# Eindexamen Economie HAVO 1999 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/1999/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Economie
Examen HAVO en VHBO
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Vooropleiding
Hoger
Beroeps
Onderwijs
19 99
HAVO Tijd vak 1
VHBO Tijd vak 2
Woensdag 19 mei
13.30-16.30 uur
Dit examen bestaat uit 36 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
900007 18

### Pagina 2

Opgave 1

De consument in Nederland doet een steeds groter deel van de dagelijkse boodschappen
in de supermarkt. Dat blijkt uit onderzoek naar de ontwikkeling van de bestedingen aan
levensmiddelen. In figuur 1 zijn de resultaten van dat onderzoek weergegeven.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "omzet per jaar (in miljarden guldens)" van 0 tot 55, en op de x-as de jaren 1986 tot 1996. Drie lijnen: gestippeld voor supermarkten, gestreept voor speciaalzaken, en doorlopend voor overige. De gestippelde lijn (supermarkten) stijgt van ongeveer 27 miljard in 1986 tot ongeveer 54 miljard in 1996. De gestreepte lijn (speciaalzaken) fluctueert tussen ongeveer 13 en 14 miljard. De doorlopende lijn (overige) daalt van ongeveer 5 miljard in 1986 tot ongeveer 4 miljard in 1996.]

Legenda:
....... supermarkten -- speciaalzaken — overige -> jaar

2p 1 □ Bereken met hoeveel procent de omzet van de supermarkten tussen 1986 en 1996 is
gestegen.
3p 2 □ Bereken hoeveel centen van iedere aan levensmiddelen uitgegeven gulden in 1996 in de
kassa van de speciaalzaken terechtkwamen.

Verwacht wordt dat supermarkten hun positie op de markt verder willen versterken door
uitbreiding van het assortiment met artikelen uit andere bedrijfskolommen.
2p 3 □ Is er bij deze ontwikkeling sprake van differentiatie, integratie, parallelisatie of
specialisatie?

In 1996 is de nieuwe winkeltijdenwet in werking getreden. Deze wet biedt winkeliers
ruimere mogelijkheden tot openstelling.

Een supermarkt breidt haar winkeltijden uit van 55 naar 70 uur per week. Omdat de
klanten deze supermarkt in meer gespreid over de dag bezoeken, wordt besloten de
personeelsbezetting per uur met 10% terug te brengen van 20 naar 18 personen.
3p 4 □ Bereken met hoeveel uur per week de werkgelegenheid in deze supermarkt stijgt.

De toegevoegde waarde van deze supermarkt stijgt door de uitbreiding van de
winkeltijden van $f$ 55.000,- naar $f$ 61.600,- per week.
3p 5 □ Toon met een berekening aan dat de arbeidsproductiviteit per uur in deze supermarkt is
gedaald.

900007 18 2 Lees verder


### Pagina 3

Opgave 2
In veel Europese landen kan de overheid ingrijpen bij ongewenste conjuncturele
ontwikkelingen. Om te bepalen in welke fase van de conjunctuur een land zich bevindt,
wordt gekeken naar conjunctuurindicatoren.

De verandering van de voorraden eindproduct bij bedrijven is een voorbeeld van een
conjunctuurindicator.
6 (3p) Is een afname of een toename van de voorraden eindproduct een signaal voor een
neergaande conjunctuur? Verklaar het antwoord.

Een andere conjunctuurindicator is het consumentenvertrouwen in de economie. Dit
vertrouwen komt tot uiting in de ontwikkeling van de aankoop van duurzame
consumptiegoederen.
7 (3p) Leg uit dat een gestegen consumentenvertrouwen in de economie zowel oorzaak als
gevolg van een opgaande conjunctuur kan zijn.

De aankopen van duurzame consumptiegoederen worden ook beïnvloed door de
verwachte inflatie. Stel dat consumenten in de toekomst een hogere inflatie
verwachten.
8 (2p) Wordt de aanschaf van duurzame consumptiegoederen op korte termijn hierdoor
afgeremd of gestimuleerd? Verklaar het antwoord.

In het voorjaar van 1997 is een aantal Europese landen in een opgaande conjunctuurfase
gekomen. In Groot-Brittannië is men toen uit vrees voor toenemende inflatie de
conjunctuur gaan afremmen.
Om een opgaande conjunctuur af te remmen kunnen als beleidsinstrumenten de
belastingtarieven en de rentetarieven worden ingezet.
9 (2p) Moeten de belastingtarieven worden verhoogd of verlaagd om een opgaande conjunctuur
af te remmen? Verklaar het antwoord.

In Groot-Brittannië is gekozen voor een renteverhoging om de opgaande conjunctuur af
te remmen. Deze renteverhoging heeft via koersstijging van het Britse pond tot afname
van de export van Groot-Brittannië geleid.
10 (3p) Leg uit dat de rentestijging in Groot-Brittannië tot koersstijging van het Britse pond heeft
geleid.

11 (2p) Leg uit dat een afname van de export van Groot-Brittannië een remmende invloed heeft
op de conjunctuur in Groot-Brittannië.

900007 18
3
Lees verder

### Pagina 4

Opgave 3

Een chemiebedrijf produceert het product Boromal dat rokers helpt te stoppen met roken. Het bedrijf heeft met Boromal een monopoliepositie.

In tabel 1 staan gegevens met betrekking tot Boromal.

[FIGUUR: Tabel 1 met kolommen Qv, P=GO, GCK, GTK, GVK en rijen met verschillende afzethoeveelheden en bijbehorende prijzen en kosten.]

De symbolen hebben de volgende betekenis:
Qv = de afzet in stuks
P = de prijs in guldens per stuk
GO = de gemiddelde opbrengst in guldens per stuk
GCK = de gemiddelde constante kosten in guldens per stuk
GTK = de gemiddelde totale kosten in guldens per stuk
GVK = de gemiddelde variabele kosten in guldens per stuk

2p 12 Hoe hoog zijn de marginale kosten bij iedere afzet?
3p 13 Bereken de bedragen die bij a en b op de stippellijnen in tabel 1 moeten.
2p 14 Bij welke afzet(ten) is er sprake van een break-even situatie? Licht het antwoord toe.
2p 15 Bereken de verandering van de totale opbrengst door een prijsdaling van $f$ 5,- naar $f$ 4,50.

Op een bepaald moment heeft het chemiebedrijf de prijs van Boromal op $f$ 2,50 per stuk gesteld. Bij deze prijs wordt een lagere winst behaald dan maximaal haalbaar is.
2p 16 Leg uit dat de prijsstelling van Boromal op $f$ 2,50 per stuk de toetreding van nieuwe aanbieders tot deze markt kan bemoeilijken.
2p 17 Toon aan dat een prijsverhoging van Boromal met $f$ 0,50 tot stijging van de totale winst zal leiden.

De vraag naar Boromal is niet alleen afhankelijk van de prijs van Boromal. Ook andere factoren, zoals de prijs van sigaretten, spelen hierbij een rol.

Stel dat het teken van de kruiselingse prijselasticiteitscoëfficiënt van de vraag naar Boromal ten opzichte van de prijs van sigaretten positief is.
3p 18 Geef daarvoor een verklaring.

900007 18 4 Lees verder


### Pagina 5

Opgave 4

Sinds het begin van de jaren tachtig bestaat er tussen de regering, De Nederlandsche Bank
en de organisaties van werkgevers en werknemers in Nederland een grote mate van
overeenstemming over de hoofdlijnen van het economisch beleid. Centrale doelstelling
van het beleid is het terugdringen van de werkloosheid. Dit beleid kent drie pijlers:
• hechte samenwerking tussen werkgevers- en werknemersorganisaties uitmondend in een
centraal akkoord; in dit akkoord zijn afspraken over beperking van de loonstijging in
combinatie met arbeidstijdverkorting gemaakt;
• verlaging van de collectieve lastendruk, mogelijk gemaakt door bezuinigingen op de
overheidsuitgaven en de sociale zekerheid;
• inflatiebestrijding.

3p 19
Leg uit dat een verlaging van de collectieve lastendruk een bijdrage kan leveren aan de
beperking van de loonstijging.

2p 20
Leg uit dat succesvolle inflatiebestrijding een bijdrage kan leveren aan de beperking van
de loonstijging.

3p 21
Leg uit dat beperking van de loonstijging tot afname van de structuurwerkloosheid kan
leiden.

Het gevoerde beleid in Nederland heeft invloed gehad op de werkgelegenheid. In tabel 2
staan daarover enkele gegevens.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 1973-1982 en 1983-1996. De tabel heeft twee rijen met de volgende gegevens: Werkgelegenheid in uren: -1,6 en 0,9. Werkgelegenheid in personen: -0,8 en 1,4.]

tabel 2

Uit tabel 2 blijkt dat de ontwikkeling van de werkgelegenheid in personen verschilt van de
ontwikkeling van de werkgelegenheid in uren.

3p 22
Leg uit dat verkorting van de werkweek een verklaring kan zijn voor dit verschil in de
periode 1973-1982.

3p 23
Stel dat er 6 miljoen personen in 1994 aan het werk zijn en dat er gemiddeld 1.500 uur per
persoon per jaar is gewerkt. Veronderstel verder dat de gemiddelde groeicijfers voor de
periode 1983-1996 ook gelden voor 1995.
Bereken hoeveel uur er per werkende gemiddeld in 1995 is gewerkt (in ten minste één
decimaal).

900007 18 5 Lees verder

leiden.nl.

### Pagina 6

Opgave 5
In de inkomensverdeling in Nederland zijn in het verleden verschuivingen opgetreden.
Deze verschuivingen betroffen zowel de primaire als de secundaire inkomensverdeling.
Vooral de secundaire inkomensverdeling is door overheidsmaatregelen beïnvloed.

In tabel 3 staan voor enkele jaren gegevens over de secundaire inkomensverdeling: het
aandeel in het totale inkomen van de 20% inkomensontvangers met de laagste inkomens
en dat van de 20% inkomensontvangers met de hoogste inkomens.

tabel 3 jaar aandeel in het inkomen in %
laagste 20% hoogste 20%
1959 5,0 43,0
1977 8,3 36,9
1990 7,1 38,2

De inkomensverdeling kan ook worden weergegeven met behulp van een Lorenzcurve.
De Lorenzcurve van 1977 is in figuur 2 getekend.

figuur 2
inkomen in %
(cumulatief)
[FIGUUR: Een Lorenzcurve, beginnend bij (0,0), die na punt A langs een curve loopt en eindigt bij (100,100). Een rechte lijn van (0,0) naar (100,100) is ook getekend als referentie.]
0 A B → inkomensontvangers in % (cumulatief)

Met behulp van de gegevens in tabel 3 kunnen de coördinaten van de punten A en B
worden berekend.

2p 24 Met behulp van de gegevens in tabel 3 kunnen de coördinaten van de punten A en B
worden berekend.
Bereken de coördinaten van punt B (in ten minste één decimaal).

Loopt de Lorenzcurve van 1990 dichter bij de diagonaal of verder verwijderd van de
diagonaal dan de Lorenzcurve van 1977? Verklaar het antwoord met behulp van getallen
uit tabel 3.

In de periode 1959-1977 heeft er een nivellering van de secundaire inkomens
plaatsgevonden: de verschillen tussen de secundaire inkomens zijn in verhouding kleiner
geworden. Een mogelijke oorzaak van deze nivellering is een wijziging van de progressie
in de belastingheffing.
2p 26 Is de progressie dan afgenomen of toegenomen? Verklaar het antwoord.

900007 18 6 Lees verder

### Pagina 7

2p 27 $\Box$ In de periode 1977-1990 zijn de secundaire inkomens gedenivelleerd. Een mogelijke
oorzaak hiervan is een wijziging in de hoogte van de overdrachtsinkomens.
Zijn de overdrachtsinkomens per Ee rde dan sterker of minder sterk gestegen dan de
andere inkomens? Verklaar het antwoord.

De belasting- en premieheffing in Nederland heeft invloed op de inkomensverdeling. In
figuur 3 staat de gemiddelde belasting- en premiedruk weergegeven van een viertal
heffingen voor een aantal bruto inkomens in 1994.

[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as bruto inkomens (33000, 41000, 49000, 58000, 69000, 88000) en op de y-as percentages. Er zijn zes groepen staven, elk bestaande uit twee gestapelde staven: een lichtere staaf (premie volksverzekering en inkomstenbelasting) en een donkere staaf (premie ziektekostenverzekering en overige premies). De hoogte van de staven geeft de percentages weer.]

Legenda:
premie volksverzekeringen
inkomstenbelasting
premie ziektekostenverzekeringen
overige premies

2p 28 $\Box$ Wat wordt verstaan onder belastingdruk?

3p 29 $\Box$ Voor alle in figuur 3 genoemde bruto inkomens geldt dat de totale belasting- en
premieheffing een nivellerende werking op de secundaire inkomens heeft.
Toon met behulp van een berekening aan dat deze nivellerende werking voor alle
genoemde bruto inkomens geldt.

2p 30 $\Box$ Noem een heffing uit figuur 3 die gedeeltelijk een degressief verloop heeft? Verklaar het
antwoord.

Let op: de laatste opgave van dit examen staat op de volgende pagina.

900007 18 7 Lees verder

### Pagina 8

Opgave 6
De koers van de Griekse drachme is ten opzichte van andere Europese valuta's in de
eerste helft van de jaren negentig flink gedaald. Door de vrije werking van vraag en
aanbod daalde de koers van de Griekse drachme in enkele jaren met ruim 40%.
2p 31 Is hier sprake van depreciatie of van devaluatie van de Griekse drachme? Licht het
antwoord toe.
3p 32 De inflatie in Griekenland bedroeg in de eerste helft van de jaren negentig meer dan 10%
per jaar. Deze naar verhouding hoge inflatie is zowel oorzaak als gevolg van de
koersdaling van de Griekse drachme.
3p 33 Leg uit dat de inflatie in Griekenland tot koersdaling van de Griekse drachme kan hebben
geleid.
De Griekse centrale bank heeft vanaf 1995 een beleid gevoerd gericht op het tegengaan
van de daling van de koers van de drachme ten opzichte van andere Europese valuta's. Dit
beleid heeft aanleiding gegeven tot herhaalde valuta-interventies door de Griekse centrale
bank.
3p 34 Is de deviezenvoorraad van de Griekse centrale bank door deze interventies afgenomen of
toegenomen? Verklaar het antwoord.
Door de beperking van de koersdaling van de Griekse drachme werd de inflatie in
Griekenland afgeremd. De lagere inflatie droeg via hogere ontvangsten uit toerisme bij
aan een beperking van het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans van
Griekenland.
2p 35 Op welke deelrekening van de betalingsbalans van Griekenland worden de ontvangsten uit
toerisme geboekt?
3p 36 Leg uit dat daling van de inflatie in Griekenland tot toename van de ontvangsten uit
toerisme voor Griekenland kan hebben geleid.
Einde
900007 18