# Eindexamen Economie HAVO 2001 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2001/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Economie 1 (nieuwe stijl)
20 01
Tijdvak 2
Woensdag 20 juni
13.30-16.00 uur
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te
behalen; het examen bestaat uit 33 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
100020 25
Begin

### Pagina 2

Opgave 1
Werkgelegenheid groeit, loonmatiging moet blijven
De vakbonden hebben jarenlang de looneisen gematigd in ruil voor meer werk. De
werkgelegenheid is inderdaad toegenomen: steeds meer mensen konden een baan vinden.
Wil dit ook in de toekomst zo blijven, dan moet volgens sommige economen de
loonmatiging van de afgelopen jaren worden volgehouden.

Loonmatiging kan betekenen dat de lonen minder stijgen dan de arbeidsproductiviteit.

1p 1 $\square$ Stel dat in een bedrijf het gemiddelde loon minder stijgt dan de arbeidsproductiviteit.
Zullen de loonkosten per product in dat bedrijf dan dalen, stijgen of gelijk blijven?

2p 2 $\square$ Stel dat in een bedrijf de arbeidsproductiviteit met 2% toeneemt. De werkgelegenheid in
dat bedrijf neemt ook toe.
Is de productie in dat bedrijf dan gegroeid met minder dan 2%, met precies 2% of met
meer dan 2%?

3p 3 $\square$ Loonmatiging kan ook betekenen dat de lonen minder stijgen dan de prijzen.
Leg uit hoe loonmatiging dan kan leiden tot minder werkgelegenheid.

Opgave 2
Meer marktwertung
In de afgelopen jaren is in belangrijke economische sectoren zoals de telecommunicatie
en de gas-, water- en elektriciteitsbedrijven concurrentie mogelijk gemaakt. Vroeger was
er in de genoemde sectoren sprake van overheidsmonopolies. Sommige economen
verwachten dat meer marktwertung voordelen voor de consument zal opleveren. Er zijn
echter ook economen die waarschuwen voor mogelijke nadelen voor de consument.

Ook in het openbaar vervoer is meer marktwertung gekomen. Deze ontwikkeling heeft
voor de consument zowel voordelen als nadelen.
2p 4 $\square$ Noem een voordeel voor de consument van meer marktwertung in het openbaar vervoer.
Licht het antwoord toe.

2p 5 $\square$ Noem een nadeel voor de consument van meer marktwertung in het openbaar vervoer.
Licht het antwoord toe.

Opgave 3
Europa als handelsblok
Een van de doelstellingen van de Europese Unie (EU) is het bevorderen van vrijhandel
tussen de lidstaten. In de wereld stelt de EU zich vaak op als een handelsblok, net als de
Verenigde Staten van Amerika (VS).

1p 6 $\square$ De EU en de VS beschuldigen elkaar regelmatig van protectie.
Wat wordt in de economie verstaan onder protectie?

2p 7 $\square$ Noem twee motieven voor protectie.

100020 25 2 Lees verder

### Pagina 3

2p 8 Hieronder staan drie uitspraken over protectie. Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
uitspraak 1 Het verhogen van invoerrechten is een vorm van protectie.
uitspraak 2 Het afschaffen van invoercontingenten is een vorm van protectie
uitspraak 3 Het instellen van uitvoersubsidies is een vorm van protectie.

Het handelsverkeer tussen landen wordt beïnvloed door verschillen in de belastingstelsels.
Met name de verschillen in tarieven van de vennootschapsbelasting en de BTW spelen hierbij een rol.
2p 9 Leg uit dat een verschil in de BTW-tarieven op benzine tot internationaal handelsverkeer kan leiden.
2p 10 Leg uit dat een verschil in de tarieven van de vennootschapsbelasting tot internationaal handelsverkeer kan leiden.

Opgave 4

uit een krant:
Oververhitting dreigt in Chili
Om oververhitting van de economie te voorkomen, heeft de Chileense regering besloten
de kredietverlening door de banken te beperken. De rente is met 1,5% verhoogd en de
banken zijn gedwongen meer geld in kas te houden.

2p 11 Met 'oververhitting' wordt hier bedoeld een situatie van ...(1)... en ...(2)... prijzen.
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) hoogconjunctuur / laagconjunctuur
Bij (2) dalende / stijgende

3p 12 Leg uit hoe een renteverhoging oververhitting van de economie kan voorkomen.

Opgave 5

Gaan we voor Pampus?
Bierbrouwerij D'oude Pampus NV (verder kortweg Pampus genoemd) maakte in 2000
een totale winst van € 1.200.000. Als Pampus geen nieuwe activiteiten onderneemt, zal in
2001 de totale winst even groot zijn. In 2001 wil Pampus echter haar assortiment
uitbreiden en een nieuw soort bier op de markt brengen onder de naam Mil3. De totale
kosten in € (TK) en de totale opbrengsten in € (TO) van Mil3 zijn afhankelijk van het
aantal verkochte kratjes Mil3 (q). Voor 2001 is van Mil3 het volgende bekend:
TK = 7,5q + 1.000.000
TO = 10q
In 2001 verwacht de afdeling marketing van Pampus 300.000 kratjes Mil3 te verkopen.
Het nieuwe bier zal alleen op de markt worden gebracht als de totale winst van Pampus
in 2001 niet onder de € 900.000 komt.

1p 13 Waaruit blijkt dat de eigenaren van Pampus beperkt aansprakelijk zijn voor de schulden van de onderneming?

1p 14 Voor welke prijs wordt een kratje Mil3 aangeboden?

3p 15 Zal Pampus besluiten het nieuwe bier op de markt te brengen? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.

100020 25 3 Lees verder

### Pagina 4

Opgave 6
De euro is ook geld
De Europese Unie streeft naar een vrij economisch verkeer. Een gemeenschappelijke
ideeëenheid kan dat vrije verkeer bevorderen. Geld heeft drie functies: ruilmiddel,
spaar middel en reken middel. Vanaf 1 januari 2002 zal de euro (€) alle functies van de
gulden hebben overgenomen, zowel in het chartale als in het girale geldverkeer.
2p 16 De onderstaande uitspraken hebben betrekking op februari 2002.
Geef voor elke uitspraak aan of de euro hier de functie heeft van ruilmiddel, spaarmiddel
of reken middel.
uitspraak 1
Ruud bewaart € 450 in een blik verborgen op zolder.
uitspraak 2
Bart koopt een pak koffie en betaalt daarvoor € 2.
uitspraak 3
Karin heeft een aanrijding gehad en de schade aan haar auto bedraagt € 1.250.
uitspraak 4
Een computer bij Elektro kost € 1.150 en dezelfde computer bij Dyna kost € 1.050.
2p 17 De onderstaande uitspraken hebben betrekking op februari 2002.
Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
uitspraak 1
Eurobankbiljetten behoren tot de chartale geldhoeveelheid.
uitspraak 2
Chartaal geld heeft een vaste nominale waarde.
uitspraak 3
De waarde van giraal geld wordt door de overheid gegarandeerd.
uitspraak 4
Een betaling via de pinautomaat in een winkel is een girale betaling.
Opgave 7
Microsof?
In de automatisering is Microsoft een grote naam. Het bedrijf van Bill Gates beheerst een
groot deel van de softwaremarkt. In de Verenigde Staten van Amerika (VS) is Microsoft
voor de rechter gedaagd. De aanklacht luidt dat het bedrijf concurrenten weinig kans
geeft. Zo heeft Microsoft bijvoorbeeld de browser Internet Explorer ingebouwd in haar
PC-besturingsprogramma Windows 95/98. Andere softwarebedrijven konden daardoor
hun browsers vrijwel niet meer verkopen. Bill Gates is zich van geen kwaad bewust.
Volgens hem maakt de positie van Microsoft het juist mogelijk om goedkope
software te leveren. De consument zou daar alleen maar voordeel van hebben.
1p 18 Hoe noemen economen een bedrijf dat de markt volledig beheerst: aanbieder,
eenmanszaak, kartel of monopolist?
100020 25 4 Lees verder

### Pagina 5

Bill Gates stelt dat de positie van Microsoft voordelig is voor de consument omdat die
positie het mogelijk maakt goedkope software te leveren. De critici stellen dat de positie
van Microsoft ertoe leidt dat software onnodig duur is.
2p 19
Noem een argument waarmee Bill Gates zijn stelling zou
kunnen verdedigen. Licht het antwoord toe en gebruik
Daarbij ten minste één van de hiernaast genoemde begrippen.
concurrente n
innovatie
machtspositie
rendement
schaalvoordelen
2p 20
Noem een argument waarmee de critici hun stelling zouden
kunnen verdedigen. Licht het antwoord toe en gebruik daarbij
ten minste één van de hiernaast genoemde begrippen.

Opgave 8
Leuker kunnen we het niet maken...
Voor de inkomstenbelasting gelden de belastingtarieven die in tabel 1 zijn gegeven.
tabel 1
belastingpercentages
eerste schijf
€ 0 tot en met € 6.800
35,75%
tweede schijf
€ 6.801 tot en met € 21.800
37,05%
derde schijf
€ 21.801 tot en met € 48.100
50%
vierde schijf
meer dan € 48.100
60%
In de aanloop naar verkiezingen belooft een politieke partij het belastingpercentage in de
eerste schijf te verlagen naar 30%. Daarvoor in ruil moet het belastingpercentage in de
tweede schijf verhoogd worden naar 40%. Ruud vraagt zich af of dat in zijn geval
voordelig zou uitpakken. Hij heeft daartoe de gegevens in tabel 2 verzameld.
tabel 2
inkomensgegevens van Ruud
bruto jaarinkomen € 27.300
aftrekposten
€ 3.740
belastingvrije som
€ 4.175
3p 21
Bereken hoeveel Ruud volgens de tabellen aan inkomstenbelasting moet
betalen.
2p 22
Is het voorstel van de politieke partij voor Ruud voordelig? Licht het antwoord toe met
een berekening.
2p 23
In het voorstel van de politieke partij zal voor Ruud de gemiddelde belastingdruk ...(1)...
en de marginale belastingdruk ...(2)....
Wat moet in plaats van de cijfers ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) stijgen / dalen / gelijk blijven
Bij (2) stijgen / dalen / gelijk blijven
100020 25
5
Lees verder

### Pagina 6

Opgave 9

Moeten de premies omlaag?
Alle werknemers betalen verplicht premies voor de sociale zekerheid. Deze premies
worden op het loon ingehouden en door de werkgever aan de overheid afgedragen. Het
geld dat zo bij elkaar wordt gebracht, is bedoeld om mensen die daar recht op hebben een
sociale uitkering te geven. In 1999 groeide de economie zo snel dat er van
hoogconjunctuur gesproken kon worden. Er dreigde zelfs krapte op de arbeidsmarkt te
ontstaan. Sommigen stelden voor om de premie voor de werkloosheidsuitkeringen te
verlagen. Een verstandig voorstel?

Bij een krappe arbeidsmarkt is de positie van de werknemers ...(1)... en kunnen zij
...(2)... looneisen stellen. Bij hoogconjunctuur ...(3)... de werkloosheid en zal het bedrag
dat nodig is voor de werkloosheidsuitkeringen ...(4).... Als de overheid besluit de
premies te verlagen, zal het ...(5)... inkomen van werknemers ...(6)... en kunnen de
looneisen ...(7)... worden.
3p 24 [ ] Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) sterk / zwak
Bij (2) geringe / hoge
Bij (3) daalt / stijgt
Bij (4) afnemen / toenemen
Bij (5) bruto / netto
Bij (6) dalen / stijgen
Bij (7) gematigd / opgeschroefd

Opgave 10

Overheidsbegroting steeds gezonder
Het lukt de regering steeds beter om haar uitgaven in overeenstemming te brengen met
haar inkomsten. Het financieringstekort wordt snel kleiner. De staatsschuld, in 1999 nog
ruim 50 procent van het nationaal inkomen, groeit steeds minder. In 2000 was er zelfs
sprake van een financieringsoverschot.

In figuur 1 zijn enkele gegevens in beeld gebracht met betrekking tot de
overheidsbegroting van het jaar 1999. De staatsschuld betreft de schuld op 1 januari 1999.

[FIGUUR: Een diagram met twee pijlen die wijzen naar een rechthoek. De linker pijl is gelabeld "begrotingstekort in 1999 € 27 miljard". De rechter pijl is gelabeld "aflossing in 1999 € 19 miljard". De rechthoek is gelabeld "staatsschuld € 196 miljard".]
figuur 1

2p 25 [ ] Bereken hoeveel de staatsschuld bedraagt op 31 december 1999.

100020 25 6 Lees verder


### Pagina 7

Aignieta vraagt enkele klasgenoten wat een financieringsoverschot is. Zij krijgt verschillende antwoorden:
• De aflossing op de staatsschuld is kleiner dan de uitgaven aan rente.
• De aflossing op de staatsschuld is groter dan het begrotingstekort.
• De overheidsuitgaven zijn gelijk aan de overheidsinkomsten.
• De staatsschuld daalt als percentage van het nationaal inkomen.
• De uitgaven aan rente over de staatsschuld nemen af.

26 (2p) Welk van deze antwoorden is juist?

Opgave 11

Medisch toerisme
In 1998 besliste de rechter dat een Nederlandse ziektekostenverzekering maatschappij een bril moest vergoeden die door een Nederlandse verzekerde in België was gekocht. Ook een andere Nederlandse rechter werd in het gelijk gesteld. Hij had het CBIT van zijn dochter laten behandelen door een kaakchirurg in Duitsland. In beide gevallen weigerde de verzekeringsmaatschappij de kosten te vergoeden omdat die niet in Nederland gemaakt waren. De rechter besliste echter dat door deze weigering het vrije economische verkeer werd belemmerd. Dat is in strijd met de regels van de Europese Unie (EU).

De EU streeft onder andere naar een vrij economisch verkeer tussen de lidstaten, de zogenoemde gemeenschappelijke markt. Economisch verkeer kan betrekking hebben op:
• uitsluitend goederen;
• uitsluitend goederen en diensten;
• uitsluitend goederen, diensten, kapitaal en personen;
• zowel goederen, diensten, kapitaal en personen.
27 (1p) Op welke van deze vier mogelijkheden heeft het streven van de EU betrekking?

Door de vorming van de gemeenschappelijke markt neemt de concurrentie binnen de EU toe.
28 (2p) Hoe blijkt dat uit de tekst over medisch toerisme?

Sommige critici van de EU beweren dat de vorming van de gemeenschappelijke markt tot gevolg heeft dat de nationale regeringen minder eigen beleid kunnen voeren.
29 (2p) Bevestigt de tekst over medisch toerisme deze opvatting? Licht het antwoord toe.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

100020 25 7 Lees verder

### Pagina 8

Opgave 12
Toetje
Dé topper van restaurant 'Italiano' is het dessert 'Tiramisu'. Italiano maakte dat altijd
zelf, maar overweegt nu de productie ervan uit te besteden aan het bedrijf 'De Toetjesboer'.
In tabel 3 zijn de productiekosten van Tiramisu gegeven.

[FIGUUR: Tabel 3 met twee rijen: Italiano en De Toetjesboer, en drie kolommen: productiehoeveelheid, arbeidskosten en overige kosten.]

tabel 3

Italiano 10 kilo Tiramisu 2 uur à € 18,50 per uur € 30
De Toetjesboer 300 kilo Tiramisu 30 uur à € 27,50 per uur € 950

30 (2p) Laat met een berekening zien dat de productiekosten van een kilo Tiramisu bij
De Toetjesboer lager zijn dan bij Italiano.

31 (2p) Betekent dit dat Italiano goedkoper uit is door de productie van Tiramisu uit te besteden
aan De Toetjesboer? Verklaar het antwoord.

32 (1p) Laat met een berekening zien dat de arbeidsproductiviteit bij De Toetjesboer hoger is dan
bij Italiano.

33 (2p) Noem een oorzaak voor de hogere arbeidsproductiviteit bij De Toetjesboer. Licht het
antwoord toe.

Einde

100020 25 8