vaten)' oplopend van 0 tot 300. Twee lijnen kruisen elkaar bij een prijs van $24 en een hoeveelheid van 240 miljoen vaten. De ene lijn loopt van linksboven naar rechtsonder, de andere van linksonder naar rechtsboven.]
[FIGUUR: Grafiek genaamd 'situatie 2' met op de y-as 'olieprijs ($ per vat)' oplopend van 12 tot 40, en op de x-as 'hoeveelheid olie (x1 miljoen vaten)' oplopend van 0 tot 300. Twee lijnen kruisen elkaar bij een prijs van $24 en een hoeveelheid van 240 miljoen vaten. De ene lijn loopt van linksboven naar rechtsonder, de andere van linksonder naar rechtsboven.]

2p 19  □ Stel dat in situatie 1 de olieproducerende landen de oliepijs binnen de genoemde grenzen
willen houden.
De olieproducerende landen moeten dan de ...(1)... van olie ...(2)... waardoor de aanbodlijn
naar ...(3)... verschuift zodat de oliepijs ...(4)....
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) export / import
Bij (2) verhogen / verlagen
Bij (3) links / rechts
Bij (4) daalt / stijgt

2p 20  □ Stel dat de olieproducerende landen niet ingrijpen en dat de EU probeert de oliepijs binnen
de genoemde grenzen te houden.
Moet de EU in situatie 1 dan olie kopen of verkopen? Om hoeveel vaten gaat het daarbij
minimaal?

3p 21  □ Moet de EU in situatie 2 dan olie kopen of verkopen? Bereken om welk bedrag het daarbij
minimaal gaat.

200028 25 6 Lees verder

### Pagina 7

Opgave 7
BTW van 17,5% naar 19%
Op 1 januari 2001 werd in Nederland het hoge BTW-
tarief van 17,5% verhoogd naar 19%. Het lage BTW-
tarief bleef 6%. Boekhandel 'Het Goede Boek' heeft deze
tariefverhoging volledig in
zijn prijzen doorberekend.
Behalve door deze
aanpassing veranderden de
prijzen niet.

Een klant kreeg van een
aankoop de hier afgebeelde
kassabon.

[FIGUUR: Kassabon met de volgende gegevens: kantoorboekhandel Het Goede Boek, Dorpsstraat 14, 5384 AA Bernheze, 3 januari 2001, 16:17, tijdsschriften € 8,85, studieboeken € 32,00, CD-roms € 71,50, totaal € 112,35. Onder de streep: BTW%, netto, BTW, totaal. Rij 1: 6, 38,54, 2,31, 40,85. Rij 2: 19, 60,08, 11,42, 71,50.]

2p 22 □ Beschrijf wat de twee BTW-tarieven op de kassabon te maken hebben met het soort
goederen.
2p 23 □ Bereken het bedrag dat deze klant had moeten betalen als deze aankoop in december 2000
was gedaan.

De winkelier en twee klanten raken in gesprek over de gevolgen van de BTW-verhoging.
Daarbij worden de volgende uitspraken gedaan:
uitspraak 1
Winkelier: „Door de BTW-verhoging moet ik mijn prijzen verhogen en dus neemt mijn
omzet af."
uitspraak 2
Klant: „Door de BTW-verhoging daalt mijn reële inkomen en kan ik minder kopen."
uitspraak 3
Klant: „Door de BTW-verhoging nemen de directe belastingontvangsten van de overheid
toe."

2p 24 □ Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Opave 8

Grote oogsten niet altijd goed
Grote oogsten lijken land- en tuinbouwers voordeel op te leveren. Grote oogsten kunnen
echter een zodanige prijsdaling tot gevolg hebben dat de aanbieders verlies gaan maken. De
omzet valt immers tegen terwijl veel kosten al gemaakt zijn. Aardbeienkweker Jansen
bijvoorbeeld heeft te maken met sterk wisselende omstandigheden. Zijn totale kosten in
euro's (TK) hangen als volgt af van het aantal kratjes aardbeien (Q): TK = 3,2Q + 11.520.
In het jaar 2000 was de productie 4.000 kratjes aardbeien die voor € 8 per kratje werden
verkocht. Door de mooie zomer is in het jaar 2001 de productie 6.000 kratjes aardbeien die
voor € 5 per kratje kunnen worden verkocht. Hoewel hem dat een verlies oplevert, besluit
Jansen de aardbeien toch te oogsten en te verkopen.

2p 25 □ Bereken de break-even afzet van Jansen in het jaar 2000.
2p 26 □ Bereken het verlies van Jansen in het jaar 2001.
2p 27 □ Is het economisch gezien verstandig van Jansen om - ondanks het verlies - de aardbeien te
verkopen? Licht het antwoord toe.

200028 25 7 Lees verder

Voor alle eindexamens, zie www

### Pagina 8

Opgave 9

Afval per kilo
Tot 1 januari 2000 kende de gemeente Lindewal een vast tarief voor het ophalen van
huisvuil. Een huishouden betaalde tot die tijd een vaste afvalheffing van € 160 per jaar.
Vanaf 1 januari 2000 is de afvalheffing ook afhankelijk van het aantal keren dat de
afvalcontainer geleegd wordt én van de hoeveelheid afval die daarbij wordt aangeboden.
Lindewal hanteert vanaf 1 januari 2000 het onderstaande tariefstelsel:

[FIGUUR: Tabel met kolommen "vast bedrag per jaar", "bedrag per kilo" en "bedrag per geleegde container". De rij met bedragen bevat "€ 55", "€ 0,15" en "€ 1,45".]

Het streven is de hoeveelheid aangeboden afval te beperken. De bedoeling daarvan is dat de
consumptie door de burgers minder negatieve externe effecten leidt. De wethouder van
milieu-zaken verdedigt dit beleid met de stelling dat de welvaart van de burgers van
Lindewal hoger wordt doordat de negatieve externe effecten afnemen, ook als de lasten van
de burgers door het beleid stijgen.

3p 28 □ In 2000 wordt bij de huishoudens in Lindewal de afvalcontainer gemiddeld 26 keer geleegd.
Bereken hoeveel kilo afval een gemiddeld huishouden in 2000 maximaal mag aanbieden
zonder duurder uit te zijn dan in 1999.

Uit een gemeentelijk onderzoek in 2000 naar de reacties van de burgers komt naar voren
dat:
• de burgers van Lindewal minder papier en glas bij het afval zijn gaan doen zodat
in grotere mate gerecycled kan worden.
• sommige mensen een deel van hun afval niet meer aanbieden maar ergens op een
rustig plekje achterlaten.
• een aantal mensen in Lindewal een compostbak heeft aangeschaft waarin
groente-, tuin- en fruitafval wordt gecomposteerd.
• steeds meer mensen bereid blijken te zijn grofvuil tegen betaling in te leveren bij
de milieudienst van de gemeente.

2p 29 □ Geef bij elke reactie aan of daardoor sprake is van een toename of van een afname van
negatieve externe effecten van consumptie.
2p 30 □ Onder welke voorwaarde is de stelling van de wethouder juist?

200028 25 8 Lees verder

### Pagina 9

Opave 10

Berichten uit het onderwijs

Tekort aan leraren
Het onderwijs kampt met een groot
tekort aan personeel. Vakbonden en
overheid zoeken naar
mogelijkheden om leraren aan te
trekken en voor het onderwijs te
behouden. Een van de gedachten is
een verhoging van het salaris.

De onderwijs-CAO
Volgens de CAO moeten de
lonen in elk geval worden
aangepast aan de inflatie. De
loonstijging voor het komend
jaar levert een forse
koopkrachtverbetering op. In de
CAO worden verder afspraken
gemaakt over zaken als scholing
en kinderopvang.

Promotie
Mevrouw Leest geeft al twintig
jaar les. Met ingang van het
nieuwe schooljaar krijgt ze een
nieuwe functie: ze wordt
conrector. Aangezien ze
daardoor een grotere
verantwoordelijkheid krijgt,
betekent dat een hoger salaris.

In de tekst is er sprake van:
• initiële loonstijging
• incidentele loonstijging
• prijscompensatie
• secundaire arbeidsvoorwaarde

31 p 3p Geef voor elk van deze begrippen aan in welke zin van de tekst het begrip aan de orde is.

32 p 2p Hoe blijkt uit de tekst dat de arbeidsmarktsituatie invloed kan hebben op de CAOonderhandelingen? Licht het antwoord toe.

Einde

200028 25 9