# Eindexamen Economie HAVO 2000 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2000/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Economie 1
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 00
Tijdvak 2
Woensdag 21 juni
13.30 - 16.00 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
Dit examen bestaat uit 31 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
000014 32
Begin

### Pagina 2

Opave 1

Inflatie in Nederland
In 1998 was de inflatie in Nederland de hoogste binnen de Europese Unie (EU).
In Nederland stegen de prijzen gemiddeld met 2%. De gemiddelde prijsstijging in de EU
bedroeg 1,6%. Deze prijsontwikkeling had invloed op de concurrentiepositie en de export
en import van Nederland.

Stel dat de prijsstijging van de exportproducten van elk land gelijk is aan de inflatie in dat
land.
2p 1 Is de concurrentiepositie van Nederland binnen de EU in 1998 dan verbeterd of
verslechterd? Verklaar het antwoord.

De ontwikkeling van de export heeft invloed op de betalingsbalans van een land.
2p 2 Staat de export van goederen aan de inkomstenkant of aan de uitgavenkant van de
betalingsbalans?

Stel dat in 1999 het exportvolume van Nederland toeneemt met 2%.
2p 3 ■ De exportwaarde van Nederland zal in 1999 dalen
A als de exportprijzen stijgen met 1%.
B als de exportprijzen stijgen met 3%.
C als de exportprijzen dalen met 1%.
D als de exportprijzen dalen met 3%.

Opave 2

Steeds meer mensen willen 'groene melk'
Groene melk is melk die op milieuvriendelijke wijze wordt geproduceerd. De markt voor
groene melk wordt in Nederland steeds groter. Op dit moment is deze melk in de winkel
nog duurder dan gewone melk, maar als de markt voor groene melk blijft groeien, kan dat
veranderen.

Groene melk is in de winkel duurder dan gewone melk. Hieronder zijn daarvoor twee
oorzaken gegeven.
oorzaak a: De bedrijven die groene melk produceren zijn kleiner dan bedrijven die
gewone melk produceren.
oorzaak b: De productie van groene melk is arbeidsintensiever dan de productie van
gewone melk.
2p 4 Leg uit hoe oorzaak a ertoe kan leiden dat groene melk duurder is dan gewone melk.
2p 5 Leg uit hoe oorzaak b ertoe kan leiden dat groene melk duurder is dan gewone melk.

000014 32 2 Lees verder


### Pagina 3

Door ontwikkelingen op de markt kan de prijs van groene melk gaan veranderen.
Hieronder zijn daarvoor twee oorzaken gegeven.
• oorzaak 1: De consument wordt steeds milieubewuster bij de aanschaf van goederen.
• oorzaak 2: Producenten van groene melk ontvangen een subsidie van de overheid.
In figuur 1 staan vier grafieken met vraag- en aanbodlijnen.

figuur 1

grafiek A
prijs
groene
melk
oud
nieuw

hoeveelheid groene melk

grafiek B
prijs
groene
melk
nieuw
oud

hoeveelheid groene melk

grafiek C
prijs
groene
melk
oud
nieuw

hoeveelheid groene melk

grafiek D
prijs
groene
melk
nieuw
oud

hoeveelheid groene melk

2p 6 Welke grafiek heeft betrekking op oorzaak 1?
2p 7 Welke grafiek heeft betrekking op oorzaak 2?

000014 32
3
Lees verder


### Pagina 4

Opgave 3
De wereld rond met €, $ en ¥
Veel Europese ondernemingen doen dagelijks zaken met bedrijven buiten Europa. Ze krijgen
dan te maken met verschillende munten, vooral met de Europese euro (€), de Amerikaanse
dollar ($) en de Japanse yen (¥). De koers van de euro ten opzichte van de dollar en de yen
kan schommelen door veranderingen van vraag en aanbod op de valutamarkt.
2p 8 Is hier sprake van een appreciatie of van een depreciatie van de euro?
De koersstijging van de euro wordt veroorzaakt door de situatie op de betalingsbalans
van de eurolanden.
In dit wijst op een betalingsbalans ...(1)... van de eurolanden. In dat geval is de vraag naar
euro's ...(2)... dan de aanbod van euro's. De ontvangsten uit het buitenland zijn dan
...(3)..., dan de betalingen aan het buitenland.
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) overschot / tekort
Bij (2) groter / kleiner
Bij (3) groter / kleiner
Nederlandse bedrijven die naar de Verenigde Staten exporteren ondervinden gevolgen
van de koersstijging van de euro.
Die bedrijven zullen ...(1)... exporteren doordat ...(2)... producten in de
Verenigde Staten ...(3)... worden.
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) meer / minder
Bij (2) Amerikaans / Nederlandse
Bij (3) duurder / goedkoper
Als de Europese Centrale Bank (ECB) vindt dat de koers van de euro te veel stijgt, kan
de ECB besluiten de geldmarktrente in Europa aan te passen.
De ECB zal de geldmarktrente ...(1)... omdat daardoor ...(2)... buitenlandse beleggingen
worden aangetrokken zodat de vraag naar euro's ...(3)...
Wat moet in plaats van de cijfers worden ingevuld om een economisch correcte tekst te
krijgen?
Bij (1) verhogen / verlagen
Bij (2) meer / minder
Bij (3) afneemt / toeneemt
000014 32
4
Lees verder

### Pagina 5

Dit document is een examenpagina met opgaven. Het bevat vraag 4, die gericht is op economische concepten zoals prijselasticiteit, vraag en aanbod. Er wordt een vraagvergelijking gegeven: Qv = -2,5P + 20, waarbij Qv de gevraagde hoeveelheid in flessen shampoo is en P de prijs per fles in euro's. De student wordt gevraagd om de gevolgen van een prijsstijging van 2 naar 3 euro voor de afzet en omzet te analyseren en de waarde van de prijselasticiteit te berekenen. Vraag 5 behandelt onderhandelingen over de arbeidsvoorwaarden, waarbij de student moet invullen welke economische termen de gaten in de tekst vullen. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel tekstuele uitleg en multiple-choice opties voor de antwoorden.

### Pagina 6

Opgave 6
Nederland als vestigingsplaats voor bedrijven
Economen hebben onderzocht welke landen voor bedrijven de meest aantrekkelijke
vestigingsplaats zijn. Zij hebben dat onderzocht voor de jaren 1994-1998 en een
voorspelling gemaakt voor de jaren 1999-2002. In figuur 2 is dat voor een aantal landen in
beeld gebracht.

[FIGUUR: Horizontale staafdiagram met landen op de y-as en een schaal van 7,5 tot 8,9 op de x-as. De staven geven de aantrekkelijkheid als vestigingsplaats weer. Naast de staven staat de rangorde voor de periode 1999-2002.]

figuur 2
→ aantrekkelijkheid als vestigingsplaats in de periode
1994-1998 (0=zeer slecht; 10=zeer goed)
rangorde in de
periode 1999-2002
(voorspelling)
Hong Kong (1) 7,5 7,7 7,9 8,1 8,3 8,5 8,7 8,9 12
Engeland (2) 2
Nederland (3) 1
Singapore (4) 6
Amerika (5) 3
Canada (6) 4
Nieuw Zeeland (7) 15
Ierland (8) 7
Zwitserland (9) 5
Duitsland (10) 10
Zweden (11) 9

2p 16 □ Hieronder staan drie uitspraken naar aanleiding van figuur 2. Geef voor elke uitspraak
aan of deze juist of onjuist is.
*uitspraak 1*
De positie van Nederland als vestigingsplaats is in de periode 1999-2002 beter dan in de
periode 1994-1998.
*uitspraak 2*
De positie van Duitsland als vestigingsplaats is in de periode 1999-2002 slechter dan in de
periode 1994-1998.
*uitspraak 3*
De positie van Singapore als vestigingsplaats is ten opzichte van die van Nederland in de
periode 1992-2002 beter dan in de periode 1994-1998.

Bij dit onderzoek is ieder land beoordeeld op zaken als afzetmogelijkheden,
belastingniveau, kwaliteit van de infrastructuur en arbeidsproductiviteit.
2p 17 □ Noem een verandering in de infrastructuur die de aantrekkelijkheid van Nederland als
vestigingsplaats voor bedrijven kan vergroten.
2p 18 □ Noem twee oorzaken van een hoge arbeidsproductiviteit.

000014 32 6 Lees verder

### Pagina 7

Opgave 7
Werk of loon
In mei 1999 zijn de onderhandelingen over de CAO voor het jaar 2000 gestart.
De onderhandelaars van de vakbond vroegen zich op dat moment af welke looneis ze
zouden gaan stellen. De economoom van de vakbond had daarvoor de gegevens van tabel 1
 {\\bf verzameld.}
[FIGUUR: tabel met kolomkop 1999 en 2000 en rijen loonindex, prijsindex, arbeids­productiviteit]
tabel 1
loonindex (1998 = 100)
prijsindex (1998 = 100)
arbeidsproductiviteit (1998 = 100)
1999
104,3
102,2
102,1
2000
...
104,8
103,6
2p 19  Is de prijsindex voor 2000 berekend door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
of door het Centraal Planbureau (CPB)? Verklaar het antwoord.
2p 20  In 1999 is het reële loon ten opzichte van 1998 gestegen.
Kan dat uit de gegevens worden afgeleid? Verklaar het antwoord.
2p 21  De econoom van de werkgeversorganisatie stelt dat de bedrijven het moeilijk hebben.
Om te voorkomen dat er banen verloren gaan, mag volgens deze econoom de looneis voor
het jaar 2000 maximaal gelijk zijn aan de stijging van de arbeidsproductiviteit in dat jaar.
Bereken hoeveel procent loonstijging de vakbond volgens deze econoom maximaal mag
eisen (in ten minste 2 decimalen).
2p 22  De vakbond vindt dat de koopkracht van de werknemers in 2000 niet lager mag zijn dan
in 1999.
Bereken hoeveel procent loonstijging de vakbond dan minimaal moet eisen (in ten minste
2 decimalen).
Opgave 8
Hoogconjunctuur in Nederland
In 1999 groeit het nationaal inkomen in Nederland met 3,5%. Volgens sommige economen
bevindt de economie van Nederland zich in 1999 in een fase van hoogconjunctuur.
Zij waarschuwen dat daardoor de inflatie in Nederland kan worden aangewakkerd.
2p 23  Is de trendmatige groei van het nationaal inkomen in Nederland hoger dan, gelijk aan of
lager dan 3,5%? Verklaar het antwoord.
2p 24  Deze economen waarschuwen voor bestedingsinflatie.
Geef daarvoor de verklaring.
2p 25  Hieronder staan drie uitspraken over de kenmerken van hoogconjunctuur. Geef voor elke
uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
uitspraak 1
In een fase van hoogconjunctuur neemt de bezettingsgraad van de bedrijven toe.
uitspraak 2
In een fase van hoogconjunctuur neemt de vraag naar arbeid toe.
uitspraak 3
In een fase van hoogconjunctuur is het nationaal inkomen groter dan het nationaal
product.
000014 32
7
Lees verder

### Pagina 8

Opgave 9

Werk, werk en nog eens (deeltijd)werk
De Nederlandse overheid stelt alles in het werk om de werkgelegenheid te laten groeien.
Tussen 1992 en 1997 is dat goed gelukt. Zowel in personen als in arbeidsjaren gemeten nam
de werkgelegenheid toe. Figuur 3 laat dat zien.

[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as werkgelegenheid (x1000) van 0 tot 8000, en op de x-as de jaren 1992 tot en met 1997. Per jaar zijn er twee staven: één lichtere staaf voor personen en één donkerdere staaf voor arbeidsjaren. De legenda geeft aan dat de lichte staven 'personen' en de donkere staven 'arbeidsjaren' weergeven. De waarden zijn:
1992: personen 6468, arbeidsjaren 5283
1993: personen 6545, arbeidsjaren 5323
1994: personen 6592, arbeidsjaren 5305
1995: personen 6700, arbeidsjaren 5380
1996: personen 6839, arbeidsjaren 5486
1997: personen 7037, arbeidsjaren 5629]

2p 26
De werkgelegenheid in arbeidsjaren is kleiner dan de werkgelegenheid in personen.
Dat komt doordat veel mensen in deeltijd werken. Door deeltijdwerk
A hebben sommige mensen meer dan een volledige baan
B is meer dan een persoon nodig voor één volledige baan
C is het aanbod van arbeid groter dan de vraag naar arbeid

2p 27
De regering heeft het werken in deeltijd steeds gemakkelijker gemaakt.
Wat is in 1997 vergeleken met 1992 relatief het meest gegroeid, de werkgelegenheid in
personen of de werkgelegenheid in arbeidsjaren? Verklaar het antwoord met behulp van
een berekening.

2p 28
In de jaren na 1992 is ook de beroepsbevolking in Nederland gegroeid.
Zal de groei van de beroepsbevolking, door het gemakkelijker maken van het werken in
deeltijd, zijn bevorderd of zijn afgeremd? Verklaar het antwoord.

Opgave 10

Groei staatsschuld blijft binnen de perken
In de jaren negentig is het financieringstekort van de Nederlandse overheid steeds kleiner
geworden. Mede door de groei van het nationaal inkomen in deze periode is de staatsschuld
in procenten van het nationaal inkomen gedaald.

In tabel 2 staan hierover enkele gegevens (alle bedragen in miljarden euro’s).

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 1997 en 1998. De rijen zijn: nationaal inkomen, financieringstekort, staatsschuld per 1 januari.
1997: nationaal inkomen 758, financieringstekort 300, staatsschuld per 1 januari 220
1998: nationaal inkomen 777, financieringstekort 7, staatsschuld per 1 januari 229]

2p 29
Bereken de omvang van het financieringstekort van de overheid in 1997.

000014 32 8 Lees verder

### Pagina 9

Stel dat de staatsschuld (per 1 januari) in procenten van het nationaal inkomen in 1998
lager is dan in 1997.
2p 30 [FIGUUR: Leeg vakje naast de vraag.
Kan dan in 1998 het nationaal inkomen 308 miljard euro hebben bedragen? Verklaar het
antwoord met behulp van een berekening.
2p 31 [FIGUUR: Zwart vierkantje naast de vraag.
De middelen om het financieringstekort te dekken worden door de Nederlandse regering
vooral bijeengebracht door
A bankbiljetten te drukken.
B belastingen te heffen.
C de export te vergroten.
D staatsobligaties te plaatsen.
Einde
000014 32 9