# Eindexamen Economie HAVO 2001 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2001/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Economie 1 (nieuwe stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 01
Tijdvak 1
Vrijdag 18 mei
13.30 – 16.00 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geeft niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te
behalen; het examen bestaat uit 34 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van vraag 13 is een bijlage
toegevoegd.
100016 25
Begin

### Pagina 2

Opgave 1
Koopkracht minimumloon
In de discussies over de inkomens speelt de koopkracht van het minimumloon vaak een
belangrijke rol. Die koopkracht is afhankelijk van de hoogte van het minimumloon en de
hoogte van de prijzen. In figuur 1 is de ontwikkeling van het minimumloon en die van de
consumentenprijsindex (cpi) in beeld gebracht.

[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as de jaren 1992, 1994, 1996 en 1998, en op de y-as een index van 0 tot 116 met stappen van 2. Er zijn twee staven per jaar: een grijze staaf voor het minimumloon en een witte staaf voor de cpi. In 1992 zijn beide indexen 105. In 1994 is het minimumloon 105 en de cpi 108. In 1996 is het minimumloon 105 en de cpi 110. In 1998 is het minimumloon 110 en de cpi 110.]

Hieronder staan vier Nederlandse organisaties:
• centraal bureau voor de statistiek
• centrale overheid
• werknemerscentrales
• werkgeverscentrales
1p 1 [ ] Welke van deze organisaties stelt de hoogte van het wettelijk minimumloon vast?

Tussen 1990 en 1992 is de koopkracht van het minimumloon ...(1).... en tussen 1994 en
1996 is de koopkracht van het minimumloon ...(2)....
Wat moet op basis van figuur 1 in plaats van de cijfers worden ingevuld om een
economisch correcte tekst te krijgen?
Bij (1) gestegen / gedaald / gelijk gebleven
Bij (2) gestegen / gedaald / gelijk gebleven
2p 2 [ ]
2p 3 [ ] Is de koopkracht van het minimumloon tussen 1996 en 1998 gestegen, gedaald of gelijk
gebleven? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening op basis van figuur 1
(in ten minste 2 decimalen).

100016 25 2 Lees verder

### Pagina 3

Opgave 2
Nationaal inkomen gebrekkige welvaartsmaatstaf
Bij het vergelijken van de welvaart van landen wordt het nationaal inkomen meestal als
uitgangspunt genomen. Zo heeft Nederland een nationaal inkomen van ongeveer
$ 400 miljard terwijl India een nationaal inkomen heeft van ongeveer $ 375 miljard. Om
de welvaart van landen goed te kunnen vergelijken, moet ook met tal van andere factoren
rekening worden gehouden.

2p 4
De bevolkingsomvang en het prijsniveau zijn twee voorbeelden van deze factoren.
Leg uit waarom met verschillen in de bevolkingsomvang rekening moet worden
gehouden.

2p 5
Leg uit waarom met verschillen in het prijsniveau rekening moet worden gehouden.

2p 6
Andere factoren die van invloed zijn op de welvaart van landen, zijn de
inkomensverdeling en externe effecten. Daarover staan hieronder twee uitspraken.
Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

uitspraak 1
Een land met een ongelijke inkomensverdeling is minder welvarend dan een land met
een gelijke inkomensverdeling.

uitspraak 2
Externe effecten verlagen de welvaart van een land.

Opgave 3
Werkgelegenheid in Europa
Een belangrijke doelstelling van de Europese Unie (EU) is de verhoging van de
levensstandaard van haar burgers. De regeringen in de EU streven in dit verband naar
levenskwaliteit die in het ene land beter dan in het andere land bijdraagt aan de groei van
het bruto nationaal product. Dat lukt in het ene land beter dan in het andere land. Figuur 2
brengt dat in beeld. De percentages hebben betrekking op het einde van het jaar.

figuur 2
[FIGUUR: Lijn grafiek met op de y-as procentuele veranderingen ten opzichte van voorafgaand jaar en op de x-as de jaren 1993 tot en met 1998. Drie lijnen geven de groei van de werkgelegenheid weer voor Nederland, Europese Unie en Duitsland.]

1p 7
In welk jaar of in welke jaren is de werkgelegenheid in Nederland gedaald?

2p 8
Komt de lijn voor de Europese Unie hoger of lager te liggen als Duitsland geen deel zou
uitmaken van de EU? Verklaar het antwoord.

100016 25
3
Lees verder

### Pagina 4

2p 9 Bereken met hoeveel procent de werkgelegenheid in Nederland in 1998 ten opzichte van
1997 meer gegroeid is dan die in de EU (in ten minste 2 decimalen).
2p 10 Ontwikkelingen kunnen ook zichtbaar gemaakt worden met indexcijfers.
Druk de omvang van de werkgelegenheid in Nederland in de jaren 1997 en 1998 uit in
een indexcijfer met 1996 als basisjaar (in ten minste 2 decimalen).
Opgave 4
Yen, pond en dollar: internationaal geaccepteerde valuta's.
De valuta's van Japan (yen), Groot-Brittannië (pond) en de Verenigde Staten van
Amerika (dollar) spelen een belangrijke rol bij internationale transacties over de hele
wereld. De wisselkoers van deze valuta's wordt bepaald door vraag en aanbod op de
valutamarkt.
Een koersdaling van de yen wordt ...(1)... genoemd. Deze koersdaling ontstaat als de
vraag naar yens ...(2)... is dan het aanbod van yens.
2p 11 Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) appreciatie / depreciatie
Bij (2) groter / kleiner
De vraag naar yens op de valutamarkt kan door diverse oorzaken toenemen. Daarover
staan hieronder vier uitspraken.
2p 12 Geef voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
uitspraak 1
Als de exportwaarde van Japan toeneemt, stijgt daardoor de vraag naar yens.
uitspraak 2
Als de rente in Japan daalt, stijgt daardoor de vraag naar yens.
uitspraak 3
Als Japanse bedrijven in Engeland gaan investeren, stijgt daardoor de vraag naar yens.
uitspraak 4
Als Japanse bedrijven vanuit Engeland winst overboeken naar Japan, stijgt daardoor de
vraag naar yens.
Opgave 5
uit een krant
Fieten duurder door regen en kou.
Een zakje friet wordt duurder. In de oogsttijd van de aardappels was er veel regen. Veel
aardappels bleven daardoor in de grond zitten en werden rot waardoor 20% van de oogst
verloren ging. De fabrieken die aardappels verwerken tot producten zoals voorgebakken friet,
zagen het aanbod van aardappels daardoor dalen.
Op de bijlage is de aanbodlijn van fabrieksaardappels getekend bij een normale oogst. De
vraag naar fabrieksaardappels van de aardappelverwerkende fabrieken wordt
weergegeven door de volgende vergelijking:
Qv = -2P + 180
Qv = de totale vraag naar fabrieksaardappels in miljoenen kilogrammen
P = de prijs van fabrieksaardappels in eurocenten per kilogram
2p 13 Teken op de bijlage de vraaglijn van fabrieksaardappels.
2p 14 Bereken de evenwichtsprijs bij de normale oogst.
2p 15 Bereken de procentuele stijging van de evenwichtsprijs door de slechte oogst.
100016 25
4
Lees verder

### Pagina 5

De kiloprijs van voorgebakken friet stijgt met evenveel eurocent als de kiloprijs van
fabrieks­aardappels. Uit één kilogram aardappels kunnen 5 porties friet worden gehaald.
Cafetariahouder Janssen verhoogt de prijs van een zakje friet met 10 eurocent. „Als ik dat
niet doe, daalt mijn winst per zakje friet", zegt hij tegen zijn klanten.
Is het juist wat Janssen zegt? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.
2p 16 ☐

Opgave 6

uit een krant
Italië in de min
Italië gaat gebukt onder een gigantische uitkeringenlast. De geldstroom van de overheid naar
de inactieven is enorm. De Italiaanse overheid heeft in 1999 een begrotingstekort van
€ 13 miljard en een financieringstekort van € 13 miljard. Gevreesd wordt dat de rente op de
kapitaalmarkt zal oplopen en dat het begrotingstekort, kan het begrotingstekort van de
Italiaanse overheid het volgend jaar hoger uitvallen.

De Italiaanse overheid heeft een begrotingstekort als de ...(1)... inkomsten ...(2)... zijn
dan de ...(3)... uitgaven.
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) verwachte / werkelijke
Bij (2) groter / kleiner
Bij (3) verwachte / werkelijke
2p 17 ☐

Op basis van de gegeven bedragen kan iets gezegd worden over de Italiaanse
staatsschuld. In 1999 is de staatsschuld met € ...(1)... miljard afgelost en stijgt de
staatsschuld met € ...(2)... miljard.
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) 5 / 13 / 18 / 31
Bij (2) 5 / 13 / 18 / 31
2p 18 ☐

Leg uit dat bij een stijging van de rente op de kapitaalmarkt, het begrotingstekort van de
Italiaanse overheid in 2000 hoger kan uitvallen dan in 1999. Betrek in het antwoord zowel
de inkomsten als de uitgaven van de Italiaanse overheid.
2p 19 ☐

Opgave 7

Brood van Bakker Bert
Bakker Bert doet goede zaken. Zo goed, dat zijn oven niet meer voldoet. Bert wil
investeren in een nieuwe, maar heeft daarvoor niet voldoende geld. Hij stapt naar de
bank met de vraag of die hem de benodigde € 5.600 wil lenen. De bank vraagt Bert om de
resultatenrekening over 1999. Die heeft Bert.

Resultatenrekening Bakker Bert over 1999 (in €)
inkoop­waarde van de omzet
loon­kosten
rente over schulden
overige kosten
80.000
120.000
20.000
15.000
opbrengst uit verkoop (omzet)
240.000

Leg uit waarom de bank de resultatenrekening van Bakker Bert wil zien.
2p 20 ☐

100016 25 5 Lees verder


### Pagina 6

2p 21
Bereken de winst van Bakker Bert over 1999.
2p 22
Bereken de toegevoegde waarde van Bakker Bert over 1999.
2p 23
De bank leent Bakker Bert het gevraagde geld tegen 5% rente per jaar. Bakker Bert neemt de nieuwe oven in gebruik. Veronderstel nu dat in 2000 alle andere gegevens van Bakker Bert gelijk zijn aan die in 1999.
Vergeleken met 1999 zal in 2000 de winst van Bakker Bert ...(1)... zijn.
Vergeleken met 1999 zal in 2000 de toegevoegde waarde van Bakker Bert ...(2)... zijn.
Wat moet in de plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te krijgen?
Bij (1) groter / kleiner / gelijk
Bij (2) groter / kleiner / gelijk
2p 24
Is het realistisch te veronderstellen dat in 2000 de andere gegevens van Bakker Bert gelijk zijn aan die in 1999? Verklaar het antwoord en betrek daarin uitsluitend de nieuwe oven.
Opgave 8
uit een krant
Steeds meer Nederlanders beleggen in aandelen
Een van de verrassingen van de afgelopen jaren is dat Nederlanders massaal in aandelen zijn gaan beleggen. Inmiddels belegt 20 procent van de Nederlanders in aandelen. In 1960 was dat nog maar 5 procent. Het beleggen in aandelen is mede populair geworden door de resultaten die met spaarrekeningen behaald konden worden. Niet alleen particulieren hebben de toevertrouwde gelden steeds meer in aandelen belegd.
In 1960 telde de Nederlandse bevolking 11,5 miljoen mensen; eind jaren negentig 15,5 miljoen.
2p 25
Bereken de procentuele toename van het aantal Nederlanders dat in aandelen belegt.
Financiële instellingen hebben drie functies: verzorgen van het betalingsverkeer, verlenen van krediet, beheer van vermogen.
1p 26
Welke van deze drie functies is in het krantenbericht aan de orde?
Levensverzekeringsmaatschappijen zijn institutionele beleggers.
1p 27
Noem een ander voorbeeld van een institutionele belegger.
Banken zijn zich steeds meer gaan bezighouden met verzekeren.
1p 28
Hoe neemt men deze ontwikkeling in de bedrijfstak?
In de klas ontstaat een discussie over de vraag welke conclusie met betrekking tot de rente op spaartegoeden uit het krantenbericht getrokken mag worden. Te horen zijn de volgende conclusies:
• De rente is steeds laag geweest.
• De rente is steeds hoog geweest.
• De rente is voortdurend gedaald.
• De rente is voortdurend gestegen.
• De rente was lager dan de opbrengst die met aandelen behaald kon worden.
• De rente was hoger dan de opbrengst die met aandelen behaald kon worden.
2p 29
Welke van deze conclusies is juist?
100016 25
6
Lees verder

### Pagina 7

Opgave 9

Economie van wit tot zwart
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) registreert het nationaal product in
Nederland. Het CBS verzamelt daarom productieve-gegevens van de overheid en de
geregistreerde productie. Het onderscheid tussen geregistreerde en niet-geregistreerde
productie spelen de begrippen wit, grijs en zwart circuit.

Stel dat de niet-geregistreerde productie in 2001 door het CBS geschat wordt op
68,6 miljard euro. Stel verder dat de werkelijke productie voor 15% uit niet-geregistreerde
productie bestaat.
2p 30 Bereken de geschatte geregistreerde productie in 2001.

Doordat de meeste overheidsproducten geen prijs hebben, is de waarde van de
overheidsproductie niet zonder meer te bepalen: wat is bijvoorbeeld de waarde van de
productie van een minister?
Waaraan wordt de waarde van de overheidsproductie gelijkgesteld? Hieron der staan vijf
antwoorden:
- aan het bedrag van de uitgaven van de overheid
- aan het bedrag van de inkomsten van de overheid
- aan het bedrag dat de overheid betaalt aan ambtenaren salarissen
- aan het bedrag dat de overheid betaalt aan goederen en diensten
- aan het bedrag dat de overheidsbedrijven aan productie voortbrengen
2p 31 Welk van deze antwoorden is juist?

Hieronder staan enkele activiteiten die als productie kunnen worden aangemerkt.
1 Jan werkt als kok in restaurant 'De Kokkel' en verdient daarmee bruto € 2.300 per
maand.
2 Peter traint elke week de voetbalclub 'De Doortrappers' en doet dat als onbetaald
vrijwilliger.
3 Janet repareert in haar vrije tijd brommers en geeft de inkomsten daarvan niet op aan
de belasting.
2p 32 Geef voor elke activiteit aan of de productie formeel of informeel is en of deze tot het
witte, het grijze of het zwarte circuit behoort. Neem daartoe het onderstaande schema
over en vul het in.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'formeel of informeel' en 'wit, grijs of zwart'. Drie rijen: 'activiteit 1', 'activiteit 2', 'activiteit 3'. De cellen zijn gevuld met puntjes.]

Let op: de laatste opgave van dit examen staat op de volgende pagina.

100016 25 7 Lees verder

### Pagina 8

Opgave 10
Ruzie over prijzen
De gebroeders Soer hebben samen op Schiermonnikoog een fietsenverhuurbedrijf. Zij
willen de omzet uit hun fietsenverhuurbedrijf vergroten. Zij verschillen van mening over
de manier waarop dat zou moeten. Broer Kees denkt dat de vraag naar hun huurfietsen
prijselastisch is. Broer Piet denkt dat de vraag naar hun huurfietsen prijsinelastisch is.
Hieronder staan enkele economische verschijnselen:
1 de huurprijs van de fietsen moet worden verlaagd
2 de huurprijs van de fietsen moet worden verhoogd
3 want de relatieve vraagdaling is groter dan de relatieve prijsstijging
4 want de relatieve vraagdaling is kleiner dan de relatieve prijsstijging
5 want de relatieve vraagdaling is
kleiner dan de relatieve prijsdaling
6 want de relatieve vraagdaling is kleiner dan de relatieve prijsdaling
7 zodat de omzet van hun fietsenverhuurbedrijf stijgt
2p 33
In welke volgorde wordt de gedachtegang van
Kees correct weergegeven? Kies een van de vier
hiernaast staande gedachtegangen.
gedachtegang 1
gedachtegang 2
gedachtegang 3
gedachtegang 4
volgorde
1-5-7
1-6-7
2-3-7
2-4-7
2p 34
In welke volgorde wordt de gedachtegang van
Piet correct weergegeven? Kies een van de vier
hiernaast staande gedachtegangen.
Einde
100016 25
8