# Eindexamen Biologie HAVO 2025 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Opgave 1 (1 punt) 1 1 1 In de tekst worden drie verschillen genoemd ten opzichte van een normaal gebouwd hart. In afbeelding 1 is een vierde verschil zichtbaar. Noteer dit vierde verschil. Toen Britt zes maanden oud was, heeft ze een operatie gehad. Bij deze operatie is de doorgang naar de longslagader wijder gemaakt. De hartchirurg heeft toen de wand van de longslagader opengesneden en opgevuld met een stukje kunststof weefsel (een 'patch', afbeelding 2). Het nadeel van zo'n operatie is dat de longslagaderklep niet meer volledig sluit, waardoor bloed kan terugstromen naar het hart. afbeelding 2 longslagader patch 1 2 Stroomt het bloed bij Britt terug tijdens de systole of tijdens de diastole van de kamers? Verklaar je antwoord. Gebruik je informatieboek. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een hartafwijking waarbij je een afbeelding van een hart moet analyseren. Je moet een specifiek anatomisch verschil herkennen dat niet in de tekst wordt genoemd, maar wel duidelijk zichtbaar is in de afbeelding. Wat moet je kennen: Je moet de basisanatomie van het menselijk hart kennen, inclusief de namen van de hartkamers en de dikte van hun wanden in een normaal hart. Ook moet je de kenmerken van de tetralogie van Fallot kunnen herkennen, zelfs als ze niet expliciet benoemd worden in de tekst. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische tekening van een orgaan kunnen interpreteren en afwijkingen daarin kunnen identificeren. Je moet specifieke details uit een afbeelding kunnen halen en deze correct benoemen. Waar op letten: Je benoemt specifiek het vierde verschil dat zichtbaar is in afbeelding 1, naast de drie die al in de tekst genoemd zijn. Je let goed op de anatomische details van het hart in afbeelding 1, met name de dikte van de hartkamers. Je vermijdt het noemen van een van de drie verschillen die al in de vraagtekst staan. Je gebruikt de juiste anatomische termen voor de hartkamers. Kernbegrippen: hartanatomie, cardiovasculair stelsel, tetralogie van Fallot, rechterkamerhypertrofie, hartafwijking Veelgemaakte fouten: - Een van de drie reeds in de tekst genoemde afwijkingen noemen. - De dikte van de hartspierwand verkeerd interpreteren of over het hoofd zien. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Opgave 2 (1 punt) Toen Britt zes maanden oud was, heeft ze een operatie gehad. Bij deze operatie is de doorgang naar de longslagader wijder gemaakt. De hartchirurg heeft toen de wand van de longslagader opengesneden en opgevuld met een stukje kunststof weefsel (een 'patch', afbeelding 2). Het nadeel van zo'n operatie is dat de longslagaderklep niet meer volledig sluit, waardoor bloed kan terugstromen naar het hart. Stroomt het bloed bij Britt terug tijdens de systole of tijdens de diastole van de kamers? Verklaar je antwoord. Gebruik je informatieboek. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het hart, specifiek over de bloedstroom bij een afwijkende hartklep. Je moet de fasen van de hartcyclus en de bijbehorende drukverschillen begrijpen om de bloedstroom te kunnen verklaren. Wat moet je kennen: Je moet de termen 'systole' en 'diastole' kennen en weten wat er met de hartkamers en de bloeddruk gebeurt tijdens deze fasen. Je moet ook de functie van hartkleppen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de hartcyclus, drukverschillen en de richting van de bloedstroom bij een niet-functionerende klep. Je gebruikt je kennis van de bloedsomloop en de hartwerking om je antwoord te verklaren. Waar op letten: Je benoemt de juiste fase van de hartcyclus (systole of diastole). Je legt uit wat er met de druk in de rechterkamer en/of de longslagader gebeurt tijdens deze fase. Je koppelt de drukverschillen aan de richting van de bloedstroom bij een niet-sluitende klep. Je gebruikt de termen 'systole' en 'diastole' correct. Je verwijst naar de specifieke organen uit de casus: de longslagader en de rechterkamer. Kernbegrippen: hartcyclus, systole, diastole, bloeddruk, hartkleppen, bloedsomloop Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen systole (samentrekken, hoge druk, bloed eruit) en diastole (ontspannen, lage druk, bloed erin/terugstroom bij lekke klep). - Het geven van de juiste term (diastole) zonder correcte of volledige verklaring over de drukverschillen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Opgave 3 (2 punten) Als Britt zich inspande, was ze veel eerder moe dan haar leeftijdsgenoten. De slecht sluitende klep was een van de oorzaken. De vermoeidheid werd ook veroorzaakt door de opening tussen haar linker- en rechterkamer. Via deze opening was er menging van bloed uit de linker- en rechterharthelft. Door deze menging werd in de cellen van Britt bij inspanning minder energie geproduceerd dan in die van haar leeftijdsgenoten. Leg dit uit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over een medische aandoening die de bloedsomloop beïnvloedt. Je moet de fysiologische gevolgen van deze aandoening uitleggen, specifiek gericht op de energieproductie in de cellen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de bloedsomloop kennen, inclusief het verschil tussen zuurstofrijk en zuurstofarm bloed. Ook moet je weten hoe cellen energie produceren (dissimilatie) en welke rol zuurstof hierbij speelt. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten, waarbij je de anatomische afwijking koppelt aan de fysiologische gevolgen op celniveau. Je moet correcte biologische termen gebruiken en de stappen logisch met elkaar verbinden. Waar op letten: Je benoemt dat de menging van zuurstofrijk en zuurstofarm bloed leidt tot bloed met minder zuurstof. Je legt de causale link tussen minder zuurstof en het proces van energieproductie. Je gebruikt de juiste vakterm voor energieproductie, zoals 'aerobe dissimilatie' of 'verbranding'. Je noemt het eindproduct van energieproductie, namelijk ATP. Kernbegrippen: bloedsomloop, gaswisseling, dissimilatie, ATP, zuurstofrijk bloed, zuurstofarm bloed Veelgemaakte fouten: - Alleen de menging van bloed noemen zonder de consequentie (minder zuurstof) te benoemen. - Niet de link leggen tussen minder zuurstof en minder (aerobe) dissimilatie/verbranding. - Vage termen als 'minder energie' gebruiken zonder dit te koppelen aan de productie van ATP. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Opgave 4 (2 punten) Onlangs heeft Britt haar tweede hartoperatie gehad. De hartchirurg verving haar slecht sluitende klep door een longslagaderklep van een orgaandonor. Britt is nu minder snel moe. Tijdens de operatie werd haar hart gekoeld, zodat het nauwelijks meer samentrok. Britt lag daarom aan de hart-longmachine. Een hart-longmachine neemt de functie van het hart en de longen tijdelijk over. Welke afbeelding geeft de aansluiting van de hart-longmachine op de bloedsomloop, en de stroomrichting van het bloed juist weer? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van de hart-longmachine en de aansluiting daarvan op de bloedsomloop. Je moet een afbeelding kiezen die de juiste aansluiting en stroomrichting van het bloed weergeeft. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de bloedsomloop kennen, inclusief het verschil tussen slagaders en aders, en de functie van de grote en kleine bloedsomloop. Ook moet je weten wat zuurstofrijk en zuurstofarm bloed is en waar deze doorheen stromen. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische tekening van de bloedsomloop kunnen interpreteren en de functie van een medisch apparaat (hart-longmachine) kunnen plaatsen binnen deze fysiologische context. Je moet logisch kunnen redeneren over de bloedstroom en de uitwisseling van gassen. Waar op letten: Je benoemt de functie van de hart-longmachine in relatie tot de bloedsomloop. Je legt uit welke bloedvaten (ader/slagader) zuurstofarm en zuurstofrijk bloed vervoeren in de grote bloedsomloop. Je redeneert correct over de stroomrichting van het bloed van en naar de hart-longmachine. Je gebruikt de termen 'slagader' en 'ader' correct in je uitleg. Je legt uit waarom de andere opties (A, B, C) niet kloppen. Kernbegrippen: bloedsomloop, hart-longmachine, zuurstofrijk bloed, zuurstofarm bloed, grote bloedsomloop, arterie, vene Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de functie van slagaders (arteriën) en aders (venen). - Niet correct redeneren over de functie van een hart-longmachine: het moet zuurstofarm bloed ontvangen en zuurstofrijk bloed teruggeven aan de grote bloedsomloop. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 6 – Opgave 6 (1 punt) Ayam cemani’s en svarthöna’s hebben dezelfde, uiterst complexe, mutatie aan het EDN3-gen. Wetenschappers denken daarom dat de twee rassen afstammen van een gemeenschappelijke volledig zwart-gekleurde voorouder. Verklaar dat het niet waarschijnlijk is dat de mutatie aan het EDN3-gen bij de ayam cemani’s en die bij de svarthöna’s onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de evolutie van specifieke eigenschappen bij organismen en de waarschijnlijkheid van genetische veranderingen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van mutaties en evolutie kennen, inclusief het concept van gemeenschappelijke afstamming en de rol van kans bij het ontstaan van genetische variatie. Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor evolutionaire scenario's, waarbij je de waarschijnlijkheid van genetische gebeurtenissen meeweegt. Je moet je antwoord beargumenteren met de juiste biologische concepten. Waar op letten: Je benoemt expliciet de lage waarschijnlijkheid van het onafhankelijk ontstaan van een complexe mutatie. Je vermijdt het herhalen van de vraagstelling zonder verdere verklaring. Je maakt geen verwarring tussen de mutatie en het fenotype (de zwarte kleur). Kernbegrippen: mutatie, evolutie, gemeenschappelijke afstamming, kans Veelgemaakte fouten: - De redenering herhalen in plaats van de onderliggende oorzaak (lage waarschijnlijkheid) te noemen. - Verwarren van de mutatie met het fenotype. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Opgave 7 (2 punten) Freek wil graag zwarte kippen gaan fokken. Van een bevriende kippenfokker koopt hij een aantal eieren van kippen met fibromelanose. Nadat de eieren zijn uitgekomen, maakt Freek een stamboom van de ouders en de kuikens (afbeelding 3). afbeelding 3 I 1 2 II 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Legenda: hen met fibromelanose lichtbruine hen haan met fibromelanose lichtbruine haan Freek kiest haan II-5 om verder mee te fokken. Voor het fokken zou het gunstig zijn als de haan homozygoot is voor de autosomaal overervende eigenschap fibromelanose. Wat is de kans dat haan II-5 homozygoot is? A (1)/(4) B (1)/(3) C (1)/(2) D (2)/(3) E (3)/(4) Wat kun je verwachten: Je krijgt een stamboom en een vraag over de kans op een specifiek genotype van een individu in die stamboom. Je moet de overervingswijze van de eigenschap bepalen en vervolgens een kansberekening uitvoeren. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen dominant, recessief, homozygoot, heterozygoot en autosomaal kennen. Je moet weten hoe je een stamboom analyseert om de overervingswijze te bepalen en hoe je een kruisingsschema opstelt. Ook moet je de regels van kansberekening in de genetica beheersen. Wat moet je kunnen: Je kunt een stamboom analyseren om de overervingswijze van een eigenschap te achterhalen. Je kunt genotypen afleiden uit fenotypen en stamboomgegevens. Je kunt een kruisingsschema opstellen en de genotypische en fenotypische verhoudingen van de nakomelingen bepalen. Je kunt een voorwaardelijke kans berekenen op een specifiek genotype, gegeven een bepaald fenotype. Waar op letten: Je bepaalt eerst of de eigenschap dominant of recessief is aan de hand van de stamboom. Je stelt de genotypen van de ouders vast op basis van hun fenotypen en die van hun nakomelingen. Je stelt een kruisingsschema op voor de ouders. Je berekent de kans op homozygoot, GÉGEVEN dat haan II-5 fibromelanose heeft. Dit is een voorwaardelijke kans. Je geeft de kans als een breuk. Kernbegrippen: erfelijkheid, stamboomonderzoek, dominant allel, recessief allel, homozygoot, heterozygoot, kansrekening in genetica Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de kans op een genotype onder alle nakomelingen (1/4) met de kans op dat genotype gegeven een specifiek fenotype (1/3). - Onjuist bepalen of de eigenschap dominant of recessief is. - De kans op heterozygoot (2/3) berekenen in plaats van homozygoot. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Opgave 8 (2 punten) Om uit te sluiten dat haan II-5 heterozygoot is voor de eigenschap fibromelanose, kruist Freek hem met het lichtbruine hennetje. − Noteer de mogelijke fenotypen van de nakomelingen van deze kruising als haan II-5 **heterozygoot** is. − Noteer de verhouding waarin deze fenotypen dan aanwezig zijn. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genetica waarbij je een stamboom moet analyseren en een kruising moet uitvoeren. Je moet de fenotypen en hun verhoudingen bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'dominant', 'recessief', 'heterozygoot', 'homozygoot', 'genotype' en 'fenotype' kennen. Ook moet je weten hoe je een stamboom analyseert om de dominantie van een eigenschap te bepalen. Wat moet je kunnen: Je kunt een stamboom interpreteren om de overerving van een eigenschap vast te stellen. Je kunt een kruisingsschema opstellen en daarmee de mogelijke genotypen en fenotypen van nakomelingen bepalen, inclusief hun verhoudingen. Waar op letten: Je moet eerst de dominantie van het allel voor fibromelanose correct afleiden uit de stamboom (afbeelding 3). Je moet het genotype van de lichtbruine hen correct bepalen. Je moet een kruisingsschema opstellen voor de gegeven genotypes. Je moet de fenotypen van de nakomelingen correct benoemen. Je moet de verhouding van de fenotypen correct noteren. Kernbegrippen: erfelijkheid, genotype, fenotype, dominant, recessief, heterozygoot, homozygoot, testkruising, stamboomonderzoek Veelgemaakte fouten: - Verkeerd afleiden van de dominantie van het allel uit de stamboom. Fibromelanose is dominant, omdat twee aangedane ouders (I-1 en I-2) niet-aangedane nakomelingen krijgen. - Verwarren van genotype en fenotype. De vraag vraagt expliciet om fenotypen. - Niet herkennen dat een 'lichtbruine hen' per definitie het homozygote recessieve genotype heeft. - Een rekenfout maken bij het bepalen van de verhouding. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Opgave 9 (1 punt) Fokkers kruisen vaker broers en zussen onderling om bepaalde gewenste eigenschappen te behouden. Dit heet inteelt. Hierbij is de kans echter ook groot dat recessieve erfelijke afwijkingen tot uiting komen. Verklaar hoe inteelt leidt tot erfelijke afwijkingen bij de nakomelingen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over inteelt en erfelijke afwijkingen. Je moet uitleggen waarom inteelt de kans op erfelijke afwijkingen vergroot. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'inteelt', 'recessief allel', 'homozygoot' en 'heterozygoot' kennen. Ook moet je weten hoe eigenschappen van ouders op nakomelingen worden overgedragen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen, specifiek hoe inteelt leidt tot het vaker tot uiting komen van recessieve erfelijke afwijkingen. Waar op letten: Je benoemt expliciet dat het om recessieve afwijkingen gaat. Je legt het verband tussen verwantschap en de kans op het dragen van hetzelfde allel. Je gebruikt de juiste vakterm 'allel' in je uitleg. Je legt uit hoe de afwijking tot uiting komt (homozygoot recessief). Kernbegrippen: inteelt, erfelijkheid, recessief allel, homozygoot recessief, genetische variatie Veelgemaakte fouten: - Vergeten te noemen dat het om *recessieve* afwijkingen gaat. - Niet uitleggen *waarom* de kans groter is (namelijk omdat de ouders genetisch verwant zijn en dus een grotere kans hebben om dezelfde allelen uit een gemeenschappelijke voorouder te hebben geërfd). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Opgave 10 (2 punten) 10 11 Legenda: hen met fibromelanose lichtbruine hen haan met fibromelanose lichtbruine haan Freek kiest haan II-5 om verder mee te fokken. Voor het fokken zou het gunstig zijn als de haan homozygoot is voor de autosomaal overervende eigenschap fibromelanose. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het optimaliseren van een biologisch proces, in dit geval de productie van bio-ethanol met gistcellen. Je moet een enzym noemen en de functie ervan uitleggen in de context van de vraag. Wat moet je kennen: Je moet de functie van enzymen kennen, specifiek enzymen die koolhydraten afbreken (zoals amylase of cellulase). Je moet ook het verschil kennen tussen polysachariden en kleinere sachariden (mono-, di- of oligosachariden) en weten welke hiervan gistcellen kunnen gebruiken voor fermentatie. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de toevoeging van een enzym, de afbraak van een substraat (polysachariden) en het gevolg daarvan voor de activiteit van gistcellen (hogere ethanolproductie). Je moet relevante biologische termen correct gebruiken. Waar op letten: Je noemt de correcte naam van een enzym dat polysachariden afbreekt. Je legt uit dat dit enzym polysachariden omzet in kleinere sachariden (mono-, di- of oligosachariden). Je verbindt de afbraak van polysachariden met het feit dat gistcellen deze kleinere sachariden kunnen gebruiken voor alcoholgisting. Je benoemt expliciet dat gistcellen zelf de polysachariden niet kunnen afbreken. Je gebruikt de vakterm 'polysachariden' en 'sachariden' correct. Kernbegrippen: enzymen, polysachariden, monosachariden, dissimilatie, bio-ethanol, gistcellen, fermentatie Veelgemaakte fouten: - Een enzym noemen dat geen polysachariden afbreekt, zoals protease of lipase. - Niet specifiek genoeg zijn in de verklaring, bijvoorbeeld alleen zeggen 'het maakt meer suiker' zonder te specificeren dat het om kleinere, voor gist bruikbare suikers gaat. - Vergeten de link te leggen dat gistcellen de polysachariden zelf niet kunnen afbreken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Opgave 11 (1 punt) 11 Legenda: hen met fibromelanose lichtbruine hen haan met fibromelanose lichtbruine haan Freek kiest haan II-5 om verder mee te fokken. Voor het fokken zou het gunstig zijn als de haan homozygoot is voor de autosomaal overervende eigenschap fibromelanose. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een biologisch proces dat onder specifieke omstandigheden plaatsvindt, zoals de afwezigheid van zuurstof. Je moet de juiste naam van dit proces geven. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende vormen van dissimilatie kennen, inclusief de omstandigheden waaronder ze plaatsvinden en hun eindproducten. Specifiek moet je de termen 'anaerobe dissimilatie', 'alcoholgisting' en 'fermentatie' kennen en begrijpen dat ze naar hetzelfde proces verwijzen in de context van ethanolproductie door gistcellen. Wat moet je kunnen: Je moet de beschrijving van een proces kunnen koppelen aan de juiste biologische vakterm. Je moet onderscheid kunnen maken tussen aerobe en anaerobe processen en de specifieke namen van anaerobe processen kunnen toepassen. Waar op letten: Je benoemt het specifieke proces dat plaatsvindt in afwezigheid van zuurstof. Je gebruikt de correcte vakterm voor dit proces. Je onderscheidt dit proces van aerobe dissimilatie. Je vermijdt algemene termen zoals 'dissimilatie' zonder verdere specificatie. Kernbegrippen: anaerobe dissimilatie, alcoholgisting, fermentatie, gistcellen, ethanolproductie Veelgemaakte fouten: - Verwarring met aerobe dissimilatie, wat zuurstof vereist en andere eindproducten heeft. - Alleen 'dissimilatie' noemen is onvoldoende, de specificatie 'anaeroob' is cruciaal. - Verwarring met melkzuurgisting, een andere vorm van anaerobe dissimilatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Opgave 12 (1 punt) 1p 12 Geef de namen van de eindproducten die ontstaan bij het proces dat plaatsvindt als zuurstof wel aanwezig is. Bij teelt, transport, opslag en verwerking van suikerbieten komt koolstofdioxide vrij. Deze CO_2-uitstoot draagt bij aan het versterkte broeikaseffect. Stefan Hol stelde het volgende model op om deze CO_2-uitstoot per kilogram suikerbiet te kunnen berekenen. Totaal CO_2 = CO_2 teelt + CO_2 transport + CO_2 opslag + CO_2 verwerking Stefan Hol gebruikte in zijn berekeningen gemiddelde waarden en ging uit van de situatie zoals die in 2020 was. In de toekomst zullen deze waarden waarschijnlijk lager liggen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de eindproducten van een specifiek biologisch proces onder bepaalde omstandigheden. De context van de vraag kan afleiden naar andere processen, maar de kern is het benoemen van de juiste eindproducten. Wat moet je kennen: Je moet de processen van dissimilatie (zowel aeroob als anaeroob) kennen en de bijbehorende beginstoffen en eindproducten. Je moet weten wat er gebeurt als zuurstof wel of niet aanwezig is bij de afbraak van glucose. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste biologische termen en processen kunnen koppelen aan de gegeven omstandigheden. Je moet onderscheid kunnen maken tussen aerobe en anaerobe dissimilatie en de producten die daarbij vrijkomen. Waar op letten: Je noemt de twee belangrijkste anorganische eindproducten van aerobe dissimilatie. Je vermijdt het noemen van producten van anaerobe dissimilatie. Je gebruikt de correcte namen of formules voor de eindproducten. Kernbegrippen: aerobe dissimilatie, verbranding, gistcellen, eindproducten van dissimilatie Veelgemaakte fouten: - Verwarring met de producten van anaerobe dissimilatie (ethanol en CO₂). - Slechts één van de twee eindproducten (koolstofdioxide of water) noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Opgave 13 (1 punt) 1p 13 Geef een manier waarop akkerbouwers bij de teelt van suikerbieten de CO_2-uitstoot per kilogram suikerbiet kunnen verminderen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over duurzaamheid in de landbouw en de impact daarvan op het milieu. Je moet een concrete oplossing bedenken voor een specifiek probleem. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste bronnen van CO2-uitstoot in de landbouw kennen, zoals de productie van kunstmest en het gebruik van fossiele brandstoffen in machines. Je moet ook alternatieven kennen die deze uitstoot kunnen verminderen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolg relatie kunnen leggen tussen landbouwpraktijken en CO2-uitstoot. Je moet ook in staat zijn om concrete en realistische oplossingen te formuleren die passen bij de context van akkerbouw. Waar op letten: Je antwoord moet specifiek gaan over de 'teelt' van suikerbieten, niet over transport of verwerking. Je moet een concrete manier noemen die direct leidt tot vermindering van CO2-uitstoot. Je moet een oorzaak-gevolg relatie leggen tussen de actie en de verminderde CO2-uitstoot. Je moet een vakterm gebruiken die past bij de koolstofkringloop of duurzame landbouw. Kernbegrippen: CO2-uitstoot, landbouw, duurzaamheid, fossiele brandstoffen, koolstofkringloop Veelgemaakte fouten: - Een antwoord geven dat niet specifiek over de 'teelt' gaat, maar bijvoorbeeld over transport of verwerking. - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'minder machines gebruiken', zonder te specificeren hoe dit de CO2-uitstoot vermindert (bijv. door over te stappen op een andere energiebron). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Opgave 14 (2 punten) 2p 14 Bereken hoeveel kilogram bio-ethanol kan worden geproduceerd met de suikerbietenopbrengst van één hectare. - Bereken hoeveel kilogram CO_2 er minder vrijkomt per hectare aan suikerbieten door gebruik van pulp in plaats van sap. Bij het verbranden van bio-ethanol komt ook koolstofdioxide vrij. Gebruik van bio-ethanol draagt echter veel minder bij aan het versterkte broeikaseffect dan het gebruik van fossiele brandstoffen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel met verschillende waarden en percentages over de teelt en verwerking van suikerbieten. Je moet deze gegevens gebruiken om twee berekeningen uit te voeren: eerst de productie van bio-ethanol en daarna de vermindering van CO2-uitstoot. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je met percentages rekent en hoe je verschillende stappen in een berekening combineert. Je moet ook de begrippen 'biomassa', 'biobrandstof' en 'CO2-uitstoot' in deze context kunnen plaatsen. Wat moet je kunnen: Je kunt gegevens uit een tabel halen en deze correct toepassen in een meerstapsberekening. Je kunt nauwkeurig rekenen en je antwoord in de juiste eenheid geven. Je kunt de uitkomst van een eerdere berekening gebruiken als input voor een volgende berekening. Waar op letten: Je moet de berekening van de hoeveelheid bio-ethanol correct uitvoeren, waarbij je alle relevante percentages en gewichten uit de tabel meeneemt. Je moet rekening houden met het percentage zand of klei dat van de ongewassen opbrengst afgaat. Je moet de berekende hoeveelheid bio-ethanol gebruiken voor de tweede deelvraag over de CO2-vermindering. Je moet het verschil in CO2-uitstoot tussen pulp en sap correct toepassen. Je moet de juiste eenheden gebruiken en eventueel omrekenen (bijvoorbeeld van gram naar kilogram). Kernbegrippen: biomassa, biobrandstof, rendement, CO2-uitstoot, rekenen met percentages Veelgemaakte fouten: - Vergeten het percentage zand/klei (10%) van de ongewassen opbrengst af te halen. - Reken- of intoetsfouten bij de meervoudige vermenigvuldiging. - Foutieve eenheidsconversie, bijvoorbeeld tussen gram en kilogram voor de CO2-uitstoot. - Het niet gebruiken van het antwoord van de eerste deelvraag (kg bio-ethanol) voor de tweede deelvraag (CO2-reductie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Opgave 15 (1 punt) Bij het verbranden van bio-ethanol komt ook koolstofdioxide vrij. Gebruik van bio-ethanol draagt echter veel minder bij aan het versterkte broeikaseffect dan het gebruik van fossiele brandstoffen. Verklaar dat het gebruik van bio-ethanol uit suikerbieten minder bijdraagt aan het versterkte broeikaseffect. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het broeikaseffect en de rol van verschillende brandstoffen. Je moet uitleggen waarom bio-ethanol als duurzamer wordt beschouwd dan fossiele brandstoffen, ondanks dat er bij de verbranding ook CO2 vrijkomt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de koolstofkringloop kennen, inclusief fotosynthese en verbranding. Je moet ook het verschil kennen tussen de korte (biologische) en lange (geologische) koolstofkringloop en hoe dit zich verhoudt tot biobrandstoffen en fossiele brandstoffen. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de herkomst van koolstof in bio-ethanol en het effect daarvan op de atmosfeer. Je moet je antwoord beargumenteren met de juiste biologische termen. Waar op letten: Je benoemt de herkomst van de koolstofdioxide die vrijkomt bij de verbranding van bio-ethanol. Je legt het verschil uit met fossiele brandstoffen in relatie tot de koolstofkringloop. Je gebruikt de term 'koolstofkringloop' of 'fotosynthese' in je uitleg. Kernbegrippen: koolstofkringloop, biobrandstof, broeikaseffect, fotosynthese, verbranding, korte koolstofkringloop Veelgemaakte fouten: - Denken dat bij de verbranding van bio-ethanol geen CO2 vrijkomt. - Het niet begrijpen van het verschil tussen de korte (biologische) en lange (geologische) koolstofkringloop. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 17 – Opgave 17 (2 punten) Toen Jean covid had, had hij veel last van kortademigheid. Kortademigheid kan ontstaan als de diffusiesnelheid van zuurstof van de lucht in de longblaasjes naar het bloed verandert. De diffusiesnelheid (V) in de longblaasjes kun je bepalen met de onderstaande formule. V = (D × A × (c_1 - c_2))/(x) - D: de diffusieconstante - A: het diffusieoppervlak - (c_1 - c_2): het verschil in zuurstofconcentratie tussen bloed en lucht - x: de diffusie-afstand Als in de longblaasjes meer slijm aanwezig is, verandert de diffusie-afstand. Als er minder longblaasjes zijn, wordt een andere factor uit de formule kleiner. Is de diffusie-afstand (x) door het extra slijm groter of kleiner geworden? En welke factor is kleiner als er minder longblaasjes zijn? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gaswisseling in de longen en de factoren die de diffusiesnelheid beïnvloeden. Je moet de gegeven formule interpreteren en toepassen op twee verschillende scenario's: de aanwezigheid van slijm en een verminderd aantal longblaasjes. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van diffusie en gaswisseling in de longen kennen. Je moet ook de betekenis van de variabelen in de diffusieformule (D, A, c1-c2, x) begrijpen en hoe deze de diffusiesnelheid beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt een formule interpreteren en de invloed van veranderingen in de variabelen op het eindresultaat beredeneren. Je kunt causale verbanden leggen tussen fysiologische veranderingen (slijm, minder longblaasjes) en de factoren in de diffusieformule. Waar op letten: Je benoemt expliciet of de diffusie-afstand (x) groter of kleiner wordt door slijm. Je benoemt expliciet welke factor (D, A, c1-c2, of x) kleiner wordt als er minder longblaasjes zijn. Je gebruikt de formule om je redenering te ondersteunen. Je vermijdt het verwarren van de verschillende variabelen in de formule. Je legt de relatie tussen de verandering en de impact op de diffusiesnelheid uit. Kernbegrippen: gaswisseling, diffusie, longblaasjes, diffusieoppervlak, diffusie-afstand Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de variabelen in de formule, bijvoorbeeld denken dat D (diffusieconstante) afhankelijk is van het aantal longblaasjes. - Onjuist redeneren over de relatie tussen de variabelen en de diffusiesnelheid, bijvoorbeeld denken dat een grotere diffusie-afstand (x) leidt tot een hogere snelheid (V), terwijl x in de noemer staat. - Een verkeerde inschatting maken van het effect van slijm; denken dat het de afstand verkleint in plaats van vergroot. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Opgave 18 (1 punt) In de eerste maanden na zijn coronabesmetting had Jean maar een kleine kans om weer corona te krijgen. Zijn bloed bevatte namelijk veel antistoffen tegen het coronavirus. 1p 18 Noteer de naam van de cellen die antistoffen produceren. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het immuunsysteem en de specifieke cellen die betrokken zijn bij de afweerreactie van het lichaam. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende onderdelen van het immuunsysteem kennen, inclusief de namen en functies van de belangrijkste cellen die betrokken zijn bij de humorale afweer. Wat moet je kunnen: Je moet de specifieke cel kunnen benoemen die verantwoordelijk is voor de productie van antistoffen. Waar op letten: Je moet de precieze naam van de cel noemen, zoals die in je lesmateriaal en het correctievoorschrift wordt gebruikt. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de verschillende typen witte bloedcellen en hun specifieke taken. Je moet weten welke cellen antistoffen produceren, niet welke cellen antistoffen presenteren of andere immuunfuncties hebben. Kernbegrippen: immuunsysteem, humorale afweer, antistoffen, plasmacellen, B-lymfocyten Veelgemaakte fouten: - Verwarring met andere typen witte bloedcellen, zoals T-cellen of macrofagen. - Niet weten dat geactiveerde B-cellen differentiëren tot plasmacellen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Opgave 19 (1 punt) Er zijn ook veel afweercellen aanwezig die cellen kunnen lekprikken die door het coronavirus zijn geïnfecteerd. 1p 19 Noteer de naam van de cellen van het verworven afweersysteem die geïnfecteerde cellen kunnen lekprikken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een specifieke cel binnen het immuunsysteem, waarbij je de precieze naam van die cel moet noteren. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen afweercellen en hun specifieke functies binnen zowel het aangeboren als het verworven immuunsysteem kennen. In het bijzonder moet je het verschil weten tussen de diverse T-celtypen. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste vakterm kunnen reproduceren die hoort bij de beschreven functie van een afweercel. Waar op letten: Je moet de specifieke naam van de cel noemen, niet een algemene term. Je moet een cel noemen die hoort bij het verworven afweersysteem. Je moet een cel noemen die geïnfecteerde cellen kan lekprikken. Kernbegrippen: immuunsysteem, verworven afweer, cellulaire afweer, cytotoxische T-cel, Tc-cel, virus-geïnfecteerde cel Veelgemaakte fouten: - Het antwoord 'T-cellen' is te algemeen en wordt fout gerekend. Het moet specifiek 'cytotoxische T-cellen' of 'Tc-cellen' zijn. - Verwarring met andere afweercellen, zoals plasmacellen (die antistoffen maken, zie vraag 18), T-helpercellen (die andere cellen activeren) of cellen van het aangeboren immuunsysteem (zoals macrofagen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Opgave 20 (2 punten) 2p 20 Leg op molecuulniveau uit waardoor het gemuteerde coronavirus niet wordt herkend door het immuunsysteem. Een deel van de mensen die een besmetting met het coronavirus hebben gehad, houdt langdurig last van vermoeidheid, kortademigheid en concentratieproblemen. Dit blijkt uit onderzoek van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu). Het RIVM wil weten of deze klachten daadwerkelijk worden veroorzaakt door de besmetting met het coronavirus. Om dit te onderzoeken vulden een groot aantal mensen direct na een positieve coronatest een vragenlijst in. Deze proefpersonen vulden daarna regelmatig de vragenlijst opnieuw in. De vragenlijsten werden ook afgenomen bij een controlegroep. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over hoe een mutatie in een virus de herkenning door het immuunsysteem beïnvloedt. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen op moleculair niveau. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het immuunsysteem kennen, inclusief de rol van antigenen en antistoffen (of receptoren van afweercellen) en hoe deze met elkaar interacteren. Ook moet je weten dat mutaties de structuur van eiwitten kunnen veranderen. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opbouwen die begint bij een mutatie en eindigt bij het niet herkennen van het virus door het immuunsysteem. Je moet hierbij de juiste biologische termen gebruiken en de uitleg op moleculair niveau houden. Waar op letten: Je benoemt specifiek dat de vorm van de eiwitten/antigenen verandert. Je legt uit dat deze vormverandering de binding met antistoffen of receptoren van afweercellen beïnvloedt. Je gebruikt de juiste vakterminologie zoals 'antigenen' en 'antistoffen' of 'receptoren van afweercellen'. Je legt de causale keten duidelijk uit: mutatie -> vormverandering -> geen herkenning/binding. Je blijft op moleculair niveau, dus je noemt geen algemeenheden zoals 'het virus is anders'. Kernbegrippen: immuniteit, antigenen, antistoffen, mutatie, eiwitstructuur, specifieke afweer, T-cellen Veelgemaakte fouten: - Vergeten uit te leggen op moleculair niveau, bijvoorbeeld door alleen te zeggen 'het virus is veranderd'. - Niet specifiek benoemen dat de vorm van de antigenen/eiwitten verandert. - De link tussen de veranderde vorm en het niet meer kunnen binden van antistoffen/receptoren niet leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 21 (2 punten) Een deel van de mensen die een besmetting met het coronavirus hebben gehad, houdt langdurig last van vermoeidheid, kortademigheid en concentratieproblemen. Dit blijkt uit onderzoek van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu). Het RIVM wil weten of deze klachten daadwerkelijk worden veroorzaakt door de besmetting met het coronavirus. Om dit te onderzoeken vulden een groot aantal mensen direct na een positieve coronatest een vragenlijst in. Deze proefpersonen vulden daarna regelmatig de vragenlijst opnieuw in. De vragenlijsten werden ook afgenomen bij een controlegroep. 21 Beschrijf voor de controlegroep - aan welke voorwaarde een deelnemer moet voldoen. - een voorwaarde waaraan de samenstelling van de groep moet voldoen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het opzetten van een wetenschappelijk onderzoek, specifiek over de rol en kenmerken van een controlegroep. Je moet de principes van een valide experiment kunnen toepassen op een concrete casus. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het doel van een controlegroep kennen. Je moet weten waarom het belangrijk is dat een controlegroep vergelijkbaar is met de onderzoeksgroep, behalve de variabele die wordt onderzocht. Wat moet je kunnen: Je kunt de voorwaarden voor een controlegroep beschrijven, zowel voor een individuele deelnemer als voor de samenstelling van de groep, zodat de resultaten van het onderzoek betrouwbaar zijn en je een causaal verband kunt aantonen. Waar op letten: Je moet specifiek ingaan op de voorwaarde voor een individuele deelnemer van de controlegroep, niet alleen 'gezond'. Je moet een aparte voorwaarde noemen voor de samenstelling van de hele controlegroep, die de vergelijkbaarheid met de onderzoeksgroep garandeert. Je moet de context van het onderzoek (coronavirus en klachten) meenemen in je antwoord. Elke correcte voorwaarde (één voor de deelnemer, één voor de groepssamenstelling) levert een scorepunt op. Kernbegrippen: wetenschappelijk onderzoek, controlegroep, validiteit, representativiteit, confounding variabelen Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven voor de voorwaarde van de deelnemer, zoals 'een gezond persoon'. De controlegroep moet juist vergelijkbaar zijn met de onderzoeksgroep op het gebied van gezondheid, behalve de factor die onderzocht wordt (corona-infectie). - De voorwaarde voor een individuele deelnemer verwarren met de voorwaarden voor de samenstelling van de hele groep. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Opgave 22 (2 punten) De huisarts adviseerde Jean om ademtherapie bij een logopedist te gaan doen. Daarbij leerde hij hoe hij efficiënter kan ademen tijdens het spreken. Zo werd Jean zich meer bewust van zijn ademhalingsbewegingen, en heeft hij minder last van kortademigheid. Als eerste oefening moest Jean – na een inademing – langzaam zover mogelijk uitademen, alsof hij een kaars probeert uit te blazen. 2p 22 Welke ademhalingsspieren worden tijdens deze diepe uitademing samengertrokken? A alleen de buikspieren en bepaalde tussenribspieren B alleen de buikspieren en het middenrif C alleen bepaalde tussenribspieren en het middenrif D zowel de buikspieren, bepaalde tussenribspieren als het middenrif Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ademhalingsspieren die betrokken zijn bij een specifieke ademhalingstechniek. Je moet de spieren identificeren die actief samentrekken tijdens een diepe uitademing. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie en fysiologie van de ademhaling kennen, inclusief de functies van het middenrif, de buitenste en binnenste tussenribspieren, en de buikspieren bij zowel in- als uitademing (rustig en geforceerd). Wat moet je kunnen: Je kunt onderscheid maken tussen actieve en passieve ademhalingsprocessen en de bijbehorende spieractiviteit correct toewijzen. Je kunt de rol van verschillende spiergroepen bij een diepe uitademing benoemen. Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen een rustige en een diepe/geforceerde uitademing. Je moet weten welke spieren samentrekken (actief zijn) en welke ontspannen (passief zijn) bij de ademhaling. Je moet de functie van het middenrif bij in- en uitademing correct benoemen. Je moet de rol van de buikspieren en de tussenribspieren bij een diepe uitademing correct benoemen. Kernbegrippen: ademhaling, geforceerde uitademing, ademhalingsspieren, buikspieren, binnenste tussenribspieren, middenrif Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen rustige (passieve) uitademing en diepe (actieve) uitademing. - Verwarring tussen spiercontractie en spierrelaxatie. - Onjuist toeschrijven van een actieve (samentrekkende) rol aan het middenrif tijdens uitademing. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Opgave 23 (2 punten) De ademhaling wordt automatisch geregeld door het ademcentrum. De afbeelding hieronder is een lengtedoorsnede van de hersenen en een deel van het ruggenmerg. Hierin zijn verschillende delen met letters aangegeven. P Q R S T 2p 23 In welk deel vindt de automatische regeling van de ademhaling plaats? En in welk deel word je je bewust van de ademhalingsbeweging? | automatische regeling door | bewustwording in | |---|---| | A deel Q | deel P | | B deel Q | deel R | | C deel S | deel P | | D deel S | deel R | | E deel T | deel P | | F deel T | deel R | Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van de hersenen met verschillende delen aangeduid met letters. Je moet de functies van deze hersendelen koppelen aan de automatische regeling van de ademhaling en de bewustwording van deze beweging. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste delen van de hersenen (grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam met pons en verlengde merg, en ruggenmerg) en hun basisfuncties kennen. Specifiek moet je weten waar het ademcentrum zich bevindt en welk deel van de hersenen verantwoordelijk is voor bewustwording. Wat moet je kunnen: Je kunt de verschillende hersendelen in een schematische tekening herkennen en hun functies benoemen. Je kunt deze kennis toepassen om de juiste optie te kiezen die de locaties voor automatische ademhalingsregeling en bewustwording correct combineert. Waar op letten: Je identificeert correct welk hersendeel hoort bij de automatische regeling van de ademhaling. Je identificeert correct welk hersendeel hoort bij de bewustwording van de ademhalingsbeweging. Je combineert de juiste hersendelen voor beide functies. Je herkent de anatomische structuren van de hersenen en hun primaire functies. Kernbegrippen: zenuwstelsel, hersenstam, grote hersenen, kleine hersenen, verlengde merg, ademcentrum, bewustwording, automatische regeling Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de functies van de verschillende hersendelen, met name de onderdelen van de hersenstam (pons en verlengde merg) en de kleine hersenen. - Niet weten dat bewustwording plaatsvindt in de grote hersenen. - Niet weten dat het ademcentrum zich in het verlengde merg bevindt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 25 – Opgave 25 (1 punt) In de onderstaande tabel is te zien dat de voedingswaarde van insecten verschilt van de voedingswaarde van plantaardig voedsel zoals vogelmuur of zaden van koolzaad. Licht toe aan de hand van de tabel dat insecten het meest geschikt zijn als voedsel voor groeiende patrijskuikens. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de voedingswaarde van verschillende voedselbronnen voor jonge dieren. Je moet een keuze maken op basis van de gegeven tabel en deze keuze biologisch onderbouwen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van de belangrijkste voedingsstoffen (koolhydraten, vetten, eiwitten) kennen, met name in relatie tot groei en ontwikkeling van organismen. Je moet weten dat eiwitten essentieel zijn als bouwstoffen. Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie aflezen uit een tabel met voedingswaarden. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie leggen tussen de aanwezigheid van een specifieke voedingsstof en een biologisch proces (zoals groei). Waar op letten: Je benoemt specifiek welke voedingsstof uit de tabel het meest voorkomt in insecten. Je legt uit waarom deze specifieke voedingsstof belangrijk is voor de groei van kuikens. Je gebruikt de term 'bouwstoffen' in je uitleg. Je verwijst expliciet naar de 'tabel bij vraag 25' in je antwoord. Kernbegrippen: voedingsstoffen, eiwitten, bouwstoffen, groei, ecologie Veelgemaakte fouten: - Focussen op de energiewaarde (kJ) in plaats van op de bouwstoffen (eiwitten). Koolzaad heeft de hoogste energiewaarde, maar voor groei zijn primair bouwstoffen nodig. - Het niet noemen van eiwitten in het antwoord, wat volgens het correctievoorschrift leidt tot nul scorepunten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/25 ## Vraag 26 – Opgave 26 (1 punt) In het project Partridge onderzoeken ecologen of de biodiversiteit op akkers vergroot kan worden door het aanleggen van keverbanken. Een keverbank is een strook grond van 50 tot 70 centimeter hoog, met daarop een lage begroeiing van grassen en struikjes. Deze biedt beschutting en voedsel voor de patrijs-kuikens, die in de periode van eind mei tot halverwege juni uit het ei komen. Naast de keverbank ligt een strook grond die onbegroeid (braakliggend) blijft. Zie afbeelding 3. Op de braakliggende grond kunnen patrijzen stofbaden nemen. Zo verwijderen ze bloedzuigende mijten van hun huid. Wat is de naam van de relatie tussen de patrijs en de mijt? A commensalisme B mutualisme C parasitisme D predatie Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen twee organismen, waarbij je de juiste ecologische term moet kiezen uit meerdere opties. Wat moet je kennen: Je moet de definities van commensalisme, mutualisme, parasitisme en predatie kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet de interactie tussen de patrijs en de mijt analyseren en classificeren volgens de correcte ecologische term. Waar op letten: Je herkent de specifieke kenmerken van de relatie tussen de patrijs en de mijt. Je onderscheidt de verschillende typen symbiose (parasitisme, mutualisme, commensalisme). Je weet het verschil tussen symbiose en predatie. Je past de juiste definitie toe op de gegeven situatie. Kernbegrippen: ecologie, symbiose, parasitisme, interspecifieke relaties Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen verschillende typen symbiose (parasitisme, mutualisme, commensalisme) en predatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/26 ## Vraag 27 – Opgave 27 (1 punt) Om hun hypothese te testen, keken de ecologen naar een bepaald gedeelte van het diagram. Licht toe welk gedeelte. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van een grafiek in de context van een ecologisch onderzoek. Je moet de informatie uit de tekst en de grafiek combineren om tot de juiste conclusie te komen. Wat moet je kennen: Je moet de levenscyclus van de patrijs kennen, met name wanneer de kuikens uitkomen en wat ze eten. Je moet ook weten hoe je een hypothese toetst met behulp van onderzoeksdata. Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie uit een tekst en een grafiek selecteren en deze logisch met elkaar verbinden. Je kunt een causale redenering opzetten die de periode in de grafiek koppelt aan de biologische behoeften van de patrijskuikens. Waar op letten: Je benoemt de specifieke periode in het diagram (maanden). Je legt uit waarom juist die periode relevant is voor de hypothese. Je maakt de koppeling tussen de aanwezigheid van patrijskuikens en hun voedselbehoefte (insecten). Je vermijdt het kiezen van een periode die wel een groot verschil laat zien, maar biologisch niet relevant is voor de kuikens. Kernbegrippen: ecologie, hypothese toetsen, experimenteel onderzoek, levenscyclus, voedselrelaties, grafiek interpretatie Veelgemaakte fouten: - Niet de link leggen tussen de periode in de grafiek en de informatie over de broedperiode van de patrijs. - Kiezen voor de periode waarin het absolute verschil in insectenaantal het grootst is (september) in plaats van de biologisch relevante periode. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/27 ## Vraag 30 – Opgave 30 (1 punt) Het valt Andrea op dat er de afgelopen jaren in het Korenburgerveen steeds minder kleine zonnedauw te zien is. Mogelijk heeft de kleine zonnedauw in het gebied last van de stikstofuitstoot van het bedrijf van Andrea. Kleine zonnedauw (\textitDrosera intermedia, afbeelding 2) is een plantje dat maximaal 10 cm hoog wordt. Zonnedauw is een groep van vleesetende planten met groene bladeren en bladeren met kleverige druppels. Hieraan blijven insecten plakken. De bladeren scheiden enzymen af, waardoor de insecten worden verteerd. Bij de vertering ontstaan stikstofverbindingen die de plant opneemt voor de groei. 1p 30 Zonnedauw behoort tot de producenten en niet tot de consumenten. Verklaar dat zonnedauw tot de producenten behoort. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de classificatie van een organisme (zonnedauw) binnen een voedselketen. Je moet uitleggen waarom dit organisme tot een specifieke groep behoort, ondanks een eigenschap die verwarrend kan zijn. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'producent' en 'consument' kennen. Je moet ook weten wat fotosynthese inhoudt en waarom dit cruciaal is voor producenten. Daarnaast moet je het verschil kennen tussen de opname van organische en anorganische stoffen. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de casus (over zonnedauw) kunnen koppelen aan je kennis over ecologische begrippen. Je moet een heldere en beknopte verklaring kunnen geven die de classificatie van zonnedauw als producent rechtvaardigt. Waar op letten: Je moet de definitie van een producent kennen en toepassen op de zonnedauw. Je moet specifiek benoemen waarom zonnedauw een producent is, ondanks het vangen van insecten. Je moet een correcte vakterm gebruiken die de autotrofe aard van de plant beschrijft. Je moet de primaire energiebron van de plant benoemen. Je moet uitleggen dat het vangen van insecten een andere functie heeft dan energievoorziening. Kernbegrippen: producent, consument, fotosynthese, autotroof, heterotroof, voedselketen, trofisch niveau Veelgemaakte fouten: - Verwarring door het 'vleesetende' karakter van de plant; denken dat het vangen van insecten de plant een consument maakt, terwijl dit slechts een aanvulling is op de stikstofvoorziening en niet de primaire energiebron is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/30 ## Vraag 32 – Opgave 32 (2 punten) 2p 32 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende conclusie wel of niet getrokken mag worden op basis van het Zweedse onderzoek. In veel natuurgebieden in Nederland staat op plaatsen waar eerst voornamelijk kleine zonnedauw groeide, nu vooral veenpluis. Dit is het gevolg van de hogere stikstofconcentraties in die gebieden. Veenpluis (Eriophorum angustifolium, afbeelding 4) is een grassoort die maximaal 60 cm hoog wordt. afbeelding 4 De hogere stikstofconcentraties liggen wel binnen de tolerantiegrenzen van kleine zonnedauw. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een ecologisch onderzoek en moet beoordelen of bepaalde conclusies terecht zijn. Je moet hiervoor een grafiek interpreteren en kritisch nadenken over de reikwijdte van wetenschappelijk onderzoek. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van ecologie kennen, zoals abiotische factoren (stikstofconcentratie), populatiedynamiek, tolerantiegrenzen en optimumwaarden. Ook moet je weten hoe je een wetenschappelijke conclusie valideert op basis van onderzoeksgegevens. Wat moet je kunnen: Je kunt een lijngrafiek (afbeelding 3) correct aflezen en interpreteren. Je kunt verbanden tussen variabelen herkennen en beoordelen of een bepaalde waarde een optimum is. Je kunt kritisch redeneren over de toepasbaarheid van onderzoeksresultaten op andere situaties of soorten. Waar op letten: Je beoordeelt elke conclusie afzonderlijk en motiveert kort waarom deze wel of niet getrokken mag worden op basis van de *aangeleverde informatie* (het Zweedse onderzoek en afbeelding 3). Je let goed op de *soortnaam* (ronde zonnedauw vs. kleine zonnedauw) en de *locatie* (Zweden vs. Nederland) bij het trekken van conclusies. Je interpreteert de grafiek nauwkeurig: let op trends over tijd en vergelijk de verschillende stikstofconcentraties met elkaar. Je vermijdt het trekken van conclusies die verder gaan dan wat de data in afbeelding 3 direct ondersteunen. Je gebruikt de termen 'optimum' en 'verband' correct in relatie tot de grafiek. Kernbegrippen: ecologie, abiotische factoren, populatiedynamiek, tolerantiecurve, optimum, wetenschappelijk onderzoek, conclusies trekken, extrapolatie Veelgemaakte fouten: - Extrapoleren van onderzoeksresultaten: de conclusie over kleine zonnedauw in het Korenburgerveen trekken op basis van een onderzoek naar ronde zonnedauw in Zweden. - Verkeerd interpreteren van een optimum: een hoge waarde aanzien voor de optimumwaarde, terwijl de grafiek geen duidelijke piek laat zien bij die waarde. - Overhaast concluderen dat er 'geen verband' is, terwijl de grafiek wel degelijk een verband toont (een negatief verband bij hogere concentraties). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/32 ## Vraag 33 – Opgave 33 (2 punten) In veel natuurgebieden in Nederland staat op plaatsen waar eerst voornamelijk kleine zonnedauw groeide, nu vooral veenpluis. Dit is het gevolg van de hogere stikstofconcentraties in die gebieden. Veenpluis (Eriophorum angustifolium, afbeelding 4) is een grassoort die maximaal 60 cm hoog wordt. De hogere stikstofconcentraties liggen wel binnen de tolerantiegrenzen van kleine zonnedauw. Beredeneer dat er bij hogere stikstofconcentraties steeds meer veenpluis en steeds minder kleine zonnedauw aanwezig is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologische veranderingen in een ecosysteem als gevolg van een veranderde abiotische factor. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen die leidt tot een verschuiving in de dominantie van plantensoorten. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'interspecifieke concurrentie', 'tolerantiegebied', 'abiotische factoren' en 'concurrentiekracht' kennen. Ook moet je weten hoe planten concurreren om hulpbronnen zoals licht en voedingsstoffen. Wat moet je kunnen: Je kunt een ecologische redenering opzetten waarbij je de invloed van een abiotische factor (stikstof) op de concurrentie tussen twee plantensoorten uitlegt. Je kunt de gevolgen van deze concurrentie voor de populatiegrootte van beide soorten beredeneren. Waar op letten: Je benoemt expliciet hoe veenpluis profiteert van de hogere stikstofconcentratie. Je legt uit welk mechanisme van concurrentie optreedt tussen veenpluis en kleine zonnedauw. Je gebruikt de informatie over de hoogte van veenpluis in je redenering. Je vermijdt algemene uitspraken en koppelt je antwoord direct aan de genoemde plantensoorten en de stikstofconcentratie. Kernbegrippen: interspecifieke concurrentie, concurrentie om licht, tolerantiegebied, abiotische factoren, eutrofiëring, concurrentiekracht Veelgemaakte fouten: - Vergeten de link te leggen tussen de hogere stikstofconcentratie en de betere groei van veenpluis. - Niet het mechanisme van de concurrentie benoemen (bijvoorbeeld concurrentie om licht, wat logisch is gezien het hoogteverschil). - Alleen beschrijven dat de ene plant toeneemt en de andere afneemt, zonder de onderliggende oorzaak (concurrentie) te noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/33 ## Vraag 34 – Opgave 34 (2 punten) 2p 34 Een verklaring voor de vestiging en snelle verspreiding van de driehoornkameleons op Oahu, is de afwezigheid van predatoren. Er zullen echter ook andere factoren een rol gespeeld hebben. - Verklaar aan de hand van een andere biotische factor dan predatie, dat de driehoornkameleons konden overleven op Oahu. - Verklaar aan de hand van een abiotische factor dat de driehoornkameleons konden overleven op Oahu. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologische factoren die de vestiging en verspreiding van een soort beïnvloeden. Je moet uitleggen hoe zowel een biotische als een abiotische factor bijdragen aan het overleven van een soort in een nieuw gebied. Wat moet je kennen: Je kent het verschil tussen biotische en abiotische factoren. Je weet welke factoren belangrijk zijn voor het overleven van een populatie in een ecosysteem, zoals voedselbeschikbaarheid, ziekteverwekkers, temperatuur en luchtvochtigheid. Wat moet je kunnen: Je kunt ecologische principes toepassen op een concrete situatie. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen tussen een ecologische factor en het overleven van een soort. Je kunt nauwkeurig formuleren en de juiste vakterminologie gebruiken. Waar op letten: Je noemt een andere biotische factor dan predatie en legt uit waarom deze bijdraagt aan het overleven. Je noemt een abiotische factor en legt uit waarom deze bijdraagt aan het overleven. Je maakt een duidelijk onderscheid tussen biotische (levende) en abiotische (niet-levende) factoren. Je legt uit HOE de factor bijdraagt aan het overleven, niet alleen de factor noemen. Kernbegrippen: exoot, invasieve soort, biotische factoren, abiotische factoren, tolerantiegrenzen, ecologie Veelgemaakte fouten: - De vraag sluit expliciet predatie uit als antwoord voor de biotische factor; dit mag dus niet genoemd worden. - Het verwarren van biotische (levende) en abiotische (niet-levende) factoren. - Alleen een factor noemen zonder uit te leggen waarom deze bijdraagt aan het overleven van de kameleons. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/34 ## Vraag 37 – Opgave 37 (1 punt) De kleur van kameleons wordt bepaald door de rangschikking van verschillende moleculen in de cellen van de huid en door stervormige cellen met zwart pigment. Het pigment in de stervormige cellen kan verspreid of geconcentreerd worden, waardoor de huid donkerder of lichter wordt. Hiermee reguleert de kameleon, die koudbloedig is, zijn lichaamstemperatuur. In de ochtend zijn kameleons donkerder van kleur, waardoor ze sneller opwarmen. Beredeneer dat het voor celprocessen van een kameleon belangrijk is dat hij opwarmt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de temperatuurregulatie van kameleons en de invloed daarvan op hun celprocessen. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de relatie kennen tussen temperatuur en de activiteit van enzymen, en hoe dit de snelheid van celprocessen beïnvloedt. Je moet ook weten dat kameleons koudbloedig zijn en hun lichaamstemperatuur reguleren met hun omgeving. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering opstellen die uitlegt waarom opwarmen belangrijk is voor de celprocessen van een kameleon, waarbij je de rol van enzymen of de snelheid van reacties benoemt. Waar op letten: Je moet specifiek de rol van enzymen of de snelheid van reacties benoemen. Je moet een verband leggen tussen temperatuur en de activiteit van enzymen of de snelheid van celprocessen. Je moet de term 'enzymen' of 'celprocessen' gebruiken, niet alleen 'het is beter voor de kameleon'. Je moet uitleggen waarom opwarmen belangrijk is voor de celprocessen, niet alleen dat het gebeurt. Kernbegrippen: enzymactiviteit, temperatuur, optimumtemperatuur, metabolisme, celprocessen, thermoregulatie, koudbloedig Veelgemaakte fouten: - Vage antwoorden zoals 'het is beter voor de cellen' zonder de rol van enzymen te noemen. - Niet specifiek benoemen dat reacties sneller verlopen of dat enzymen beter werken bij een hogere temperatuur. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/37 ## Vraag 41 – Opgave 41 (2 punten) De dierenarts bepaalt bij het urine-onderzoek de dichtheid van de urine. De dichtheid van water is ongeveer 1000 gram/L. Een zoutoplossing heeft een hogere dichtheid. Als de dichtheid van de urine van katten lager is dan 1035 gram/L, zijn er mogelijk nierproblemen. De urine van Rio blijkt een dichtheid van 1005 gram/L te hebben. Vindt er in de nieren van Rio te veel of te weinig reabsorptie (terugresorptie) van water plaats? Zal Rio daardoor meer of minder urine produceren dan een gezonde kat? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de nierfunctie en de regulatie van de urineproductie. Je moet de gegeven informatie over de dichtheid van urine interpreteren en hieruit conclusies trekken over de processen in de nieren en de uiteindelijke urineproductie. Wat moet je kennen: Je moet de functie van de nieren kennen, met name het proces van reabsorptie (terugresorptie) van water. Je moet weten hoe de dichtheid van urine gerelateerd is aan de concentratie van opgeloste stoffen en de hoeveelheid water die is teruggeresorbeerd. Ook moet je de relatie tussen reabsorptie en het uiteindelijke urinevolume begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de gegeven dichtheid van de urine van Rio vergelijken met de referentiewaarden. Je kunt een causale redenering opzetten die de lage dichtheid van de urine koppelt aan de mate van reabsorptie van water in de nieren. Vervolgens kun je beredeneren wat dit betekent voor de hoeveelheid urine die Rio produceert. Waar op letten: Je benoemt de relatie tussen de dichtheid van de urine en de mate van reabsorptie van water. Je legt uit hoe de mate van reabsorptie van water de hoeveelheid geproduceerde urine beïnvloedt. Je gebruikt de specifieke waarden uit de casus (1005 g/L en 1035 g/L) in je redenering. Je gebruikt de vakterm 'reabsorptie' correct. Je geeft een duidelijk antwoord op beide deelvragen (te veel/te weinig reabsorptie EN meer/minder urine). Kernbegrippen: nierfunctie, reabsorptie, urineproductie, osmoregulatie, dichtheid van urine Veelgemaakte fouten: - Het omgekeerd redeneren van de relatie tussen reabsorptie en urinevolume: denken dat meer reabsorptie leidt tot meer urine. - De informatie over de dichtheid van de urine verkeerd interpreteren. Een lage dichtheid (dicht bij water) betekent dat de urine verdund is, niet geconcentreerd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/41 ## Vraag 43 – Opgave 43 (2 punten) Bij een kat met chronisch nierfalen zijn afwijkingen te zien in een microscopisch preparaat van het nierweefsel. De glomerulus is vergroot, en de ruimte in het kapsel van Bowman is deels gevuld met bindweefsel. Afbeelding 1 is een schematische tekening van het kapsel van Bowman met de glomerulus. Afbeelding 2 is een foto van een microscopisch preparaat van nierweefsel van een kat met chronisch nierfalen. Welke letter in afbeelding 2 geeft het kapsel van Bowman aan? En op welke plaats in afbeelding 1 is de doorsnede gemaakt van de niereenheid waar P en Q bij horen? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de anatomie van de nier, specifiek over het nierlichaampje. Je moet een schematische tekening en een microscopisch preparaat met elkaar vergelijken en structuren correct benoemen en lokaliseren. Wat moet je kennen: Je moet de bouw van een nefron kennen, inclusief het nierlichaampje (glomerulus en kapsel van Bowman) en de nierbuisjes. Je moet ook in staat zijn om deze structuren te herkennen in zowel schematische tekeningen als microscopische preparaten. Wat moet je kunnen: Je kunt structuren in een microscopisch preparaat identificeren en deze relateren aan een schematische tekening. Je kunt de functie van de verschillende onderdelen van het nierlichaampje benoemen en de relatie tussen de doorsnedes in de schematische tekening en het microscopisch preparaat begrijpen. Waar op letten: Je identificeert correct het kapsel van Bowman in afbeelding 2. Je herkent de doorsnede van het nierlichaampje in afbeelding 1. Je maakt een duidelijke koppeling tussen de structuren in afbeelding 1 en afbeelding 2. Je benoemt de specifieke letters en nummers zoals gevraagd in de vraag. Je vermijdt verwarring tussen de glomerulus en het kapsel van Bowman. Kernbegrippen: nefron, nierlichaampje, kapsel van Bowman, glomerulus, nierbuisje, microscopie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de glomerulus (aangegeven met Q) en het kapsel van Bowman (aangegeven met P). - Verkeerd interpreteren van de locaties van de doorsnedes in afbeelding 1, waarbij plaats 1 door het nierlichaampje gaat en plaats 2 door het nierbuisje. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/43 ## Vragen in dit examen ### Vraag 5 – Opgave 5 Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over genetica en celbiologie. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is, gebaseerd op je kennis van genen, cellen en erfelijkheid. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetica kennen, waaronder de definitie van een gen, genexpressie, de aanwezigheid van genen in cellen, en hoe mutaties ontstaan en worden overgeërfd. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven uitspraken kritisch kunnen evalueren en je kennis van de biologie toepassen om te bepalen of ze correct zijn. Waar op letten: Je let goed op de precieze functie van een gen versus het product waarvoor het codeert. Je herinnert je dat (bijna) alle lichaamscellen met een kern hetzelfde DNA bevatten. Je maakt onderscheid tussen een mutatie die erfelijk is en een mutatie die spontaan ontstaat tijdens de ontwikkeling. Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. ### Vraag 16 – Opgave 16 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de detectiemethoden van twee veelvoorkomende testen, de zelftest en de PCR-test, in de context van een virusinfectie. Je moet de specifieke moleculen herkennen die door elke test worden aangetoond. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een zelftest (antigeendetectie) en een PCR-test (detectie van genetisch materiaal) kennen. Je moet ook het verschil weten tussen eiwitten (opgebouwd uit aminozuren) en genetisch materiaal zoals RNA (opgebouwd uit nucleotiden). Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste moleculen en hun bouwstenen koppelen aan de correcte testmethode. Je kunt nauwkeurig de opties afwegen en de meest accurate beschrijving kiezen voor zowel de zelftest als de PCR-test. Waar op letten: Je onderscheidt wat een zelftest detecteert van wat een PCR-test detecteert. Je weet dat antigenen eiwitten zijn. Je weet dat genetisch materiaal (zoals RNA) bestaat uit nucleotiden. Je vermijdt verwarring tussen aminozuurvolgorde (eiwitten) en nucleotidenvolgorde (genetisch materiaal). ### Vraag 24 – Opgave 24 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over trofische niveaus van organismen in een voedselweb. Je moet de informatie uit het voedselweb nauwkeurig aflezen en interpreteren om de juiste trofische niveaus voor zowel het patrijskuiken als de volwassen patrijs te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'trofisch niveau', 'producent', 'consument 1e orde', 'consument 2e orde' en 'consument 3e orde' kennen. Je moet ook weten hoe je een voedselweb leest en interpreteert, waarbij de pijlen de energiestroom aangeven (van gegeten naar eter). Wat moet je kunnen: Je kunt een voedselweb analyseren om de voedselrelaties tussen verschillende organismen te achterhalen. Je kunt voor elk organisme bepalen welke andere organismen het eet en welke organismen het zelf eet. Je kunt op basis hiervan de trofische niveaus van de patrijskuiken en de volwassen patrijs correct vaststellen, zelfs als ze op meerdere niveaus actief zijn. Waar op letten: Je moet de voedselrelaties in het voedselweb van afbeelding 2 correct interpreteren. Je moet onderscheid maken tussen het dieet van een patrijskuiken en een volwassen patrijs. Je moet de trofische niveaus correct bepalen, waarbij je beseft dat een organisme op meerdere trofische niveaus kan zitten. Je moet de voedselketen ver genoeg terugvolgen naar de producenten om de juiste orde van consument te bepalen. Je moet de definitie van 'consument 1e orde', 'consument 2e orde' en 'consument 3e orde' correct toepassen. ### Vraag 28 – Opgave 28 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de stikstofkringloop en de impact van veeteelt op het milieu. Je moet een verklaring geven voor een waargenomen verschil tussen twee situaties (stal versus weide). Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de stikstofkringloop kennen, inclusief de rol van bacteriën en de omzetting van stikstofverbindingen zoals ureum, ammoniak, ammonium en nitraat. Je moet ook weten dat urease, een enzym in ontlasting, ureum (uit urine) omzet in ammoniak. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de omstandigheden in de weide (of stal) en de vorming van ammoniak. Je moet je kennis van de stikstofkringloop toepassen om een concrete, biologisch correcte verklaring te geven. Waar op letten: Je moet een verklaring geven waarom de vorming van ammoniak in de weide minder een probleem is dan in de stal. Je antwoord moet de koppeling maken tussen urine en ontlasting en de vorming van ammoniak. Je kunt je richten op de ruimtelijke scheiding van urine en ontlasting in de weide, of op de verdere omzetting van stikstofverbindingen in de bodem. Je moet een specifieke biologische of chemische reden noemen, niet een algemene uitspraak over 'ruimte' of 'wegwaaien'. Je gebruikt de termen die passen bij de stikstofkringloop, zoals ammonium, nitraat, ureum of urease. ### Vraag 29 – Opgave 29 Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de plasreflex. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is en dit duidelijk noteren. Wat moet je kennen: Je moet de basiskennis van het zenuwstelsel kennen, inclusief de onderdelen van een reflexboog, de functies van het ruggenmerg en de hersenstam, en de werking van motorische zenuwcellen op spieren, specifiek in de context van de plasreflex. Wat moet je kunnen: Je kunt de gegeven uitspraken kritisch beoordelen op basis van je kennis over de anatomie en fysiologie van het zenuwstelsel en de plasreflex. Je kunt correcte vakterminologie gebruiken om je antwoord te onderbouwen. Waar op letten: Je benoemt per uitspraak of deze juist of onjuist is. Je redeneert per uitspraak waarom deze juist of onjuist is, met de juiste vakterminologie. Je onderscheidt de functies van ruggenmerg en hersenstam bij reflexen. Je legt uit wat de rol is van de motorische zenuwcel bij de sluitspier van de blaas tijdens de plasreflex (ontspanning vs. samentrekking). Je gebruikt de correcte termen zoals 'spinale reflex', 'motorische zenuwcel', 'kern', 'sluitspier' en 'activeren/inhiberen'. ### Vraag 31 – Opgave 31 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de classificatie van organismen, waarbij je de termen 'soort' en 'genus' moet toepassen op basis van wetenschappelijke namen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de taxonomie kennen, in het bijzonder de binomiale nomenclatuur. Je moet weten dat een wetenschappelijke naam bestaat uit een geslachtsnaam (genus) en een soortaanduiding. Je moet ook de hiërarchie van classificatie kennen (rijk, stam, klasse, orde, familie, geslacht, soort). Wat moet je kunnen: Je kunt wetenschappelijke namen correct interpreteren om te bepalen of organismen tot dezelfde soort en/of hetzelfde genus behoren. Je kunt de informatie uit de vraag koppelen aan je kennis over taxonomie. Waar op letten: Je moet de definitie van 'soort' en 'genus' kennen. Je moet weten hoe de binomiale nomenclatuur werkt (geslachtsnaam + soortaanduiding). Je moet de wetenschappelijke namen van de planten uit de casus correct interpreteren. Je moet onderscheid maken tussen de Nederlandse naam en de wetenschappelijke naam. ### Vraag 35 – Opgave 35 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over soortvorming en de factoren die daarbij een rol spelen. Je moet een verklaring geven waarom, ondanks geografische scheiding en fenotypische verschillen, twee populaties waarschijnlijk nog tot dezelfde soort behoren. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een soort kennen (organismen die onderling vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen). Je moet weten dat soortvorming een langdurig proces is dat genetische veranderingen en reproductieve isolatie vereist. Je moet het concept van evolutionaire tijdschalen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de tijdsduur van geografische scheiding en de mate van genetische divergentie die nodig is voor soortvorming. Je moet je kennis over evolutie en soortvorming toepassen op een specifieke casus. Waar op letten: Je moet specifiek de tijdsduur benoemen als de cruciale factor. Je moet uitleggen waarom deze tijdsduur onvoldoende is voor soortvorming. Je moet de term 'vruchtbare nakomelingen' of 'reproductieve isolatie' gebruiken om aan te geven dat er nog steeds sprake is van dezelfde soort. ### Vraag 36 – Opgave 36 Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken en je moet beoordelen of elke uitspraak een geldige verklaring is voor een *genetisch* verschil tussen populaties. Je moet dus goed nadenken over de mechanismen van evolutie en hoe deze leiden tot veranderingen in de genenpoel. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie kennen, waaronder natuurlijke selectie, fitness, het founder effect en het verschil tussen genotype en fenotype. Je moet ook begrijpen hoe omgevingsfactoren de selectiedruk kunnen beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven uitspraken kritisch kunnen analyseren en beoordelen of ze een *genetisch* verschil kunnen verklaren. Je moet causale verbanden kunnen leggen tussen de uitspraak en een mogelijke genetische verandering in een populatie. Waar op letten: Je focust op de term 'genetische verschillen'. Een verklaring moet dus een verandering in genfrequentie of genotypen in de populatie inhouden. Je onderscheidt goed tussen fenotypische aanpassingen (door omgevingsfactoren zoals dieet) en genetische veranderingen (door selectie, mutatie, founder effect, etc.). Je past het concept 'fitness' correct toe in de context van natuurlijke selectie en overleving/voortplanting. Je overweegt hoe de initiële populatie (de 36 ontsnapte dieren) een rol kan spelen in de genetische samenstelling van de nieuwe populatie (founder effect). ### Vraag 38 – Opgave 38 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie en eigenschappen van het zenuwstelsel, specifiek in vergelijking met andere regulatiesystemen in het lichaam. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het zenuwstelsel kennen, zoals de snelheid van signaaloverdracht en de aard van de respons, en dit kunnen vergelijken met het hormoonstelsel. Wat moet je kunnen: Je moet een specifiek voordeel van zenuwstelselaansturing kunnen benoemen en dit voordeel kunnen koppelen aan een concrete biologische functie, zoals snelle aanpassing of reactie. Waar op letten: Je moet een specifiek voordeel noemen dat direct verband houdt met de eigenschappen van het zenuwstelsel. Je moet de snelheid van de reactie benoemen als het belangrijkste voordeel. Je moet het voordeel in de context van de kameleon (kleurverandering) plaatsen, zoals in de casus gesuggereerd wordt. Je moet het verschil met het hormoonstelsel impliciet of expliciet maken door de snelheid te benadrukken. ### Vraag 39 – Opgave 39 Wat kun je verwachten: Je krijgt een stamboom (cladogram) van verschillende geslachten kameleons en drie uitspraken hierover. Je moet per uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is, en dit onderbouwen met behulp van de stamboom en je informatieboek. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fylogenetische stambomen kennen, zoals hoe verwantschap wordt weergegeven, wat een gemeenschappelijke voorouder is en hoe je de tijdsas afleest. Ook moet je weten hoe je geologische tijdsperiodes opzoekt in je informatieboek (bijvoorbeeld Binas). Wat moet je kunnen: Je kunt een fylogenetische stamboom interpreteren om verwantschappen te bepalen. Je kunt de tijdsas van een stamboom correct aflezen. Je kunt informatie uit een stamboom combineren met informatie uit je informatieboek om conclusies te trekken over evolutionaire geschiedenis en verwantschap. Waar op letten: Je bepaalt verwantschap door te kijken naar de meest recente gemeenschappelijke voorouder, niet naar de fysieke afstand tussen namen in de stamboom. Je leest de tijdsas correct af om de leeftijd van gemeenschappelijke voorouders te bepalen. Je gebruikt je informatieboek (bijvoorbeeld Binas) om de geologische periodes en hun tijdsgrenzen op te zoeken en te vergelijken. Je begrijpt dat de uiteinden van de takken in een stamboom de huidige taxa zijn, en de knooppunten de gemeenschappelijke voorouders. Je beargumenteert per uitspraak waarom deze juist of onjuist is, door te verwijzen naar specifieke delen van de stamboom en/of je informatieboek. ### Vraag 40 – Opgave 40 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van de osmotische waarde in het bloed van een kat. Je moet de processen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, beginnend bij de ophoping van afvalstoffen. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van osmoregulatie kennen, inclusief de rol van osmotische waarde, osmoreceptoren en het dorstcentrum. Je moet ook begrijpen hoe de concentratie van opgeloste stoffen de osmotische waarde beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen die de homeostase van de osmotische waarde beschrijft. Je moet de gegeven processen logisch kunnen ordenen op basis van je kennis over fysiologische regulatiemechanismen. Waar op letten: Je moet de juiste causale verbanden leggen tussen de processen. Je moet de termen 'osmotische waarde' en 'afvalstoffen' correct interpreteren in relatie tot concentratie. Elk correct geplaatst nummer in de volgorde draagt bij aan de score. Je moet de functie van osmoreceptoren en het dorstcentrum in de osmoregulatie kennen. ### Vraag 42 – Opgave 42 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de route van een stof door de bloedsomloop. Je moet de juiste volgorde van bloedvaten benoemen, rekening houdend met de dubbele bloedsomloop en de specifieke organen die genoemd worden. Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van de grote en kleine bloedsomloop kennen. Je moet de namen van de belangrijkste bloedvaten en hun verbindingen met organen zoals de lever, het hart, de longen en de nieren uit je hoofd kennen. Ook moet je weten waar ureum wordt gevormd en waar het wordt uitgescheiden. Wat moet je kunnen: Je kunt de weg van een stof door de bloedsomloop logisch beredeneren. Je kunt de juiste volgorde van bloedvaten bepalen, beginnend bij het orgaan waar de stof wordt geproduceerd en eindigend bij het orgaan waar het naartoe moet. Je kunt onderscheid maken tussen slagaders en aders en hun rol in de bloedsomloop. Waar op letten: Elk correct benoemd bloedvat in de juiste volgorde is een stapje waard. Je moet de volledige route van de dubbele bloedsomloop kennen, inclusief de kleine bloedsomloop. Let goed op het onderscheid tussen slagaders en aders. Je moet de specifieke bloedvaten die bij de lever en de nieren horen, correct plaatsen in de route. De route moet de kortste weg zijn, dus geen onnodige omwegen. ### Vraag 44 – Opgave 44 Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de verwerking van eiwitten in het lichaam. Je moet de juiste biologische termen invullen op de aangegeven plaatsen. Wat moet je kennen: Je moet de processen van eiwitvertering, resorptie en de stofwisseling van aminozuren kennen. Je moet weten welke organen hierbij betrokken zijn, met name de rol van de lever bij de afbraak van aminozuren en de vorming van ureum. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische termen plaatsen in een beschrijving van een fysiologisch proces. Je kunt onderscheid maken tussen de functie van verschillende organen in de stofwisseling. Waar op letten: Je benoemt de specifieke bouwstenen die ontstaan na eiwitvertering. Je noemt het orgaan dat verantwoordelijk is voor de afbraak van overtollige aminozuren en de vorming van ureum. Je vermijdt het noemen van de nieren, aangezien deze ureum uitscheiden, maar niet produceren. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2025 tijdvak 2 dinsdag 24 juni 13.30 - 16.30 uur biologie Gebruik zo nodig het informatieboek Binas of ScienceData. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-25-2-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. De tetralogie van Fallot Britt is zestien jaar en heeft de tetralogie van Fallot, een aangeboren hartafwijking. Door deze afwijking is ze sneller moe dan haar leeftijdsgenoten. Ze heeft al twee hartoperaties gehad. De hartafwijking van Britt is al vroeg tijdens de embryonale ontwikkeling ontstaan. Bij de tetralogie van Fallot is de doorgang naar de aorta wijd, en de doorgang naar de longslagader nauw. Ook is er een opening tussen de linkerkamer en de rechterkamer. Zie afbeelding 1. [FIGUUR: Schematische tekening van een hart met aangegeven afwijkingen.] In de tekst worden drie verschillen genoemd ten opzichte van een normaal gebouwd hart. In afbeelding 1 is een vierde verschil zichtbaar. 1p 1 Noteer dit vierde verschil. Toen Britt zes maanden oud was, heeft ze een operatie gehad. Bij deze operatie is de doorgang naar de longslagader wijder gemaakt. De hartchirurg heeft toen de wand van de longslagader opengesneden en opgevuld met een stukje kunststof weefsel (een ‘patch’, afbeelding 2). [FIGUUR: Illustratie van een hart met een patch aangebracht op de longslagader, met labels 'longslagader' en 'patch'.] Het nadeel van zo’n operatie is dat de longslagaderklep niet meer volledig sluit, waardoor bloed kan terugstromen naar het hart. 1p 2 Stroomt het bloed bij Britt terug tijdens de systole of tijdens de diastole van de kamers? Verklaar je antwoord. Gebruik je informatieboek. HA-1018-a-25-2-0 2 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Als Britt zich inspande, was ze veel eerder moe dan haar leeftijdsgenoten. De slecht sluitende klep was een van de oorzaken. De vermoeidheid werd ook veroorzaakt door de opening tussen haar linker- en rechterkamer. Via deze opening was er menging van bloed uit de linker- en rechterharthelft. Door deze menging werd in de cellen van Britt bij inspanning minder energie geproduceerd dan in die van haar leeftijdsgenoten. 2p 3 Leg dit uit. Onlangs heeft Britt haar tweede hartoperatie gehad. De hartchirurg verving haar slecht sluitende klep door een longslagaderklep van een orgaandonor. Britt is nu minder snel moe. Tijdens de operatie werd haar hart gekoeld, zodat het nauwelijks meer samentrok. Britt lag daarom aan de hart-longmachine. Een hart-longmachine neemt de functie van het hart en de longen tijdelijk over. 2p 4 Welke afbeelding geeft de aansluiting van de hart-longmachine op de bloedsomloop, en de stroomrichting van het bloed juist weer? [FIGUUR: Afbeelding A toont een hart-longmachine aangesloten op de bloedsomloop. Bloed wordt vanuit het lichaam naar de machine geleid en daarna terug naar het lichaam, met de stroomrichting aangegeven door pijlen. Het hart is gedeeltelijk zichtbaar.] [FIGUUR: Afbeelding B toont een hart-longmachine aangesloten op de bloedsomloop. Bloed wordt vanuit het lichaam via de longen naar de machine geleid en daarna terug naar het lichaam, met de stroomrichting aangegeven door pijlen. Het hart is gedeeltelijk zichtbaar.] [FIGUUR: Afbeelding C toont een hart-longmachine aangesloten op de bloedsomloop. Bloed wordt vanuit het lichaam naar de machine geleid, en vanuit de machine naar de longen, en vervolgens terug naar het lichaam. Het hart is gedeeltelijk zichtbaar.] [FIGUUR: Afbeelding D toont een hart-longmachine aangesloten op de bloedsomloop. Bloed wordt vanuit het lichaam naar de machine geleid, en vanuit de machine terug naar het hart, en vanuit het hart naar de longen. Het hart is gedeeltelijk zichtbaar.] HA-1018-a-25-2-o 3 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 4 Zwarte kip Freek fokt kippen. Op een tentoonstelling ziet hij kippen met zwarte veren. Ook hun botten en spieren zijn zwart. Dit heet fibromelanose en komt onder andere voor bij de kippenrassen ayam cemani uit Indonesië (afbeelding 1) en svarthöna uit Zweden (afbeelding 2). [FIGUUR: Twee foto's van zwarte kippen, links een haan, rechts een hen.] Een zwarte kleur van kippenveren wordt veroorzaakt door het eiwit melanine. Melanine wordt geproduceerd door pigmentcellen: de melanocyten. Tijdens de embryonale ontwikkeling komen de melanocyten terecht op specifieke plekken in de huid, en geven zo de veren hun kleur. Kippen met fibromelanose hebben een mutatie in het autosomale EDN3- gen. Door deze mutatie komen de melanocyten in het gehele lichaam terecht, waardoor deze kippen volledig zwart zijn. Hieronder staan uitspraken over de kleuring van de twee zwarte kippenrassen. 1 Het EDN3-gen codeert voor melanine. 2 Het EDN3-gen bevindt zich in alle cellen met een kern. 3 De mutatie aan het EDN3-gen ontstaat tijdens de embryonale ontwikkeling. 2p 5 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Ayam cemani's en svarthöna's hebben dezelfde, uiterst complexe, mutatie aan het EDN3-gen. Wetenschappers denken daarom dat de twee rassen afstammen van een gemeenschappelijke volledig zwart-gekleurde voorouder. 1p 6 Verklaar dat het niet waarschijnlijk is dat de mutatie aan het EDN3-gen bij de ayam cemani's en die bij de svarthöna's onafhankelijk van elkaar zijn ontstaan. HA-1018-a-25-2-o 4 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 5 Freek wil graag zwarte kippen gaan fokken. Van een bevriende kippenfokker koopt hij een aantal eieren van kippen met fibromelanose. Nadát de eieren zijn uitgekomen, maakt Freek een stamboom van de ouders en de kuikens (afbeelding 3). afbeelding 3 [FIGUUR: Een stamboom van twee generaties. Generatie I toont een ouderpaar (man en vrouw). Generatie II toont elf kinderen, zes mannen en vijf vrouwen. De symbolen duiden op overerving van een eigenschap. Een gevuld rondje staat voor een hen met fibromelanose, een halfgevuld rondje staat voor een hen zonder fibromelanose. Een gevuld vierkant staat voor een haan met fibromelanose, een halfgevuld vierkant staat voor een haan zonder fibromelanose.] Legenda: hen met fibromelanose haan met fibromelanose lichtbruine hen lichtbruine haan Freek kiest haan II-5 om verder mee te fokken. Voor het fokken zou het gunstig zijn als de haan homozygoot is voor de autosomaal overervende eigenschap fibromelanose. 2p 7 Wat is de kans dat haan II-5 homozygoot is? A $\frac{1}{4}$ B $\frac{1}{3}$ C $\frac{1}{2}$ D $\frac{2}{3}$ E $\frac{3}{4}$ Om uit te sluiten dat haan II-5 heterozygoot is voor de eigenschap fibromelanose, kruist Freek hem met het lichtbruine hennetje. 2p 8 - Noteer de mogelijke fenotypen van de nakomelingen van deze kruising als haan II-5 heterozygoot is. - Noteer de verhouding waarin deze fenotypen dan aanwezig zijn. Fokkers kruisen vaker broers en zussen onderling om bepaalde gewenste eigenschappen te behouden. Dit heet inteelt. Hierbij is de kans echter ook groot dat recessieve erfelijke afwijkingen tot uiting komen. 1p 9 Verklaar hoe inteelt leidt tot erfelijke afwijkingen bij de nakomelingen. HA-1018-a-25-2-0 5 / 19 lees verder ### Pagina 6 Groene energie nog groener Biobrandstoffen kunnen een duurzaam alternatief zijn voor fossiele brandstoffen. Stefan Hol werkt bij Wageningen Universiteit en Research aan onderzoek naar de $CO_2$-uitstoot bij de productie van bio-ethanol uit suikerbieten. Doordat suikerbieten veel sacharose bevatten, zijn ze erg geschikt voor de productie van bio-ethanol (alcohol). De verse suikerbieten worden gewassen en dan vermalen tot pulp. De pulp wordt veelal om micro-organismen te doden. Als de pulp is afgekoeld, wordt deze in een bioreactor gebracht waarin gistcellen aanwezig zijn. De gistcellen gaan dan ethanol produceren. 2p 10 Behalve sacharose, bevatten suikerbieten ook veel polysachariden. Daarom worden bepaalde enzymen toegevoegd aan de pulp in de bioreactor. Hierdoor wordt de ethanol-opbrengst hoger. – Geef de naam van een enzym dat voor dit doel kan worden toegevoegd. – Verklaar hoe toevoeging van dit enzym de ethanol-opbrengst verhoogt. 1p 11 Voor de productie van ethanol is het belangrijk dat er geen zuurstof aanwezig is bij de gistcellen. Noteer de naam van het proces dat in deze gistcellen optreedt waardoor ethanol ontstaat. 1p 12 Als er wel zuurstof aanwezig zou zijn, zouden andere eindproducten ontstaan in de gistcellen. Geef de namen van de eindproducten die ontstaan bij het proces dat plaatsvindt als zuurstof wel aanwezig is. [FIGUUR: Schematische weergave van de CO2-uitstoot.] Bij teelt, transport, opslag en verwerking van suikerbieten komt koolstofdioxide vrij. Deze $CO_2$-uitstoot draagt bij aan het versterkte broeikaseffect. Stefan Hol stelde het volgende model op om deze $CO_2$-uitstoot per kilogram suikerbiet te kunnen berekenen. $CO_2$ teelt $+ CO_2$ transport $+ CO_2$ opslag $+ CO_2$ verwerking 1p 13 Stefan Hol gebruikte in zijn berekeningen gemiddelde waarden en ging uit van de situatie zoals die in 2020 was. In de toekomst zullen deze waarden waarschijnlijk lager liggen. Geef een manier waarop akkerbouwers bij de teelt van suikerbieten de $CO_2$-uitstoot per kilogram suikerbiet kunnen verminderen. HA-1018-a-25-2-0 6 / 19 lees verder ► ► ► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 48 ### Pagina 7 Het nadeel van het gebruik van verse suikerbieten is dat deze niet het hele jaar beschikbaar zijn. In plaats van suikerbietenpulp kan suikerbietsap worden gebruikt voor de productie van bio-ethanol. In tegenstelling tot pulp, is het sap lang houdbaar. De productie van sap uit suikerbieten kost echter veel meer energie, waardoor deze manier van ethanol-productie minder duurzaam is. Hieronder staan enkele waarden van de teelt en verwerking van suikerbieten. [FIGUUR: Tabel met opbrengst teelt (ongewassen) 94.500 kg per hectare, percentage zand of klei aan de suikerbieten 10%, biomassa-gehalte van een gewassen suikerbiet 24%, gehalte sacchariden 0,73 kg per kg biomassa, opbrengst aan bio-ethanol 0,52 kg per kg sacchariden, CO₂-uitstoot bij gebruik pulp 0,80 g CO₂ per kg bio-ethanol, CO₂-uitstoot bij gebruik sap 1,31 g CO₂ per kg bio-ethanol.] 2p 14 – Bereken hoeveel kilogram bio-ethanol kan worden geproduceerd met de suikerbietenopbrengst van één hectare. – Bereken hoeveel kilogram CO₂ er minder vrijkomt per hectare aan suikerbieten door gebruik van pulp in plaats van sap. Bij het verbranden van bio-ethanol komt ook kooldioxide vrij. Gebruik van bio-ethanol draagt echter veel minder bij aan het versterkte broeikaseffect dan het gebruik van fossiele brandstoffen. 1p 15 Verklaar dat het gebruik van bio-ethanol uit suikerbieten minder bijdraagt aan het versterkte broeikaseffect. HA-1018-a-25-2-0 7 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 8 Ademtherapie bij long covid Jean heeft maanden nadat hij covid (corona) had nog steeds last van vermoeidheid en kortademigheid. Zijn huisarts vermoedt het post-coviidsyndroom (long covid). Na de besmetting met het coronavirus had Jean verkoudheidsklachten. Hij deed een zelftest om te zien of er bepaalde antigenen in zijn neusslijmvlies aanwezig waren. Omdat deze test positief was, liet Jean ook een PCR-test doen. Bij de PCR-test wordt onderzocht of in het neusslijmvlies specifieke stukjes RNA van het coronavirus aanwezig zijn. Deze test gaf ook een positieve uitslag. 2p 16 Wat wordt aangetoond bij de zelftest? En bij de PCR-test? zelftest PCR-test A bepaald genetisch materiaal een bepaalde aminozuurgorde B bepaald genetisch materiaal een bepaalde nucleotidenvolgorde C bepaalde eiwitten een bepaalde aminozuurgorde D bepaalde eiwitten een bepaalde nucleotidenvolgorde Toen Jean covid had, had hij veel last van kortademigheid. Kortademigheid kan ontstaan als de diffusiesnelheid van zuurstof van de longblaasjes naar het bloed verandert. De diffusiesnelheid ($V$) in de longblaasjes kun je bepalen met de onderstaande formule $$ V = \frac{D \times A \times (c_1 - c_2)}{x} $$ - D: de diffusieconstante - A: het diffusieoppervlak - $(c_1 - c_2)$: het verschil in zuurstofconcentratie tussen bloed en lucht - x: de diffusie-afstand Als in de longblaasjes meer slijm aanwezig is, verandert de diffusie- afstand. Als er minder longblaasjes zijn, wordt een andere factor uit de formule kleiner. 2p 17 Is de diffusie-afstand ($x$) door het extra slijm groter of kleiner geworden? En welke factor is kleiner als er minder longblaasjes zijn? diffusie-afstand factor die kleiner is door extra slijm bij minder longblaasjes A groter D B groter A C kleiner D D kleiner A HA-1018-a-25-2-o 8/19 lees verder ►►► ### Pagina 9 1p 18 In de eerste maanden na zijn coronabesmetting had Jean maar een kleine kans om weer corona te krijgen. Zijn bloed bevatte namelijk veel antistoffen tegen de cellen die antistoffen produceren. 1p 19 Er zijn ook veel afweercellen aanwezig die cellen kunnen lekprikken die door het coronavirus zijn geïnfecteerd. Noteer de naam van de cellen van het verworven afweersysteem die geïnfecteerde cellen kunnen lekprikken. 2p 20 Mensen die immuun geworden zijn na een eerste coronabesmetting kunnen soms kort daarna toch weer corona krijgen. Ze zijn dan besmet geraakt met een gemuteerd coronavirus. Leg op moleculair niveau uit waardoor het gemuteerde coronavirus niet wordt herkend door het immuunsysteem. 2p 21 Een deel van de mensen die een besmetting met het coronavirus hebben gehad, houdt langdurig last van vermoeidheid, kortademigheid en concentratieproblemen. Dit blijkt uit onderzoek van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu). Het RIVM wil weten of deze klachten daadwerkelijk worden veroorzaakt door de besmetting met het coronavirus. Om dit te onderzoeken vulden een groot aantal mensen direct na een positieve coronatest een vragenlijst in. Deze proefpersonen vulden daarna regelmatig de vragenlijst opnieuw in. De vragenlijsten werden ook afgenomen bij een controlegroep. Beschrijf voor de controlegroep: – aan welke voorwaarde een deelnemer moet voldoen. – een voorwaarde waaraan de samenstelling van de groep moet voldoen. [FIGUUR: Geen beschrijving mogelijk] De huisarts adviseerde Jean om ademtherapie bij een logopedist te gaan doen. Daarbij leerde hij hoe hij efficiënter kan ademen tijdens het spreken. Zo werd Jean zich meer bewust van zijn ademhalingsbewegingen, en heeft hij minder last van kortademigheid. 2p 22 Als eerste oefening moest Jean – na een inademing – langzaam zover mogelijk uitademen, alsof hij een kaars probeert uit te blazen. Welke ademhalingsspieren worden tijdens deze diepe uitademing samengetrokken? A alleen de buikspieren en bepaalde tussenribspieren B alleen de buikspieren en het middenrif C alleen bepaalde tussenribspieren en het middenrif D zowel de buikspieren, bepaalde tussenribspieren als het middenrif HA-1018-a-25-2-o 9 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 10 De ademhaling wordt automatisch geregeld door het ademcentrum. De afbeelding hieronder is een lengtedoorsnede van de hersenen en een deel van het ruggenmerg. Hierin zijn verschillende deen met letters aangegeven. [FIGUUR: Schematische weergave van een lengtedoorsnede van de hersenen met labels P, Q, R, S, T] 2p 23 In welk deel vindt de automatische regeling van de ademhaling plaats? En in welk deel word je je bewust van de ademhalingsbeweging? automatische regeling door bewustwording in A deel Q deel P B deel Q deel R C deel S deel P D deel S deel R E deel T deel P F deel T deel R Project Partridge Het project Partridge is een project van vijf Europese landen. In dit project proberen ecologen en landbouwers om met eenvoudige maatregelen de biodiversiteit te laten toenemen. De patrijs kan hiervan profiteren. In de jaren zeventig van de vorige eeuw afbeeding 1 kwam de patrijs (Perdix perdix, afbeeding 1) in heel Nederland voor op akkers en graslanden. Door de intensivering van de landbouw nam het aantal geschikte broedplaatsen snel af, waardoor het aantal patrijzen met 95% gedaald is. HA-1018-a-25-2-o 10/19 lees verder ►►► ### Pagina 11 Het broedsucces van de patrijshangt vooral af van de beschutting en de hoeveelheid insecten in de directe omgeving van het nest. Patrijs-kuikens eten alleen maar insecten. Volwassen patrijzen voeden zich vooral met plantaardig materiaal, zoals zaden en groene plantendelen van diverse kruiden die op akkers groeien. Af en toe eten ze een insect. Zie het voedselweb in afbeelding 2. afbeelding 2 [FIGUUR: Voedselweb met de volgende organismen en pijlen: vogelmuur -> bladluis -> loopkever -> patrijskuiken. Gras -> bladhaantje. Koolzaad -> bladhaantje. Bladhaantje -> volwassen patrijs. Loopkever -> volwassen patrijs. Vogelmuur -> vos. Vossen eten ook buizerds. Patrijskuiken -> buizerd. Volwassen patrijs -> buizerd.] 24 2p Tot welk trofisch niveau behoort een patrijskuiken? En tot welk trofisch niveau behoort een volwassen patrij? Gebruik het voedselweb in afbeelding 2. patrijskuiken | volwassen patrijs ------- | -------- A alleen consument 1e orde | alleen consument 1e orde B alleen consument 1e orde | consument 1e orde en hoger C alleen consument 2e orde | alleen consument 1e orde D alleen consument 2e orde | consument 1e orde en hoger E consument 2e orde en hoger | alleen consument 1e orde F consument 2e orde en hoger | consument 1e orde en hoger In de onderstaande tabel is te zien dat de voedingswaarde van insecten verschilt van de voedingswaarde van plantaardig voedsel zoals vogelmuur of zaden van koolzaad. voedingswaarde per 100 gram eetbaar gedeelte | energie (kJ) | koolhydraten (g) | vetten (g) | eiwitten (g) ------- | -------- | -------- | -------- | -------- insecten | 840 | 2,0 | 4,3 | 38,0 vogelmuur (hele plant) | 132 | 4,0 | 0,2 | 3,3 koolzaad (zaad) | 2048 | 8,1 | 45,0 | 14,5 25 1p Licht toe aan de hand van de tabel dat insecten het meest geschikt zijn als voedsel voor groeiende patrijskuikens. HA-1018-a-25-2-o | 11 / 19 | lees verder ►►► ### Pagina 12 In het project Partridge onderzoeken ecologen of de biodiversiteit op akkers vergroot kan worden door het aanleggen van keverb… Een keverb… is een strook grond van 50 tot 70 centimeter hoog, met daarop een lage begroeiing van grassen en struikjes. Deze biedt beschutting en voedsel voor de pat…is-kuikens, die in de periode van eind mei tot halverwege juni uit het ei komen. Naast de keverb… ligt een strook grond die onbegroeid (braakliggend) blijft. Zie afbeelding 3. afbeelding 3 [FIGUUR: Schematische tekening van een akker met daarnaast een keverb… en een braakliggende strook. De keverb… is 3 meter breed en 50-70 cm hoog.] 1p 26 Op de braakliggende grond kunnen patrijzen stofbaden nemen. Zo verwijderen ze bloedzuigende mijten van hun huid. Wat is de naam van de relatie tussen de pat…is en de mijt? A commensalisme B mutualisme C parasitisme D predatie De hypothese van de ecologen is: een keverb… vergroot de overlevingskans van pat…skuikens. Om dit te testen hebben een aantal akkerbouwers keverb…en aangelegd. De ecologen tellen steeds het aantal insecten op een keverb… en in een controle strook op een akker zonder keverb…. In het diagram hieronder staan de resultaten van het onderzoek. [FIGUUR: Lijngrafiek met op de y-as "gemiddeld aantal insecten" van 0 tot 600, en op de x-as de maanden april tot september. Twee lijnen zijn getekend: een doorgetrokken lijn die de maanden april tot september omhoog gaat en eindigt rond 500 insecten, gelabeld "keverb…". Een gestippelde lijn die de maanden april tot september omhoog gaat, piekt rond 200 insecten en daalt daarna weer, gelabeld "akker zonder keverb…".] 1p 27 Uit het diagram blijkt dat het aantal insecten op de keverb… groter is dan op akkers zonder keverb…. Hierdoor is de kans op broedsucces van de pat…is er groter. Om hun hypothese te testen, keken de ecologen naar een bepaald gedeelte van het diagram. Licht toe welk gedeelte. HA-1018-a-25-2-o Beschikbaar gesteld door Stichting Stud ebegeleiding Leiden (SSL). ### Pagina 13 Koeientoilet Andrea heeft een melkveehouderij naast natuurgebied het Korenburgerveen. Om de zeldzame planten in het natuurgebied te beschermen, neemt ze maatregelen zodat de uitstoot van stikstof van haar bedrijf vermindert. Urine van koeien bevat ureum. In de ontlasting van koeien komen bacteriën voor die het enzym urease produceren. In de stal komen urine en ontlasting met elkaar in contact. Urease zet ureum dan om in ammoniak. Een gedeelte van de ammoniak komt in de lucht en kan zo in de omgeving neerslaan. Dit kan leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden. Als de koeien in de wei lopen, ontstaat er veel minder ammoniak dan wanneer de koeien in de stal staan. 1p 28 Geef hiervoor een verklaring. Om urine en ontlasting te scheiden, heeft Andrea in de stal twee koeitoiletten geplaatst. Een koeitoilet is een apart hokje in de stal. Als de koe erin loopt, krijgt ze brokjes te eten en sluit het hokje zich. Vervolgens beweegt een opvangbak (afbeelding 1) zich op en neer tegen de achterkant van de koe op de plaats waar zich een sensorische zenuw bevindt. Dit veroorzaakt een reflex die ervoor zorgt dat de koe gaat plassen. De urine komt in de opvangbak terecht en wordt afgevoerd. afbeelding 1 [FIGUUR: Een schematische tekening van een koe van opzij gezien, met aan de achterkant een opvangbakje dat aan een soort beugel is bevestigd.] Hieronder staan uitspraken over de plasreflex. 1 Deze reflex verloopt via de hersenstam. 2 De kern van de betrokken motorische zenuwcel ligt in het ruggenmerg. 3 De betrokken motorische zenuwcel activeert tijdens de reflex de sluitspier van de blaas. 2p 29 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. HA-1018-a-25-2-o 13 / 19 ### Pagina 14 Het valt Andrea op dat er de afgelopen jaren in het Korenburgerveen steeds minder kleine zonnedauw te zien is. Mogelijk heeft de kleine zonnedauw in het gebied last van de stikstofuitstoot van het bedrijf van Andrea. Kleine zonnedauw (Drosera intermedia, afbeelding 2) is een plantje dat maximaal 10 cm hoog wordt. Zonnedauw is een groep van vleesetende planten met groene bladeren en bladeren met kleverige druppels. Hieraan blijven insecten plakken. De bladeren scheiden enzymen af, waardoor de insecten worden verteerd. Bij de vertering ontstaan stikstofverbindingen die de plant opneemt voor de groei. afbeelding 2 [FIGUUR: Close-up van een vleesetende plant met druppels op de bladeren.] 1p 30 Zonnedauw behoort tot de producenten en niet tot de consumenten. Verklaar dat zonnedauw tot de producenten behoort. Onderzoekers in Zweden deden onderzoek naar de invloed van stikstofverbindingen in de bodem op de aanwezigheid van zonnedauw. Zij hadden een veld waar ronde zonnedauw (Drosera rotundifolia) groeit, opgedeeld in vijf delen. Aan deze delen dienden ze jaarlijks verschillende hoeveelheden van een anorganische stikstofverbinding toe. De onderzoekers hebben er vier jaar lang in september en in juni het aantal plantjes zonnedauw per vierkante meter geteld. 2p 31 Behoort de zonnedauw uit het Zweedse onderzoek tot dezelfde soort als de zonnedauw in het Korenburgerveen? En tot hetzelfde genus (geslacht)? zelfde soort zelfde genus A ja ja B ja nee C nee ja D nee nee HA-1018-a-25-2-o 14 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 15 De resultaten van het onderzoek staan in afbeelding 3. afbeelding 3 aantal 600 individuen (per m²) 500 400 300 200 100 0 sep jaar 1 jun jaar 2 sep jaar 2 jun jaar 3 sep jaar 3 jun jaar 4 sep jaar 4 Legenda: -■- 0,0 gram N/m²/jaar -•-- 0,5 gram N/m²/jaar -◆- 1,0 gram N/m²/jaar -▼--- 2,0 gram N/m²/jaar -▲-- 4,0 gram N/m²/jaar Hieronder staan drie conclusies. 1 1,0 gram N/m²/jaar is de optimum-waarde voor stikstofbemesting van ronde zonnedauw. 2 Er is geen verband tussen de toegediende hoeveelheid stikstof en het aantal plantjes van ronde zonnedauw. 3 De afname van kleine zonnedauw in het Korenburgerveen wordt veroorzaakt door een verhoogde stikstofuitstoot. 2p 32 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende conclusie wel of niet getrokken mag worden op basis van het Zweedse onderzoek. In veel natuurgebieden in afbeelding 4 Nederland staat op plaatsen waar eerst voornamelijk kleine zonnedauw groeide, nu vooral veenpluis. Dit is het gevolg van de hogere stikstofconcentraties in die gebieden. Veenpluis (Eriophorum angustifolium, afbeelding 4) is een grassoort die maximaal 60 cm hoog wordt. 2p 33 De hogere stikstofconcentraties liggen wel binnen de tolerantiegrenzen van kleine zonnedauw. Berenedeneer dat er bij hogere stikstofconcentraties steeds meer veenpluis en steeds minder kleine zonnedauw aanwezig is. HA-1018-a-25-2-o 15 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 16 Kameleon bekent kleur In 1972 kwam er op Oahu, een eiland van Hawaï, een vracht aan met 36 driehoornkameleons uit Kenia. De dieren ontsnapten en nu komt de soort algemeen voor op het eiland Oahu. [FIGUUR: Een close-up van een kameleons hoofd met zijn kenmerkende drie hoorns, met een zachte, onduidelijke achtergrond.] Driehoornkameleons gebruiken hun felle kleuren om signalen te geven aan hun soortgenoten. De driehoornkameleons die op Oahu leven, zijn kleurrijker dan de driehoornkameleons die in Kenia leven. Tot 1972 leefden er geen driehoornkameleons op Oahu. 2p 34 Een verklaring voor de vestiging en snelle verspreiding van de driehoornkameleons op Oahu, is de afwezigheid van predatoren. Er zullen echter ook andere factoren een rol gespeeld hebben. - Verklaar aan de hand van een andere biotische factor dan predatie, dat de driehoornkameleons konden overleven op Oahu. - Verklaar aan de hand van een abiotische factor dat de driehoornkameleons konden overleven op Oahu. 1p 35 De driehoornkameleons uit Oahu en Kenia zijn geografisch gescheiden. Toch is het waarschijnlijk dat zij nog steeds samen vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen, en daarmee tot dezelfde soort behoren. Verklaar waarom het niet waarschijnlijk is dat de driehoornkameleons uit Oahu en Kenia geëvolueerd zijn tot twee soorten. De verschillen in kleur tussen de driehoornkameleons op Oahu en in Kenia worden veroorzaakt door genetische verschillen. Hieronder staan uitspraken die een mogelijke verklaring geven voor de genetische verschillen. 1 De 36 dieren die in 1972 ontsnapten, waren in Kenia geselecteerd op hun fellere kleuren. 2 Het voedsel op Oahu bevat meer natuurlijke kleurstoffen. 3 In Kenia hebben de felgekleurde driehoornkameleons een lagere fitness door de aanwezigheid van predatoren. 2p 36 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel of niet een verklaring kan zijn voor het genetische verschil in kleur. De kleur van kameleons wordt bepaald door de rangschikking van verschillende moleculen in de cellen van de huid en door stervormige cellen met zwart pigment. Het pigment in de stervormige cellen kan verspreid of geconcentreerd worden, waardoor de huid donkerder of lichter wordt. Hiermee reguleert de kameleon, die koudbloedig is, zijn lichaamstemperatuur. In de ochtend zijn kameleons donkerder van kleur, waardoor ze sneller opwarmen. HA-1018-a-25-2-o 16 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 17 [FIGUUR: Twee afbeeldingen van pigmentcellen in de huid van een kameleon. Links, met de titel "donkere huid", is het pigment verspreid in de cel. Rechts, met de titel "lichte huid", is het pigment geconcentreerd in het midden. Een dubbele pijl verbindt de twee afbeeldingen.] 1p 37 Beredeneer dat het voor celprocessen van een kameleon belangrijk is dat hij opwarmt. De verspreiding van het pigment in de stervormige cellen wordt aangestuurd door het zenuwstelsel. Bij andere diersoorten die van kleur kunnen veranderen, worden kleurveranderingen meestal veroorzaakt door hormonen. 1p 38 Noteer een voordeel van aansturing door het zenuwstelsel. Er zijn zo’n 200 soorten kameleons bekend. Deze zijn onderverdeeld in verschillende geslachten (genera). In de stamboom is een aantal van deze geslachten te zien, waaronder ook het geslacht *Trioceros* waartoe de driehoornkameleon behoort. [FIGUUR: Een cladogram (stamboom) die de evolutionaire relaties tussen verschillende kameleongeslachten weergeeft. De x-as toont tijd in miljoen jaar geleden, lopende van 60 tot 0. De volgende geslachten worden weergegeven: *Brookesia*, *Archaeus*, *Rhampholeon*, *Kinyongia*, *Trioceros*, *Furcifer*, *Calumma*, *Bradypodion*.] 60 50 40 30 20 10 0 tijd (in miljoen jaar geleden)← Hieronder staan uitspraken over deze stamboom. 1 Het geslacht *Brookesia* is de voorouder van alle andere geslachten. 2 De laatste gemeenschappelijke voorouder van het geslacht *Trioceros* en het geslacht *Kinyongia* leefde in de geologische periode Jura. 3 Het geslacht *Rhampholeon* is meer verwant met het geslacht *Kinyongia* dan met het geslacht *Trioceros*. 2p 39 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak *juist* of *onjuist* is. Gebruik je informatieboek. HA-1018-a-25-2-o 17 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 18 Nierfalen bij katten Met Maureens kat Rio gaat het niet zo goed. Rio is erg vermagerd. De dierenarts heeft de urine en het bloed van Rio laten onderzoeken. Daaruit bleek dat ze aan chronisch nierfalen lijdt. Bij chronisch nierfalen is de nierfunctie sterk verminderd, waardoor afvalstoffen zich ophopen in het bloed. Katten met chronisch nierfalen drinken daardoor veel. Hieronder staan processen in het lichaam van een kat. 1 De osmotische waarde van het bloed daalt. 2 De osmotische waarde van het bloed stijgt. 3 Het dorstcentrum zorgt dat de kat gaat drinken. 4 Osmoreceptoren geven signalen door. 2p 40 Wat is de volgorde van deze processen als afvalstoffen zich gaan ophopen in het bloed? Noteer de bijbehorende nummers in de juiste volgorde. De dierenarts bepaalt bij het urine-onderzoek de dichtheid van de urine. De dichtheid van water is ongeveer 1000 gram / L. Een zoutoplossing heeft een hogere dichtheid. Als de dichtheid van de urine van katten lager is dan 1035 gram / L, zijn er mogelijk nierproblemen. De urine van Rio blijkt een dichtheid van 1005 gram / L te hebben. 2p 41 Vindt er in de nieren van Rio te veel of te weinig reabsorptie (terugresorptie) van water plaats? Zal Rio daardoor meer of minder urine produceren dan een gezonde kat? reabsorptie | hoeveelheid urine ---|--- A te veel | meer B te veel | minder C te weinig | meer D te weinig | minder In het bloed van Rio wordt een te hoog ureum-gehalte gemeten. Ureum wordt in de lever aangemaakt. Hieronder staan enkele bloedvaten. 1 aorta 2 bovenste holle ader 3 leverader 4 leverslagader 5 longader 6 longslagader 7 onderste holle ader 8 poortader 2p 42 Door welke van deze bloedvaten gaat een ureum-molecuul achtereenvolgens op de kortste weg vanaf de lever naar de nieren? Noteer de bijbehorende nummers in de juiste volgorde. HA-1018-a-25-2-o 18 / 19 lees verder ▷▷▷ ### Pagina 19 Bij een kat met chronisch nierfalen zijn afwijkingen te zien in een microscopisch preparaat van het nierweefsel. De glomerulus is vergroot, en de ruimte in het kapsel van Bowman is deels gevuld met bindweefsel. Afbeelding 1 is een schematische tekening van het kapsel van Bowman met de glomerulus. afbeelding 2 [FIGUUR: Een schematische tekening van een nierlichaampje, met de glomerulus omgeven door het kapsel van Bowman.] nierbuisje bindweefsel [FIGUUR: Een microscopische opname van een nierlichaampje, waarbij delen zijn aangeduid met de letters P en Q.] Afbeelding 2 is een foto van een microscopisch preparaat van nierweefsel van een kat met chronisch nierfalen. 2p 43 Welke letter in afbeelding 2 geeft het kapsel van Bowman aan? En op welke plaats in afbeelding 1 is de doorsnede gemaakt van de nierenheid waar P en Q bij horen? kapsel van Bowman plaats doorsnede A letter P plaats 1 B letter P plaats 2 C letter Q plaats 1 D letter Q plaats 2 Maureen geeft Rio voeding met een aangepaste eiwitsamenstelling. Het eten van te veel eiwitten zou namelijk leiden tot de productie van veel ureum, wat schadelijk is voor Rio. Hieronder staat hoe de grote hoeveelheid ureum ontstaat. Op twee plaatsen ontbreekt een woord. Bij de vertering van de grote hoeveelheid eiwitten worden veel ... (1)... gevormd, die daarna worden geresorbeerd in de darm. Een groot gedeelte hiervan wordt vervolgens afgebroken door de ...(2)... van Rio. Bij deze afbraak ontstaat ureum. 2p 44 Schrijf de nummers 1 en 2 onder elkaar. Noteer het woord dat op de bijbehorende plaats moet staan erachter. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1018-a-25-2-o 19 / 19 einde