# Eindexamen Biologie HAVO 2025 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Opgave 1 (1 punt) 1 afbeelding 2 Oostvaarders- plassen Biesbosch Zeearenden werden al eerder in Nederland waargenomen, maar pas vanaf 2006 vestigden ze zich. Dat kon doordat er steeds meer natte natuurgebieden ontstonden, waar vogels die prooi zijn voor de zeearend, in grote groepen aanwezig zijn. Afbeelding 2 toont de plaatsen waar nu zeearenden broeden in Nederland. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologische begrippen in de context van de vestiging van zeearenden in Nederland. Je moet de juiste term kiezen die een specifiek leefgebied van een soort beschrijft. Wat moet je kennen: Je moet de definities van belangrijke ecologische begrippen kennen, zoals habitat, ecosysteem, populatie en trofisch niveau. Je moet weten wat elk begrip precies inhoudt en hoe ze zich tot elkaar verhouden. Wat moet je kunnen: Je moet ecologische begrippen correct kunnen toepassen in een gegeven context. Je moet de verschillen tussen vergelijkbare termen kunnen herkennen en de meest passende term kunnen selecteren op basis van de vraagstelling. Waar op letten: Je kiest de term die specifiek het leefgebied van één soort beschrijft. Je onderscheidt de verschillende ecologische begrippen van elkaar. Je vermijdt algemene beschrijvingen en kiest de meest precieze vakterm. Je let op de context van de vraag: het gaat om 'een geschikt leefgebied van een soort'. Kernbegrippen: habitat, ecosysteem, populatie, trofisch niveau, ecologische begrippen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de begrippen habitat en ecosysteem. Een ecosysteem omvat de hele levensgemeenschap en de abiotische factoren, terwijl een habitat de specifieke leefomgeving van één soort is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Opgave 2 (1 punt) 2 Oostvaarders- plassen Biesbosch Zeearenden werden al eerder in Nederland waargenomen, maar pas vanaf 2006 vestigden ze zich. Dat kon doordat er steeds meer natte natuurgebieden ontstonden, waar vogels die prooi zijn voor de zeearend, in grote groepen aanwezig zijn. Afbeelding 2 toont de plaatsen waar nu zeearenden broeden in Nederland. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de vestiging van een diersoort in Nederland en moet bepalen of deze soort als 'exoot' kan worden beschouwd. Je moet de definitie van een exoot kennen en toepassen op de gegeven situatie. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een exoot kennen: een soort die zich in een nieuw gebied vestigt als gevolg van menselijk handelen. Je moet ook het verschil kennen tussen een exoot en een inheemse soort die terugkeert of zijn areaal uitbreidt. Wat moet je kunnen: Je kunt de gegeven informatie analyseren en de juiste ecologische begrippen toepassen. Je kunt een conclusie trekken over de status van de zeearend in Nederland (exoot of niet) en deze conclusie beargumenteren met behulp van de tekst. Waar op letten: Je legt uit waarom de zeearend geen exoot is, gebaseerd op de definitie van een exoot. Je benoemt de oorzaak van de vestiging van de zeearend in Nederland. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst om je antwoord te onderbouwen. Je vermijdt het verwarren van een teruggekeerde inheemse soort met een exoot. Kernbegrippen: exoot, inheemse soort, migratie, areaaluitbreiding Veelgemaakte fouten: - Verwarren van een soort die lang afwezig was met een exoot. - Niet correct toepassen van de definitie van een exoot, die menselijk handelen als oorzaak vereist. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 5 – Opgave 5 (2 punten) 2p 5 Leg uit waarom het belangrijk is dat er paarvorming is met individuen uit andere gebieden. De broedpogingen van de zeearend zijn niet altijd succesvol: er vliegen dan geen kuikens uit. Soms komt dit door menselijke activiteiten, zoals bij verstoring door het filmen van het nest. In andere gevallen zijn abiotische factoren verantwoordelijk voor een lager broedsucces. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het belang van genetische uitwisseling tussen populaties. Je moet uitleggen waarom dit belangrijk is voor het voortbestaan van een soort. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'genetische variatie', 'genenpool', 'inteelt' en 'populatie' kennen. Ook moet je weten hoe deze begrippen samenhangen met de 'fitness' en 'adaptatie' van een populatie. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten die de relatie tussen genetische uitwisseling, genetische variatie en de overlevingskansen van een populatie uitlegt. Je moet de juiste biologische termen gebruiken om je antwoord helder en correct te formuleren. Waar op letten: Je benoemt de genetische oorzaak van het belang van paarvorming met individuen uit andere gebieden. Je legt uit welk effect dit heeft op de populatie als geheel. Je gebruikt de juiste vakterminologie, zoals 'genetische variatie' of 'inteelt'. Je zorgt voor een duidelijke oorzaak-gevolg relatie in je antwoord. Je noemt het effect op de overlevingskansen van de populatie, bijvoorbeeld in relatie tot milieuveranderingen of erfelijke aandoeningen. Kernbegrippen: genetische variatie, genenpool, inteelt, populatie, fitness, adaptatie Veelgemaakte fouten: - Vage antwoorden geven zoals 'sterkere jongen' zonder de genetische oorzaak (variatie, inteelt) en het gevolg (adaptatie, ziektes) te noemen. - Alleen het eerste deel van de redenering geven (meer variatie) zonder het gevolg voor de populatie te benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Opgave 6 (1 punt) De broedpogingen van de zeearend zijn niet altijd succesvol: er vliegen dan geen kuikens uit. Soms komt dit door menselijke activiteiten, zoals bij verstoring door het filmen van het nest. In andere gevallen zijn abiotische factoren verantwoordelijk voor een lager broedsucces. Licht met een voorbeeld toe hoe een abiotische factor een lager broedsucces van zeearenden kan veroorzaken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologie, specifiek over factoren die het broedsucces van een soort beïnvloeden. Je moet een voorbeeld geven van een abiotische factor en uitleggen hoe deze het broedsucces kan verlagen. Wat moet je kennen: Je moet het verschil kennen tussen abiotische en biotische factoren. Je moet voorbeelden van abiotische factoren kunnen noemen (zoals temperatuur, wind, neerslag, lichtintensiteit). Je moet ook weten wat 'broedsucces' betekent in de context van populatiebiologie. Wat moet je kunnen: Je moet een abiotische factor kunnen identificeren en een logische causale redenering kunnen opzetten die uitlegt hoe deze factor het broedsucces van zeearenden negatief beïnvloedt. Je moet dus een oorzaak-gevolg relatie kunnen formuleren. Waar op letten: Je noemt een abiotische factor, dus een niet-levende omgevingsfactor. Je legt uit hoe deze abiotische factor specifiek leidt tot een lager broedsucces van de zeearenden (dus niet algemeen). Je vermijdt biotische factoren (levende factoren zoals voedseltekort of predatie). Je zorgt voor een duidelijke oorzaak-gevolg relatie. Kernbegrippen: abiotische factoren, ecologie, populatiebiologie, broedsucces Veelgemaakte fouten: - Een biotische factor noemen in plaats van een abiotische (bijv. predatie, voedseltekort). - Een abiotische factor noemen zonder de causale link naar een lager broedsucces uit te leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Opgave 7 (1 punt) 1p 7 Noteer welk onderzoek werd gedaan aan het huidmonster om het geslacht van de zeearend te bepalen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over hoe je het geslacht van een dier kunt bepalen met behulp van biologisch materiaal. Je moet de juiste biologische techniek benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende methoden kennen om het geslacht van een organisme te bepalen, met name die welke gebaseerd zijn op genetisch materiaal (DNA en chromosomen). Je kent de begrippen DNA-analyse, karyogram en geslachtschromosomen. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische term of methode benoemen die past bij het bepalen van het geslacht aan de hand van een huidmonster. Waar op letten: Je noemt een specifieke methode die direct te maken heeft met het erfelijk materiaal. Je vermijdt te algemene termen zoals 'genetisch onderzoek' zonder verdere specificatie. Je richt je op de analyse van DNA of chromosomen, niet op hormonale bepalingen. Kernbegrippen: geslachtsbepaling, DNA-analyse, karyogram, geslachtschromosomen Veelgemaakte fouten: - Verwarring met hormonale geslachtsbepaling. - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'genetisch onderzoek', zonder te specificeren wat er wordt onderzocht (DNA, chromosomen). - Het correctievoorschrift noemt het Y-chromosoom, wat biologisch incorrect is voor vogels die een ZW-geslachtsbepalingssysteem hebben, maar dit antwoord wordt wel goed gerekend. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Opgave 8 (1 punt) 1p 8 Is methode 1 of is methode 2 het meest geschikt? Verklaar je antwoord. Tussen 1988 en 1991 werden 41 bevers in De Biesbosch uitgezet. De populatie is gegroeid tot ruim 300 dieren. Bevers (afbeelding 5) knagen met hun scherpe tanden bomen om, zoals zwarte populieren, zodat ze van de jonge takken kunnen eten. Zeearenden gebruiken zwarte populieren om hun nest in te maken, omdat deze boomsoort stevige takken heeft. afbeelding 5 Van der Es bekleedt de stammen van potentiële nestbomen met kippengaas om te verhinderen dat bevers ze omknagen. Hij krijgt hier regelmatig vragen over. Bevers en zeearenden zijn namelijk beide beschermde diersoorten. Van der Es vindt dat in dit geval de keuze voor de zeearend het best is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het beoordelen van de geschiktheid van twee meetmethoden voor geslachtsbepaling bij zeearenden. Je moet hiervoor twee grafieken analyseren die de resultaten van deze methoden weergeven. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je data in een grafiek interpreteert, met name hoe je overlap of het ontbreken daarvan tussen verschillende groepen (mannetjes en vrouwtjes) beoordeelt. Je moet ook begrijpen wat 'geschiktheid' van een meetmethode betekent in de context van betrouwbare geslachtsbepaling. Wat moet je kunnen: Je kunt de twee grafieken in afbeelding 4 nauwkeurig aflezen en vergelijken. Je kunt op basis van deze aflezing een gemotiveerde keuze maken voor de meest geschikte methode en deze keuze helder en beknopt verklaren, specifiek verwijzend naar de data in de grafieken. Waar op letten: Je kiest de juiste methode (methode 1 of methode 2). Je verklaart je keuze door specifiek te verwijzen naar de overlap of het ontbreken van overlap in de meetwaarden tussen mannetjes en vrouwtjes in de grafieken. Je gebruikt de termen 'overlap' en 'meetwaarden' correct in je verklaring. Je baseert je antwoord uitsluitend op de informatie uit afbeelding 4. Kernbegrippen: data-interpretatie, geslachtsbepaling, seksuele dimorfie, betrouwbaarheid van meetmethoden Veelgemaakte fouten: - Kiezen voor methode 2 vanwege de twee variabelen zonder de overlap te zien. - Methode 1 kiezen zonder de juiste verklaring (geen overlap) te geven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Opgave 9 (1 punt) 1p 9 Noteer een biologisch argument dat zijn standpunt ondersteunt. De relatie tussen de zwarte populier en de zeearend kan commensalisme genoemd worden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een ecologisch vraagstuk waarbij je een standpunt moet ondersteunen met een biologisch argument. Dit vereist dat je de ecologische rollen en de status van de betrokken soorten in de context van de casus goed begrijpt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van ecologie kennen, zoals populatiedynamiek, niches, concurrentie, en het belang van toppredatoren. Ook moet je de informatie uit de casus kunnen interpreteren over de populatiestatus en afhankelijkheden van de zeearend en de bever. Wat moet je kunnen: Je kunt een biologisch argument formuleren dat een specifiek standpunt ondersteunt. Je kunt relevante informatie uit een tekst of afbeelding selecteren en toepassen om je argument te onderbouwen. Je kunt onderscheid maken tussen biologische en niet-biologische argumenten. Waar op letten: Je geeft een biologisch argument dat specifiek het standpunt van Van der Es ondersteunt, namelijk het prioriteren van de zeearend boven de bever. Je argument moet gebaseerd zijn op ecologische principes of de context van de casus. Je vermijdt niet-biologische argumenten (bijv. esthetisch of emotioneel). Je argument moet de kwetsbaarheid of het belang van de zeearend benadrukken ten opzichte van de bever in deze specifieke situatie. Kernbegrippen: ecosysteem, populatie, concurrentie, nis, toppredator, biodiversiteit, soortbescherming Veelgemaakte fouten: - Een niet-biologisch argument geven (bijv. esthetisch). - Een argument geven dat niet specifiek de zeearend boven de bever plaatst, zoals 'beide zijn beschermd'. - Een argument geven dat niet is af te leiden uit de context, zoals het noemen van een niet-relevante ziekte. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Opgave 10 (1 punt) De relatie tussen de zwarte populier en de zeearend kan commensalisme genoemd worden. Geef een argument voor deze stelling. Wat kun je verwachten: Je krijgt een stelling over een ecologische relatie en je moet deze stelling onderbouwen met een argument. Dit argument moet gebaseerd zijn op de definitie van een specifieke vorm van symbiose. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende vormen van symbiose kennen, waaronder commensalisme, mutualisme en parasitisme. Je moet de definities van deze termen precies weten, inclusief de effecten op beide betrokken soorten (+, -, 0). Wat moet je kunnen: Je moet een ecologisch begrip kunnen definiëren en deze definitie kunnen toepassen op een concrete situatie. Je moet een helder en volledig argument kunnen formuleren dat alle aspecten van de definitie omvat. Waar op letten: Je moet de definitie van commensalisme correct toepassen op de gegeven situatie. Je moet expliciet benoemen welk organisme voordeel heeft. Je moet expliciet benoemen dat het andere organisme geen voordeel én geen nadeel heeft. Je moet de termen 'zwarte populier' en 'zeearend' gebruiken in je argumentatie. Kernbegrippen: ecologie, symbiose, commensalisme, interspecifieke relaties Veelgemaakte fouten: - Verwarring met andere vormen van symbiose zoals mutualisme of parasitisme. - Onvolledige definitie: alleen het voordeel voor de ene soort noemen en het neutrale effect op de andere vergeten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Opgave 11 (2 punten) 2p 11 Waaruit blijkt dat FA in de familie van Eileen **niet** X-chromosomaal recessief overerft? A Eileens moeder heeft geen FA. B Eileens vader heeft geen FA. C Eileens broer heeft geen FA. D Eileens opa aan moeders kant heeft geen FA. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de overerving van een erfelijke aandoening (FA) in een familie. Je moet bepalen welke optie aantoont dat de aandoening **niet** X-chromosomaal recessief overerft. Je moet de stamboom (afbeelding 1) analyseren en je kennis van X-chromosomale recessieve overerving toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van X-chromosomale overerving kennen, inclusief hoe recessieve allelen zich manifesteren bij mannen en vrouwen. Je moet ook weten hoe je een stamboom leest en interpreteert, inclusief de symbolen voor mannen, vrouwen en aangedane individuen. Je kent de notatie voor geslachtsgebonden allelen. Wat moet je kunnen: Je kunt een stamboom analyseren en de fenotypes van individuen koppelen aan mogelijke genotypes. Je kunt de regels van X-chromosomale recessieve overerving toepassen om te bepalen of een bepaald overervingspatroon mogelijk is. Je kunt een logische redenering opbouwen om aan te tonen waarom een bepaalde overervingswijze **niet** klopt, door een tegenspraak te vinden tussen de theorie en de waarneming in de stamboom. Waar op letten: Je redeneert vanuit de aanname dat de aandoening X-chromosomaal recessief is en zoekt naar een tegenspraak in de stamboom. Je benoemt specifiek de genotypes van de betrokken personen (Eileen en haar vader) in je redenering. Je legt uit waarom het genotype van Eileens vader in strijd is met zijn fenotype in de stamboom. Je gebruikt de correcte notatie voor X-chromosomale allelen (bijv. X^A, X^a). Je focust op de overerving van het X-chromosoom van vader op dochter. Kernbegrippen: X-chromosomale overerving, recessieve overerving, stamboomanalyse, genotype, fenotype Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van X-chromosomale en autosomale overerving. - Het niet correct toepassen van de regels voor recessieve overerving (een aangedaan individu moet het recessieve allel van beide ouders krijgen). - Het niet correct toepassen van de regels voor X-chromosomale overerving (een vader geeft zijn X-chromosoom altijd door aan zijn dochters). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Opgave 12 (2 punten) 2p 12 Op de uitwerkbijlage staat een tabel. - Noteer in de tweede kolom in elk vakje het nummer waarmee het bijbehorende bloedbestanddeel in afbeelding 2 is aangegeven. - Noteer in de derde kolom in elk vakje het symptoom dat ontstaat door een tekort aan het bijbehorende bloedbestanddeel. Kies uit: vermoeidheid – infecties – bloedingen. In het eerste jaar na de diagnose krijgt Eileen om de paar weken een bloedtransfusie met bloedplaatjes en rode bloedcellen. De toegediende rode bloedcellen zijn bij voorkeur van Eileens eigen bloedgroep. Eileen heeft bloedgroep B en is resuspositief (B^+). In noodgevallen zou ze ook rode bloedcellen van andere bloedgroepen kunnen ontvangen. Het ziekenhuis heeft de volgende andere rode bloedcellen op voorraad: A^+, A^-, B^-, AB^+, AB^-, 0^+ en 0^-. Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel en een afbeelding van bloedbestanddelen. Je moet de nummers uit de afbeelding koppelen aan de juiste bloedbestanddelen in de tabel en vervolgens het juiste symptoom bij een tekort aan dat bestanddeel invullen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende bloedbestanddelen (rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes) kunnen herkennen aan hun uiterlijk en hun hoofdfunctie kennen. Ook moet je weten welke symptomen ontstaan bij een tekort aan deze bestanddelen. Wat moet je kunnen: Je kunt een microscopisch beeld van bloed interpreteren en de verschillende celtypen en celfragmenten identificeren. Je kunt de functies van deze bestanddelen benoemen en de gevolgen van een tekort daaraan correct koppelen aan specifieke symptomen. Waar op letten: Je identificeert de bloedbestanddelen correct in afbeelding 2 aan de hand van hun uiterlijk (grootte, vorm, aanwezigheid kern). Je koppelt de functie van elk bloedbestanddeel aan het specifieke symptoom dat ontstaat bij een tekort. Je vult de tabel volledig en correct in, zonder extra symptomen per vakje. Je gebruikt de correcte vakterm voor de symptomen zoals gegeven in de keuzelijst. Kernbegrippen: bloed, bloedcellen, rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes, erytrocyten, leukocyten, trombocyten, zuurstoftransport, afweer, bloedstolling Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de verschillende bloedbestanddelen in de afbeelding. - Incorrect koppelen van de functie van een bloedbestanddeel aan het bijbehorende symptoom bij een tekort. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Opgave 13 (2 punten) In het eerste jaar na de diagnose krijgt Eileen om de paar weken een bloedtransfusie met bloedplaatjes en rode bloedcellen. De toegediende rode bloedcellen zijn bij voorkeur van Eileens eigen bloedgroep. Eileen heeft bloedgroep B en is resuspositief (B+). In noodgevallen zou ze ook rode bloedcellen van andere bloedgroepen kunnen ontvangen. Het ziekenhuis heeft de volgende andere rode bloedcellen op voorraad: A+, A-, B-, AB+, AB-, 0+ en 0-. Noteer welke van deze rode bloedcellen veilig aan Eileen kunnen worden toegediend. Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over bloedtransfusie en de bloedgroep van een patiënt. Je moet bepalen welke bloedgroepen veilig kunnen worden toegediend, rekening houdend met het ABO-systeem en de resusfactor. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het ABO-bloedgroepensysteem kennen, inclusief welke antigenen en antistoffen bij welke bloedgroep horen. Je moet ook de regels voor de resusfactor kennen en hoe deze van invloed is op bloedtransfusies, zowel voor resuspositieve als resusnegatieve personen. Wat moet je kunnen: Je kunt de compatibiliteit van bloedgroepen bepalen voor een bloedtransfusie. Je kunt redeneren welke antigenen op donorbloed een afweerreactie veroorzaken bij de ontvanger. Je kunt de informatie over de bloedgroep en resusfactor van de patiënt correct toepassen om veilige donorbloedgroepen te selecteren. Waar op letten: Je benoemt de bloedgroep van Eileen en de bijbehorende antigenen en antistoffen. Je legt uit welke antigenen op de rode bloedcellen van de donor een afweerreactie zouden veroorzaken bij Eileen. Je past de regels voor de resusfactor correct toe voor een ontvanger die resuspositief is. Je noemt de drie correcte bloedgroepen die veilig kunnen worden toegediend. Je vermijdt het noemen van bloedgroepen die A-antigenen bevatten. Kernbegrippen: bloedgroepen, ABO-systeem, resusfactor, bloedtransfusie, antigenen, antistoffen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de regels voor het doneren van rode bloedcellen en het doneren van bloedplasma. - Onjuiste toepassing van de resusfactor-compatibiliteit (denken dat Rh+ alleen Rh+ kan ontvangen). - Vergeten dat bloedgroep O de universele donor is voor rode bloedcellen omdat deze geen A- of B-antigenen hebben. - Incorrect redeneren dat bloedgroep AB (universele ontvanger) ook aan anderen kan doneren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Opgave 14 (1 punt) 1p 14 De katheter mondt uit in een bloedvat in de buurt van het hart. In welk bloedvat komt de katheter uit? A in de aorta B in de bovenste holle ader C in de longader D in de longslagader Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de menselijke bloedsomloop, waarbij je een afbeelding moet interpreteren om de juiste locatie van een medisch hulpmiddel te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van het hart en de grote bloedvaten kennen, inclusief de namen en functies van de aorta, de bovenste holle ader, de longader en de longslagader. Je moet ook het verschil tussen aders en slagaders begrijpen en weten welke richting het bloed stroomt in deze vaten. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische tekening van de bloedsomloop interpreteren en de verschillende bloedvaten correct benoemen. Je kunt de functie van elk bloedvat relateren aan de richting van de bloedstroom en de locatie ten opzichte van het hart. Waar op letten: Je identificeert het bloedvat waar de katheter in uitmondt op basis van de locatie ten opzichte van het hart en de richting van de bloedstroom. Je onderscheidt aders van slagaders op basis van hun functie en de richting van het bloed ten opzichte van het hart. Je herkent de functie van de bovenste holle ader in de systemische bloedsomloop. Je vermijdt verwarring tussen de grote en kleine bloedsomloop. Kernbegrippen: bloedsomloop, hart, bovenste holle ader, aorta, longader, longslagader, katheter Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen aders (bloed naar het hart) en slagaders (bloed van het hart af). - Verwarring tussen de grote en de kleine bloedsomloop (systemische vs. pulmonale circulatie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Opgave 15 (2 punten) In de weken na de stamceltransplantatie zullen uit de gedoneerde stamcellen verschillende typen bloedcellen ontstaan die Eileen nodig heeft. Wat is de naam van het proces waarbij uit de stamcellen verschillende typen bloedcellen ontstaan? En van welk proces is dit het gevolg? | | typen bloedcellen ontstaan door | dat is het gevolg van | | :--- | :--- | :--- | | A | adaptatie | genexpressie | | B | adaptatie | mutatie | | C | adaptatie | recombinatie | | D | differentiatie | genexpressie | | E | differentiatie | mutatie | | F | differentiatie | recombinatie | Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ontwikkeling van cellen binnen een organisme. Je moet de juiste biologische termen kennen voor de processen die hierbij een rol spelen. Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van celdifferentiatie, genexpressie, stamcellen, adaptatie, mutatie en recombinatie. Je moet weten op welk niveau (cel, individu, populatie) deze processen plaatsvinden. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische termen koppelen aan de beschreven processen. Je kunt onderscheid maken tussen verschillende genetische processen en hun effecten. Waar op letten: Je benoemt het juiste proces voor het ontstaan van verschillende celtypen uit stamcellen. Je benoemt de juiste oorzaak/mechanisme van dit proces. Je maakt geen verwarring tussen processen op celniveau en processen op populatieniveau. Je maakt geen verwarring tussen de oorzaak van differentiatie en andere genetische processen. Kernbegrippen: celdifferentiatie, genexpressie, stamcellen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen differentiatie (ontwikkeling individu) en adaptatie (evolutie populatie). - Verwarring tussen de oorzaak van differentiatie (genexpressie) en andere genetische processen zoals mutatie of recombinatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Opgave 16 (2 punten) Een gevaar bij stamceltransplantatie is de omgekeerde afstotingsziekte. Die treedt op als de afweercellen die uit de gedoneerde cellen ontstaan, de cellen van Eileen aanvallen en lekprikken. Om dit tegen te gaan is een donor gezocht van wie de membraaneiwitten op de lichaamscellen zo veel mogelijk overeenkomen met die van Eileen. Welke afweercellen zijn verantwoordelijk voor de omgekeerde afstotingsziekte? En behoort de activiteit van deze cellen tot de aangeboren (niet-specifieke) of de verworven (specifieke) afweer? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een medische situatie (stamceltransplantatie en afstotingsziekte) waarbij je kennis over het menselijk afweersysteem moet toepassen. Je moet specifieke afweercellen identificeren en hun functie correct plaatsen binnen de aangeboren of verworven afweer. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen afweercellen kennen, zoals T-lymfocyten en B-lymfocyten, en hun specifieke rollen in de afweer. Je moet ook het onderscheid tussen aangeboren (niet-specifieke) en verworven (specifieke) afweer begrijpen, inclusief de kenmerken en mechanismen van elk type. Specifiek moet je weten welke cellen betrokken zijn bij cellulaire afweer en de herkenning van lichaamsvreemde cellen via membraaneiwitten. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van T-lymfocyten en B-lymfocyten correct beschrijven. Je kunt de kenmerken van de aangeboren en verworven afweer onderscheiden. Je kunt een specifieke afweerreactie, zoals de omgekeerde afstotingsziekte, correct toewijzen aan de juiste afweercellen en het juiste type afweer (aangeboren of verworven). Waar op letten: Je benoemt de correcte afweercellen die verantwoordelijk zijn voor het direct aanvallen van lichaamscellen. Je classificeert de activiteit van deze cellen correct als aangeboren (niet-specifiek) of verworven (specifiek). Je vermijdt verwarring tussen T-lymfocyten en B-lymfocyten. Je vermijdt verwarring tussen aangeboren en verworven afweer. Je koppelt de specifieke herkenning van membraaneiwitten aan het juiste type afweer. Kernbegrippen: specifieke afweer, verworven afweer, cellulaire afweer, T-lymfocyten, afstotingsreactie, graft-versus-host disease Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen T-lymfocyten en B-lymfocyten. - Verwarring tussen specifieke (verworven) en niet-specifieke (aangeboren) afweer. - Verwarring tussen normale afstoting (host-versus-graft) en omgekeerde afstoting (graft-versus-host). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Opgave 17 (1 punt) De stamceltransplantatie is geslaagd als de gedoneerde stamcellen zich vestigen op de plaats waar ook bij gezonde mensen bloedcellen ontstaan. 1p 17 Waar zullen de getransplanteerde stamcellen zich dan bij Eileen hebben gevestigd? A in haar botten B in haar hart C in haar lever D in haar lymfeknopen E in haar nieren Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de locatie van bloedcelproductie in het menselijk lichaam, specifiek na een stamceltransplantatie. Je moet de juiste locatie kiezen uit meerdere opties. Wat moet je kennen: Je moet de functie en locatie van het rode beenmerg kennen, evenals de rol van andere organen zoals het hart, de lever, lymfeknopen en nieren in relatie tot bloed en het immuunsysteem. Wat moet je kunnen: Je moet de kennis over de fysiologie van bloedcelproductie toepassen om de juiste locatie voor de vestiging van stamcellen te identificeren. Waar op letten: Je herkent de functie van het beenmerg in de bloedcelproductie. Je onderscheidt de primaire locatie van bloedcelproductie van andere organen met bloedgerelateerde functies. Je weet dat de lever voornamelijk tijdens de foetale ontwikkeling bloedcellen aanmaakt. Je weet dat de nieren EPO produceren, maar niet de bloedcellen zelf. Kernbegrippen: hematopoëse, bloedstamcellen, rood beenmerg Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de locatie van bloedcelproductie (beenmerg) en organen die een andere rol spelen in het bloed- of immuunsysteem (hart, lever, lymfeknopen, nieren). - De lever is een locatie voor hematopoëse, maar voornamelijk tijdens de foetale ontwikkeling, niet na de geboorte. - De nieren produceren EPO dat de aanmaak van rode bloedcellen stimuleert, maar zijn niet de productielocatie zelf. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 20 – Opgave 20 (1 punt) Eendenkroos groeit op ondiep, stilstaand of langzaam stromend water in sloten en vijvers. In de periode van mei tot oktober groeit de populatie snel. Als het wateroppervlak geheel met eendenkroos bedekt is, kan een tekort aan zuurstof ontstaan voor dieren die in het water leven. Bij dit proces spelen een aantal gebeurtenissen een rol: 1 Aerobe bacteriën breken het organisch materiaal af. 2 Er dringt geen licht meer door in het water. 3 Er is geen fotosynthese mogelijk bij waterplanten die onder water groeien. 4 Er ontstaat een laag afgestorven materiaal op de bodem. Noteer de nummers van de vier gebeurtenissen waardoor een tekort aan zuurstof ontstaat in de juiste volgorde. Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een ecologisch proces en een aantal gebeurtenissen die daarbij een rol spelen. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische en causale volgorde plaatsen om een specifiek gevolg te verklaren. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese, decompositie (afbraak van organisch materiaal), de rol van zuurstof in waterige ecosystemen en de effecten van licht op waterplanten kennen. Je moet ook het concept van eutrofiëring en de gevolgen daarvan voor de waterkwaliteit begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redeneerketen kunnen opstellen op basis van gegeven informatie. Je moet oorzaak en gevolg kunnen onderscheiden en de volgorde van processen in een ecosysteem kunnen bepalen. Je moet de invloed van één factor (eendenkroos) op meerdere andere factoren (licht, planten, bacteriën, zuurstof) kunnen analyseren. Waar op letten: Je moet de causale keten van gebeurtenissen correct reconstrueren. Je moet de volgorde van oorzaak en gevolg nauwkeurig bepalen. Je moet begrijpen hoe de afwezigheid van licht leidt tot het afsterven van planten en vervolgens tot zuurstofverbruik. Je moet de rol van aerobe bacteriën in de afbraak van organisch materiaal en het zuurstofverbruik correct plaatsen. Kernbegrippen: eutrofiëring, zuurstofdepletie, decompositie, fotosynthese, ecosysteem, beperkende factor Veelgemaakte fouten: - Oorzaak en gevolg verwarren, bijvoorbeeld denken dat de afbraak (1) de oorzaak is van het afsterven (4), terwijl het andersom is. - De rol van licht als initiële beperkende factor voor onderwaterplanten over het hoofd zien. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 21 (2 punten) Voor haar onderzoek kweekt Van der Meer eendenkroos in bakken, onder gecontroleerde omstandigheden (afbeelding 3). Het water in de bakken bevat onder andere anorganische stikstofverbindingen. De stikstof (N) is nodig voor de vorming van aminozuren en andere organische stoffen. Enkele organische stoffen zijn: 1 cellulose 2 chlorofyl 3 DNA 4 RNA Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende stof wel of geen stikstof bevat. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de chemische samenstelling van veelvoorkomende organische stoffen in planten. Je moet bepalen of deze stoffen stikstof bevatten, gebaseerd op je kennis van hun moleculaire structuur. Wat moet je kennen: Je moet de basisbouwstenen en de elementaire samenstelling kennen van belangrijke organische moleculen zoals koolhydraten (cellulose), pigmenten (chlorofyl) en nucleïnezuren (DNA, RNA). Je moet weten welke elementen (C, H, O, N, P, S) typisch aanwezig zijn in deze moleculen. Wat moet je kunnen: Je kunt de chemische samenstelling van organische stoffen relateren aan de aanwezigheid van specifieke elementen, zoals stikstof. Je kunt deze kennis toepassen op concrete voorbeelden van biologische moleculen. Waar op letten: Je benoemt voor elke stof correct of deze wel of geen stikstof bevat. Je let op de specifieke samenstelling van elk molecuul. Je gebruikt je kennis van de bouwstenen van organische moleculen (bijv. aminozuren, nucleotiden, monosachariden). Je weet dat stikstof een essentieel element is voor bepaalde organische verbindingen, maar niet voor alle. Kernbegrippen: moleculaire biologie, biochemie, organische stoffen, stikstof, macromoleculen, cellulose, chlorofyl, DNA, RNA Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat chlorofyl stikstof bevat. - Vergeten dat de stikstofbasen in DNA en RNA stikstof bevatten. - Aannemen dat alle organische stoffen in planten alleen uit koolstof (C), waterstof (H) en zuurstof (O) bestaan. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Opgave 22 (1 punt) Onder gunstige omstandigheden kan de biomassa van eendenkroos in één dag verdubbelen. Het is belangrijk om de hoeveelheid mineralen in het water goed te doseren, zodat ze geen beperkende factor worden. Ook de concentraties van O₂ en CO₂ worden gemonitord. 1p 22 Noem nog een andere factor die beperkend kan zijn tijdens de snelle groei van eendenkroos. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de groei van eendenkroos en de factoren die deze groei kunnen beïnvloeden. Je moet een beperkende factor noemen die nog niet in de vraagtekst is genoemd. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'beperkende factor' en 'abiotische factoren' kennen. Je moet weten welke abiotische factoren belangrijk zijn voor de groei van planten, met name voor fotosynthese. Wat moet je kunnen: Je kunt de context van de vraag analyseren en een relevante abiotische factor identificeren die de groei van eendenkroos kan beperken, zonder de reeds genoemde factoren te herhalen. Waar op letten: Je noemt een abiotische factor die de groei van eendenkroos kan beperken. Je noemt een factor die NIET al in de vraagtekst is genoemd (mineralen, O₂, CO₂). Je antwoord is specifiek genoeg en geen algemeen begrip zoals 'voedingsstoffen' (omdat mineralen al genoemd zijn). Kernbegrippen: fotosynthese, beperkende factor, abiotische factoren Veelgemaakte fouten: - Het noemen van een factor die al in de vraagtekst is gegeven (mineralen, O2, CO2). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Opgave 23 (1 punt) Eendenkroos wordt al enkele jaren als veevoer geteeld. Van der Meer onderzoekt of eendenkroos ook geschikt is voor menselijke consumptie, omdat eiwitten zo via de kortst mogelijke voedselketen bij de mens terechtkomen. Dat is gunstig, want bij elke schakel in de voedselketen gaat een groot deel van de energie uit organische stoffen verloren. Oorzaken van dit energieverlies zijn dat dode en niet-eetbare delen niet gegeten worden en dat een deel van de organische stoffen in ontlasting terechtkomt. Er is nog een belangrijke oorzaak van dit energieverlies. 1p 23 Noteer die oorzaak. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over energiestromen in een voedselketen en de efficiëntie daarvan. Je moet een specifieke oorzaak van energieverlies benoemen die nog niet in de vraagtekst is genoemd. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van energiestromen in ecosystemen kennen, inclusief de processen die leiden tot energieverlies tussen trofische niveaus. Je moet de term 'dissimilatie' of 'verbranding' en het concept van warmteverlies begrijpen in de context van energieoverdracht. Wat moet je kunnen: Je kunt de verschillende manieren benoemen waarop energie verloren gaat bij de overdracht tussen trofische niveaus in een voedselketen. Je kunt een biologisch proces correct benoemen dat hierbij een belangrijke rol speelt. Waar op letten: Je noemt een oorzaak die NIET al in de vraagtekst staat. Je gebruikt de correcte biologische term voor het proces waarbij energie vrijkomt voor levensprocessen. Je focust op energieverlies, niet op stofverlies. Kernbegrippen: voedselketen, energieverlies, trofisch niveau, dissimilatie, productiviteit Veelgemaakte fouten: - Het herhalen van een van de in de vraagtekst genoemde oorzaken (niet-eetbare delen, ontlasting). - Het verwarren van energiestroom met de kringloop van stoffen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Opgave 24 (2 punten) 2p 24 Leg uit dat voor het bepalen van de verteerbaarheid van eiwitten beter gekeken kan worden naar de toename van de essentiële aminozuren dan naar de toename van niet-essentiële aminozuren. afbeelding 4 Van der Meer ziet mogelijkheden om het hele jaar eendenkroos te kweken door middel van verticale landbouw. Bij verticale landbouw worden groenten onder gecontroleerde omstandigheden in meerdere lagen boven elkaar geteeld (afbeelding 4), bijvoorbeeld in leegstaande gebouwen. Wat kun je verwachten: Je moet de biologische functies en herkomst van essentiële en niet-essentiële aminozuren kennen en deze kennis toepassen op een experimentele situatie om de verteerbaarheid van eiwitten te bepalen. Je legt een oorzaak-gevolgrelatie uit. Wat moet je kennen: Je moet de definities en het verschil tussen essentiële en niet-essentiële aminozuren kennen. Je moet weten dat eiwitten worden verteerd tot aminozuren en dat deze worden opgenomen in het bloed. Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces (eiwitvertering en aminozuurmetabolisme) kunnen uitleggen en beredeneren waarom een bepaalde meetmethode betrouwbaarder is dan een andere, gebaseerd op de eigenschappen van de gemeten stoffen. Waar op letten: Je legt uit waarom essentiële aminozuren een betere indicator zijn voor de verteerbaarheid van eiwitten uit eendenkroos. Je benoemt expliciet de herkomst van essentiële aminozuren na het eten van eendenkroos. Je benoemt het verschil in aanmaak van essentiële versus niet-essentiële aminozuren in het menselijk lichaam. Elk correct causaal stapje is een scorepunt waard. Gebruik de vaktermen 'essentiële aminozuren' en 'niet-essentiële aminozuren' correct. Kernbegrippen: eiwitvertering, aminozuren, essentiële aminozuren, niet-essentiële aminozuren, stofwisseling Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de definities van essentiële en niet-essentiële aminozuren. - Het niet leggen van de link tussen de definitie en de betrouwbaarheid van de meting in het beschreven experiment. - Alleen de definities geven zonder uit te leggen waarom dit relevant is voor het meten van verteerbaarheid. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Opgave 25 (1 punt) Van der Meer ziet mogelijkheden om het hele jaar eendenkroos te kweken door middel van verticale landbouw. Bij verticale landbouw worden groenten onder gecontroleerde omstandigheden in meerdere lagen boven elkaar geteeld (afbeelding 4), bijvoorbeeld in leegstaande gebouwen. Door verticale landbouw is er minder landbouwgrond nodig. Geef nog een ander argument waardoor de productie van groenten door middel van verticale landbouw ecologisch duurzamer kan zijn dan de productie van groenten via de gangbare akkerbouw. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over verticale landbouw en de ecologische duurzaamheid daarvan. Je moet een specifiek voordeel van verticale landbouw noemen dat bijdraagt aan een duurzamer milieu, anders dan het ruimtebesparende aspect. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van ecologische duurzaamheid kennen en hoe verschillende landbouwmethoden (gangbare akkerbouw versus verticale landbouw) hierop van invloed zijn. Denk aan onderwerpen als waterverbruik, meststoffen, bestrijdingsmiddelen, energieverbruik en transport. Wat moet je kunnen: Je moet een specifiek ecologisch voordeel van verticale landbouw kunnen benoemen en kort kunnen uitleggen waarom dit bijdraagt aan duurzaamheid. Je moet onderscheid kunnen maken tussen ecologische en economische argumenten. Waar op letten: Je geeft een ecologisch argument, geen economisch argument. Je argument is specifiek en onderbouwd, niet algemeen zoals 'beter voor het milieu'. Je noemt een ander argument dan 'minder landbouwgrond nodig', want dat staat al in de vraagtekst. Je legt uit waarom het argument bijdraagt aan ecologische duurzaamheid. Kernbegrippen: verticale landbouw, ecologische duurzaamheid, landbouwmethoden, milieu-impact Veelgemaakte fouten: - Een economisch argument geven in plaats van een ecologisch argument (bijvoorbeeld 'hogere opbrengst per vierkante meter'). - Een argument herhalen dat al in de context is genoemd (namelijk dat er minder landbouwgrond nodig is). - Een te vaag antwoord geven zonder specifieke ecologische onderbouwing, zoals 'het is beter voor het milieu'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 27 – Opgave 27 (1 punt) 1p 27 Welk deel van het zenuwstelsel is dat? A het animaal zenuwstelsel B het parasympathisch zenuwstelsel C het orthosympathisch zenuwstelsel Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een specifiek deel van het zenuwstelsel, waarbij je moet kiezen uit meerdere opties. Wat moet je kennen: Je moet de functies van het animale, autonome, orthosympathische en parasympathische zenuwstelsel kennen. Je moet weten welke processen 'willekeurig' en 'onwillekeurig' zijn en welke zenuwstelsels daarbij horen. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschreven functie koppelen aan het juiste deel van het zenuwstelsel. Je kunt de verschillende delen van het zenuwstelsel en hun taken uit elkaar houden. Waar op letten: Je herkent de functie van het orthosympathisch zenuwstelsel. Je onderscheidt het orthosympathisch zenuwstelsel van het parasympathisch zenuwstelsel. Je onderscheidt het autonome zenuwstelsel van het animale zenuwstelsel. Kernbegrippen: autonoom zenuwstelsel, orthosympathisch zenuwstelsel, parasympathisch zenuwstelsel, animaal zenuwstelsel, actie- en rusttoestand Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen orthosympathisch (actie) en parasympathisch (rust) zenuwstelsel. - Verwarring tussen het autonome (onwillekeurige) en animale (willekeurige) zenuwstelsel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Opgave 28 (1 punt) 28 In welk ander orgaan worden rode bloedcellen afgebroken? A in de alvleesklier B in de lever C in de nieren 29 Bij de afbraak van rode bloedcellen wordt ook het eiwit afgebroken dat zuurstof transporteert. Noteer de naam van dit eiwit. Deense onderzoekers vroegen zich af of de uitzonderlijke duikcapaciteit van de Bajau ook een relatie heeft met de grootte van hun milt en of deze aanpassing een genetische basis heeft. Hiervoor onderzochten ze het DNA en de grootte van de milt van 59 Bajau-mannen en van 34 Saluan- mannen. De Saluan leven van akkerbouw en veeteelt in dezelfde regio. De onderzoekers isoleerden het DNA uit cellen van het wangslijmvlies. Met behulp van echografie bepaalden ze de grootte van de milt. 30 Cellen van de milt zijn moeilijk af te nemen. Dat was ook niet nodig, de onderzoekers isoleerden DNA uit cellen van het wangslijmvlies. Licht toe dat cellen van het wangslijmvlies gebruikt kunnen worden voor het DNA-onderzoek naar genen die de grootte van de milt beïnvloeden. De milt is onderdeel van het lymfevatenstelsel. Met echografie werd de grootte van de milt bepaald. De transductor (afbeelding 2) van het echoapparaat wordt op de plaats op de romp gezet waar zich de milt bevindt. Op een beeldscherm kan de milt dan zichtbaar worden gemaakt. afbeelding 2 afbeelding 3 P Q R S T 31 Op welke plaats op de romp (afbeelding 3) moet de transductor geplaatst worden om een beeld van de milt te kunnen krijgen? A op plaats P B op plaats Q C op plaats R D op plaats S E op plaats T ▸▸▸ Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de functie van een orgaan in het menselijk lichaam, specifiek gericht op de afbraak van rode bloedcellen. Wat moet je kennen: Je moet de functies van de belangrijkste organen in het menselijk lichaam kennen, waaronder de lever, milt, nieren en alvleesklier, en hun rol in de bloedsomloop en afbraakprocessen. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste functie aan het juiste orgaan kunnen koppelen en onderscheid kunnen maken tussen organen met vergelijkbare, maar toch verschillende, rollen in het lichaam. Waar op letten: Je benoemt het juiste orgaan dat betrokken is bij de afbraak van rode bloedcellen. Je maakt geen verwarring met organen die andere functies hebben, zoals de nieren (urineproductie) of alvleesklier (spijsvertering/hormonen). Kernbegrippen: rode bloedcellen, afbraak rode bloedcellen, lever, milt, bloedsomloop Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de functies van de lever, nieren en alvleesklier. De nieren filteren het bloed voor urineproductie en de alvleesklier is betrokken bij spijsvertering en hormoonproductie, niet bij de afbraak van rode bloedcellen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Opgave 29 (1 punt) 29 Bij de afbraak van rode bloedcellen wordt ook het eiwit afgebroken dat zuurstof transporteert. Noteer de naam van dit eiwit. Deense onderzoekers vroegen zich af of de uitzonderlijke duikcapaciteit van de Bajau ook een relatie heeft met de grootte van hun milt en of deze aanpassing een genetische basis heeft. Hiervoor onderzochten ze het DNA en de grootte van de milt van 59 Bajau-mannen en van 34 Saluan- mannen. De Saluan leven van akkerbouw en veeteelt in dezelfde regio. De onderzoekers isoleerden het DNA uit cellen van het wangslijmvlies. Met behulp van echografie bepaalden ze de grootte van de milt. 30 Cellen van de milt zijn moeilijk af te nemen. Dat was ook niet nodig, de onderzoekers isoleerden DNA uit cellen van het wangslijmvlies. Licht toe dat cellen van het wangslijmvlies gebruikt kunnen worden voor het DNA-onderzoek naar genen die de grootte van de milt beïnvloeden. De milt is onderdeel van het lymfevatenstelsel. Met echografie werd de grootte van de milt bepaald. De transductor (afbeelding 2) van het echoapparaat wordt op de plaats op de romp gezet waar zich de milt bevindt. Op een beeldscherm kan de milt dan zichtbaar worden gemaakt. afbeelding 2 afbeelding 3 P Q R S T 31 Op welke plaats op de romp (afbeelding 3) moet de transductor geplaatst worden om een beeld van de milt te kunnen krijgen? A op plaats P B op plaats Q C op plaats R D op plaats S E op plaats T ▸▸▸ Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van rode bloedcellen en de moleculen die daarbij betrokken zijn. Je moet een specifieke term uit de biologie kennen en correct benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van rode bloedcellen kennen en het specifieke eiwit dat verantwoordelijk is voor zuurstoftransport in deze cellen. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische term benoemen die hoort bij de beschreven functie van zuurstoftransport in rode bloedcellen. Waar op letten: Je noemt de specifieke naam van het eiwit dat zuurstof transporteert in rode bloedcellen. Je vermijdt algemene termen zoals 'bloedeiwit' of de naam van de cel zelf. Je zorgt ervoor dat de spelling correct is. Kernbegrippen: hemoglobine, rode bloedcellen, zuurstoftransport, eiwitten Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van hemoglobine met de naam van de rode bloedcel (erytrocyt). - Het noemen van een ander bloedeiwit, zoals fibrinogeen of albumine. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/29 ## Vraag 30 – Opgave 30 (1 punt) 30 Cellen van de milt zijn moeilijk af te nemen. Dat was ook niet nodig, de onderzoekers isoleerden DNA uit cellen van het wangslijmvlies. Licht toe dat cellen van het wangslijmvlies gebruikt kunnen worden voor het DNA-onderzoek naar genen die de grootte van de milt beïnvloeden. De milt is onderdeel van het lymfevatenstelsel. Met echografie werd de grootte van de milt bepaald. De transductor (afbeelding 2) van het echoapparaat wordt op de plaats op de romp gezet waar zich de milt bevindt. Op een beeldscherm kan de milt dan zichtbaar worden gemaakt. afbeelding 2 afbeelding 3 P Q R S T 31 Op welke plaats op de romp (afbeelding 3) moet de transductor geplaatst worden om een beeld van de milt te kunnen krijgen? A op plaats P B op plaats Q C op plaats R D op plaats S E op plaats T ▸▸▸ Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het gebruik van DNA uit verschillende celtypen voor onderzoek. Je moet uitleggen waarom dit mogelijk is, zelfs als de cellen verschillende functies hebben. Wat moet je kennen: Je moet weten dat alle somatische cellen (lichaamscellen) van een individu hetzelfde DNA bevatten, ongeacht hun specialisatie of functie. Je kent het verschil tussen het genoom en genexpressie. Wat moet je kunnen: Je kunt uitleggen waarom DNA-onderzoek met cellen van het wangslijmvlies representatief is voor genen die de milt beïnvloeden. Je kunt dit doen door de identiteit van het DNA in alle lichaamscellen te benoemen. Waar op letten: Je benoemt expliciet dat het DNA in alle lichaamscellen van een individu identiek is. Je maakt geen verwarring tussen het genoom (identiek) en genexpressie (verschillend per celtype). Je gebruikt de term 'DNA' of 'genoom' correct. Kernbegrippen: DNA, genoom, celdifferentiatie, somatische cellen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen genoom (identiek in alle somatische cellen) en genexpressie (verschillend per celtype). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/30 ## Vraag 31 – Opgave 31 (1 punt) De milt is onderdeel van het lymfevatenstelsel. Met echografie werd de grootte van de milt bepaald. De transductor (afbeelding 2) van het echoapparaat wordt op de plaats op de romp gezet waar zich de milt bevindt. Op een beeldscherm kan de milt dan zichtbaar worden gemaakt. Op welke plaats op de romp (afbeelding 3) moet de transductor geplaatst worden om een beeld van de milt te kunnen krijgen? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de locatie van een orgaan in het menselijk lichaam, waarbij je een schematische tekening moet interpreteren. Wat moet je kennen: Je moet de anatomische positie van de milt kennen. Je moet ook weten hoe je anatomische tekeningen correct interpreteert, vooral met betrekking tot links en rechts vanuit het perspectief van de patiënt. Wat moet je kunnen: Je moet de locatie van de milt op een schematische tekening van de romp kunnen aanwijzen. Je moet de aangegeven locaties (P, Q, R, S, T) kunnen relateren aan de kwadranten van de buikholte. Waar op letten: Je moet de anatomische positie van de milt kennen. Je moet de afbeelding correct interpreteren, met name de links/rechts oriëntatie van de romp. Je moet de juiste letter bij de correcte anatomische locatie kiezen. Kernbegrippen: anatomie, positie van organen, milt, lymfestelsel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen anatomisch links en rechts op een diagram. De linkerkant van de patiënt is aan de rechterkant van de afbeelding. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/31 ## Vraag 34 – Opgave 34 (3 punten) 34 Saluan- mannen. De Saluan leven van akkerbouw en veeteelt in dezelfde regio. De onderzoekers isoleerden het DNA uit cellen van het wangslijmvlies. Met behulp van echografie bepaalden ze de grootte van de milt. 30 Cellen van de milt zijn moeilijk af te nemen. Dat was ook niet nodig, de onderzoekers isoleerden DNA uit cellen van het wangslijmvlies. Licht toe dat cellen van het wangslijmvlies gebruikt kunnen worden voor het DNA-onderzoek naar genen die de grootte van de milt beïnvloeden. De milt is onderdeel van het lymfevatenstelsel. Met echografie werd de grootte van de milt bepaald. De transductor (afbeelding 2) van het echoapparaat wordt op de plaats op de romp gezet waar zich de milt bevindt. Op een beeldscherm kan de milt dan zichtbaar worden gemaakt. afbeelding 2 afbeelding 3 P Q R S T 31 Op welke plaats op de romp (afbeelding 3) moet de transductor geplaatst worden om een beeld van de milt te kunnen krijgen? A op plaats P B op plaats Q C op plaats R D op plaats S E op plaats T ▸▸▸ Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de evolutie van een specifieke eigenschap (miltgrootte) in een menselijke populatie. Je moet de principes van natuurlijke selectie toepassen om te verklaren hoe deze eigenschap zich heeft kunnen ontwikkelen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie door natuurlijke selectie kennen, inclusief de begrippen genetische variatie, mutatie, selectiedruk, adaptatie en fitness. Je moet ook begrijpen hoe deze concepten samenhangen in een oorzaak-gevolgketen. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering opbouwen die de ontwikkeling van een erfelijke eigenschap in een populatie verklaart aan de hand van natuurlijke selectie. Je moet de gegeven informatie over de Saluan-mannen en de miltgrootte integreren in je uitleg. Waar op letten: Je moet de drie kernstappen van natuurlijke selectie benoemen: variatie, selectiedruk/overlevingsvoordeel, en hogere fitness/voortplantingssucces. Je moet specifiek de 'miltgrootte' en het 'diep duiken/voedsel verzamelen' koppelen aan het overlevingsvoordeel. Je moet uitleggen dat de variatie in miltgrootte erfelijk is (genetische variatie/mutaties). Je moet de term 'fitness' of 'voortplantingssucces' correct gebruiken. Je moet voorkomen dat je redeneert dat de milt groter 'wordt' omdat het nodig is (Lamarckiaans). Kernbegrippen: evolutie, natuurlijke selectie, genetische variatie, mutatie, fitness, adaptatie Veelgemaakte fouten: - Lamarckiaans redeneren (eigenschappen ontstaan door 'noodzaak' in plaats van door selectie op bestaande variatie). - Niet specifiek genoeg zijn over de link tussen de eigenschap (grotere milt) en het overlevings- of voortplantingsvoordeel (fitness). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/34 ## Vraag 35 – Opgave 35 (2 punten) De meeste sporen komen niet verder dan de luchtpijp en de bronchiën doordat deze delen van de luchtwegen dekweefsel bezitten met slijmcellen en trilhaarcellen. Leg uit hoe deze twee celtypen samen tegengaan dat schimmelsporen de longblaasjes bereiken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de beschermingsmechanismen in de luchtwegen tegen binnendringende deeltjes zoals schimmelsporen. Je moet de specifieke rollen van twee celtypen, slijmcellen en trilhaarcellen, uitleggen en hoe ze samenwerken om de longblaasjes te beschermen. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van de luchtwegen kennen, inclusief de specifieke celtypen die daar voorkomen, zoals slijmcellen en trilhaarcellen. Je moet ook weten hoe deze cellen bijdragen aan de afweer van het lichaam. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de functie van de slijmcellen en de trilhaarcellen en het uiteindelijke effect van het tegenhouden van schimmelsporen. Je moet nauwkeurig de functie van elk celtype kunnen beschrijven en hoe ze samenwerken in een proces. Waar op letten: Je benoemt specifiek de rol van de slijmcellen in de productie van slijm. Je legt uit wat het effect is van dit slijm op de schimmelsporen (ze blijven plakken/worden weggevangen). Je beschrijft de functie van de trilhaarcellen in het afvoeren van het slijm met de sporen. Je zorgt ervoor dat je de functies van de twee celtypen niet door elkaar haalt. Je gebruikt de vakterm 'luchtpijp' of 'bronchiën' om de locatie van het proces te benoemen. Kernbegrippen: ademhalingsstelsel, trilhaarepitheel, slijmcellen, afweer, immuunsysteem, mucociliaire transport Veelgemaakte fouten: - Alleen de functie van één celtype noemen. - De functies van slijmcellen en trilhaarcellen door elkaar halen. - Niet benoemen dat slijmcellen het slijm produceren, maar alleen dat sporen in slijm blijven plakken (zie opmerking in CV). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/35 ## Vraag 36 – Opgave 36 (1 punt) 1p 36 Welke van deze onderdelen zijn aanwezig bij een schimmelcel? Noteer de nummers. In afbeelding 2 zijn tekeningen van de hersenscans van Jaspers grote hersenen te zien. Het zijn verschillende doorsnedes. De bovenzijde van elke tekening is de voorkant van zijn hoofd. De pijlen wijzen plaatsen aan waar zenuwcellen vernietigd zijn door de schimmel. afbeelding 2 1 2 3 Op een van de tekeningen in afbeelding 2 is te zien dat de schimmel het gebied heeft geïnfecteerd dat Jaspers rechterhand aanstuurt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de samenstelling van een schimmelcel. Je moet de specifieke celonderdelen herkennen die aanwezig zijn in een schimmelcel, vaak aan de hand van een afbeelding met genummerde structuren of een lijst van onderdelen. Wat moet je kennen: Je moet de basisstructuur van eukaryote cellen kennen, inclusief de functie en aanwezigheid van celkern, celwand, vacuole en bladgroenkorrels. Je moet specifiek de verschillen en overeenkomsten tussen schimmelcellen, plantencellen en dierlijke cellen kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste celonderdelen selecteren die kenmerkend zijn voor een schimmelcel. Je kunt onderscheid maken tussen organellen die wel en niet aanwezig zijn in schimmelcellen, gebaseerd op hun levenswijze (heterotroof). Waar op letten: Je identificeert de kenmerkende organellen van een schimmelcel. Je maakt onderscheid tussen schimmelcellen, plantencellen en dierlijke cellen. Je weet dat schimmels heterotroof zijn en geen fotosynthese uitvoeren. Je noteert alle correcte nummers die bij de aanwezige onderdelen horen. Kernbegrippen: celbiologie, kenmerken van schimmels, eukaryote cellen, celorganellen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen schimmelcellen en plantencellen (beide hebben een celwand en vacuole, maar schimmels hebben geen bladgroenkorrels). - Verwarring tussen schimmelcellen en dierlijke cellen (schimmels hebben wel een celwand en vaak een grote vacuole, dierlijke cellen niet). - Onvolledig antwoord geven door niet alle drie de correcte nummers te noteren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/36 ## Vraag 37 – Opgave 37 (1 punt) In afbeelding 2 zijn tekeningen van de hersenscans van Jaspers grote hersenen te zien. Het zijn verschillende doorsnedes. De bovenzijde van elke tekening is de voorkant van zijn hoofd. De pijlen wijzen plaatsen aan waar zenuwcellen vernietigd zijn door de schimmel. Op een van de tekeningen in afbeelding 2 is te zien dat de schimmel het gebied heeft geïnfecteerd dat Jaspers rechterhand aanstuurt. 1p 37 Op welke tekening is dat? A op tekening 1 B op tekening 2 C op tekening 3 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de lokalisatie van een functie in de hersenen, gebaseerd op een afbeelding van hersenscans. Je moet de juiste tekening kiezen die de infectie in het specifieke hersengebied toont. Wat moet je kennen: Je moet de functionele gebieden van de grote hersenen kennen, in het bijzonder de motorische schors en de contralaterale aansturing van het lichaam (linkerhersenhelft stuurt rechterkant aan en vice versa). Je moet ook weten hoe je een schematische hersenscan interpreteert, inclusief de oriëntatie (voorkant, links/rechts). Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de vraag combineren met je kennis over de hersenen om de juiste locatie van de infectie te bepalen. Je kunt de tekeningen in afbeelding 2 correct aflezen en de pijlen interpreteren in relatie tot de functionele gebieden van de hersenen. Waar op letten: Je identificeert de juiste hersenhelft die de rechterhand aanstuurt. Je lokaliseert het gebied in de hersenen dat verantwoordelijk is voor handaansturing. Je interpreteert de doorsnedes van de hersenscans correct (voorkant, links/rechts). Je combineert kennis over gekruiste zenuwbanen met de lokalisatie van de motorische schors. Kernbegrippen: Functionele gebieden van de grote hersenen, Motorische schors, Gekruiste zenuwbanen, Interpreteren van medische beelden (hersenscan) Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat de aansturing van de rechterkant van het lichaam in de linkerhersenhelft plaatsvindt (contralaterale aansturing). - Het niet correct kunnen lokaliseren van de motorische schors op een schematische hersenscan. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/37 ## Vraag 38 – Opgave 38 (2 punten) 2p 38 – Noteer de volgende woorden op de juiste plaats in het schema: azolen, ergosterol, lanosteroldemethylase. – Noteer in de cirkels een + voor een stimulerende werking of een – voor een remmende werking. De schimmel in de longen en hersenen van Jasper bleek resistent tegen azolen door een puntmutatie in het gen voor het enzym lanosteroldemethylase. Het codon voor het aminozuur leucine is gewijzigd in een codon voor het aminozuur histidine. Daardoor heeft het enzym een iets andere vorm, met als gevolg dat azolen dit enzym niet meer kunnen remmen. Ondanks de andere vorm is het enzym nog wel werkzaam. Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema te zien met lege plekken. Je moet de juiste termen en symbolen invullen op basis van de gegeven tekst over de werking van azolen en het enzym lanosteroldemethylase bij schimmels. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van enzymwerking en enzymremming kennen. Je moet ook weten hoe je een schema met processen en invloeden correct interpreteert en invult. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst halen en deze vertalen naar een schematische weergave. Je kunt de rollen van enzymen, substraten, producten en remmers in een biochemisch proces onderscheiden en correct plaatsen in een schema. Waar op letten: Je plaatst de drie termen (azolen, ergosterol, lanosteroldemethylase) correct in de daarvoor bestemde vakken. Je noteert de juiste symbolen (+ of -) in de cirkels om de stimulerende of remmende werking aan te geven. Je let goed op de richting van de pijlen in het schema en de rol van elk element (substraat, enzym, product, remmer). Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst specifiek over de werking van azolen en het enzym. Kernbegrippen: enzymwerking, enzymremming, biosynthese, celmembraan, schimmels, medicijnwerking Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen stimulerende (+) en remmende (-) werking. - Incorrecte plaatsing van de termen (substraat, enzym, product, remmer) in het schema. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/38 ## Vraag 39 – Opgave 39 (1 punt) 1p 39 Welke base is gewijzigd, waardoor het codon voor leucine in een codon voor histidine is veranderd? A de eerste base B de tweede base C de derde base Resistentie van een schimmel tegen een medicijn kan ontstaan na herhaald gebruik van dit medicijn. Jasper was echter nog niet eerder behandeld met azolen. Ook bij andere aspergillose-patiënten komt de resistente *Aspergillus fumigatus* met dezelfde puntmutatie voor. De overdracht van sporen tussen mensen is niet mogelijk. Artsen vermoeden daarom dat de patiënten de ziekte oplopen door het inademen van resistente schimmelsporen uit het milieu. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een puntmutatie die een verandering in een aminozuur veroorzaakt. Je moet bepalen welke base in het codon is gewijzigd. Wat moet je kennen: Je moet de genetische code kennen en weten hoe je deze gebruikt om codons naar aminozuren te vertalen. Je moet ook weten wat een puntmutatie is. Wat moet je kunnen: Je kunt de codons voor specifieke aminozuren opzoeken in de Binas (tabel 71G of vergelijkbaar). Je kunt de codons voor leucine en histidine vergelijken en bepalen welke baseverandering de mutatie veroorzaakt. Waar op letten: Gebruik de juiste Binas-tabel voor de genetische code (mRNA-codons). Noteer alle mogelijke codons voor zowel leucine als histidine. Vergelijk de codons systematisch om de minimale verandering te vinden die leidt tot de overgang van leucine naar histidine. Let op de positie van de base (eerste, tweede of derde) die de verandering veroorzaakt. Kernbegrippen: puntmutatie, codon, aminozuur, genetische code, translatie Veelgemaakte fouten: - Niet opzoeken van de codons in Binas. - Verkeerde tabel in Binas gebruiken. - Fout bij het vergelijken van de codons voor leucine en histidine. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/39 ## Vraag 40 – Opgave 40 (1 punt) 1p 40 Verklaar dat het erg onwaarschijnlijk is dat bij meerdere aspergillose-patiënten dezelfde puntmutatie ontstaat in de schimmel. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over mutaties en de waarschijnlijkheid van hun ontstaan. Je moet de aard van mutaties begrijpen om de vraag te kunnen beantwoorden. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en eigenschappen van mutaties kennen, met name dat ze toevallig en willekeurig zijn. Je moet ook begrijpen wat een puntmutatie inhoudt. Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven waarom het onwaarschijnlijk is dat dezelfde specifieke mutatie onafhankelijk van elkaar ontstaat bij verschillende individuen of populaties. Waar op letten: Je benoemt dat mutaties toevallig zijn. Je benoemt dat mutaties op willekeurige plaatsen ontstaan. Je legt uit dat de kans op een specifieke mutatie al klein is, en de kans op dezelfde mutatie bij meerdere patiënten nog veel kleiner is. Kernbegrippen: mutatie, toeval, kans, genetica Veelgemaakte fouten: - Denken dat mutaties doelgericht zijn (lamarckiaans denken) in plaats van willekeurig. - De onwaarschijnlijkheid van het *onafhankelijk* ontstaan van *dezelfde* mutatie niet benadrukken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/40 ## Vraag 42 – Opgave 42 (1 punt) 1p 42 A. fumigatus scheidt amylase uit. Amylase is een enzym dat bepaalde moleculen uit het plantaardig afval afbreekt tot voedingsstoffen die door de schimmel kunnen worden opgenomen. Noteer een molecuul dat aanwezig is in plantaardig afval én door amylase wordt afgebroken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een enzym en welk molecuul dit enzym afbreekt. De context is de rol van schimmels bij de afbraak van plantaardig materiaal. Wat moet je kennen: Je moet de functie van het enzym amylase kennen en weten welk molecuul het afbreekt. Je moet ook weten welke belangrijke koolhydraten in planten voorkomen. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen een enzym en zijn substraat kunnen leggen. Je moet specifieke biologische termen correct kunnen toepassen. Waar op letten: Je noemt het specifieke substraat van amylase. Je noemt een molecuul dat in plantaardig afval voorkomt. Je noemt het molecuul dat wordt afgebroken, niet het afbraakproduct. Kernbegrippen: enzymwerking, substraatspecificiteit, amylase, zetmeel, koolhydraten, plantaardig materiaal, schimmels, extracellulaire vertering Veelgemaakte fouten: - Verwarring met andere koolhydraten in planten zoals cellulose (wordt niet door amylase afgebroken). - Noemen van het afbraakproduct (glucose) in plaats van het substraat (zetmeel). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/42 ## Vraag 43 – Opgave 43 (1 punt) 1p 43 Jasper kreeg andere medicijnen toegediend die wel goed werkten tegen de schimmel, waardoor hij herstelde. Maar door de hoge dosering van de medicijnen liepen Jaspers nieren schade op. Als gevolg hiervan heeft Jasper onder andere een grotere kans op een kaliumtekort. Welk gedeelte van een niereenheid zal zijn aangetast waardoor een kaliumtekort kan optreden? A glomerulus B kapsel van Bowman C nierbuisje \blacktriangleright \blacktriangleright \blacktriangleright Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over nierfalen en de gevolgen daarvan voor de ionenbalans. Je moet de functie van specifieke onderdelen van de niereenheid kennen om de vraag te beantwoorden. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van een niereenheid (nefron) kennen, inclusief de glomerulus, het kapsel van Bowman en de nierbuisjes. Je moet weten waar ultrafiltratie, terugresorptie en secretie plaatsvinden en welke stoffen daarbij betrokken zijn, specifiek de regulatie van ionen zoals kalium. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste functie toewijzen aan de verschillende onderdelen van de niereenheid. Je kunt redeneren welk onderdeel beschadigd moet zijn om een specifiek symptoom, zoals een kaliumtekort, te veroorzaken. Waar op letten: Je benoemt het specifieke onderdeel van de niereenheid dat verantwoordelijk is voor de regulatie van ionen zoals kalium. Je koppelt de functie van dat onderdeel aan de verstoring die leidt tot een kaliumtekort. Je onderscheidt de functies van de verschillende onderdelen van de niereenheid. Kernbegrippen: nier, nefron, niereenheid, nierbuisje, terugresorptie, excretie, ionenbalans, kalium Veelgemaakte fouten: - Functies van de verschillende onderdelen van het nefron (glomerulus, kapsel van Bowman, nierbuisje) door elkaar halen. - Niet weten dat de regulatie van ionenconcentraties (zoals kalium) plaatsvindt in de nierbuisjes door selectieve terugresorptie en secretie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/43 ## Vraag 44 – Opgave 44 (1 punt) 1p 44 In welk deel van de hersenen wordt de smaak waargenomen? A in de hersenstam B in de kleine hersenen C in de motorische schors D in de sensorische schors Afbeelding 1 laat zien hoe binding van umami-smaakstof aan een receptor op een smaakzintuigcel op de tong leidt tot een signaal in een zenuwcel. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de locatie van een specifieke zintuiglijke waarneming in de hersenen. Je moet de juiste functie aan het juiste hersendeel koppelen. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste functies van de hersenstam, de kleine hersenen, de motorische schors en de sensorische schors kennen. Je moet weten dat bewuste waarneming plaatsvindt in de hersenschors van de grote hersenen. Wat moet je kunnen: Je kunt de verschillende hersendelen en hun functies correct benoemen en onderscheiden. Je kunt de locatie van bewuste zintuiglijke waarneming in de hersenen aanwijzen. Waar op letten: Je moet de functie van de verschillende hersendelen kennen. Je moet specifiek weten welk deel van de hersenen verantwoordelijk is voor bewuste waarneming van zintuiglijke prikkels. Je moet het verschil tussen sensorische en motorische schors goed begrijpen. Je moet de rol van de hersenstam en de kleine hersenen kunnen onderscheiden van de grote hersenen bij bewuste waarneming. Kernbegrippen: centraal zenuwstelsel, grote hersenen, hersenschors, sensorisch centrum, prikkelverwerking, waarneming Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de functies van verschillende hersendelen, met name de sensorische en motorische schors. - Verwarring tussen de hersenstam als schakelstation en de hersenschors als plaats van bewuste waarneming. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/44 ## Vraag 46 – Opgave 46 (1 punt) 1 Onderzoeker Charlotte Schmidt veronderstelde dat bepaalde 2 voedselcombinaties lekker worden gevonden doordat umami- 3 smaakstoffen uit beide producten elkaar versterken. 4 Uit eerder onderzoek bleek dat bij eieren de umami-smaak vooral wordt 5 veroorzaakt door het aminozuur glutaminezuur. 6 Bij spek wordt de umami-smaak veroorzaakt door bepaalde nucleotiden. 7 Schmidt ontdekte dat wanneer deze nucleotiden aanwezig zijn, 8 glutaminezuur sterker wordt gebonden aan de receptor. 9 Dit leidt tot een sterker signaal naar de hersenen, zodat de umami-smaak 10 sterker wordt waargenomen. 11 Schmidt leidde hieruit af dat twee umami-smaakstoffen waarvan de één 12 een nucleotide is en de ander een aminozuur, elkaar inderdaad kunnen 13 versterken. In welke regels in de tekst wordt de hypothese van het onderzoek van Schmidt beschreven? A in de regels 1, 2 en 3 B in de regels 4 en 5 C in de regels 6, 7 en 8 D in de regels 9 en 10 E in de regels 11, 12 en 13 Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over een onderzoek en je moet een specifiek onderdeel van de wetenschappelijke methode identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende stappen van de wetenschappelijke methode kennen, waaronder het formuleren van een hypothese, het verzamelen van data, het analyseren van resultaten en het trekken van conclusies. Wat moet je kunnen: Je kunt een hypothese herkennen in een gegeven tekst. Je kunt onderscheid maken tussen een hypothese en andere onderdelen van een wetenschappelijk onderzoek, zoals achtergrondinformatie, resultaten en conclusies. Waar op letten: Je herkent de definitie van een hypothese. Je onderscheidt de hypothese van achtergrondinformatie, resultaten en conclusies. Je let op signaalwoorden zoals 'veronderstelde', 'bleek uit eerder onderzoek', 'ontdekte' en 'leidde hieruit af'. Kernbegrippen: wetenschappelijke methode, hypothese Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de hypothese met de achtergrondinformatie, de resultaten of de conclusie van een onderzoek. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/46 ## Vraag 47 – Opgave 47 (1 punt) 1p 47 Op de uitwerkbijlage staat een tabel. Kruis in de tabel aan met welke resultaten bevestigd zou worden dat beide smaakstoffen elkaar versterken. Om te controleren of de proefpersonen wel in staat zijn om ham- en kaassmaak waar te nemen, laten Han en Kees hun proefpersonen op dezelfde manier extra puddingen proeven. Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario over een experiment met smaakstoffen en een tabel die je moet invullen. Je moet de resultaten voorspellen die de hypothese van smaakversterking bevestigen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'drempelwaarde' en 'smaakversterking' kennen in de context van zintuiglijke waarneming. Ook moet je basiskennis hebben van hoe een experimenteel ontwerp werkt, met name het testen van een hypothese. Wat moet je kunnen: Je moet een experimenteel scenario kunnen analyseren en daaruit de verwachte resultaten kunnen afleiden die een specifieke hypothese bevestigen. Je moet ook een tabel correct kunnen invullen op basis van deze analyse. Waar op letten: Je moet goed begrijpen wat 'net onder de drempelwaarde' betekent voor de waarneming van een smaakstof. Je moet de term 'elkaar versterken' correct interpreteren in de context van smaakwaarneming en drempelwaarden. Je moet de resultaten voor elke pudding afzonderlijk beoordelen en dan de juiste combinatie van kruisjes in de tabel plaatsen. Je moet de tabel op de uitwerkbijlage correct invullen met kruisjes (X). Kernbegrippen: drempelwaarde, zintuiglijke waarneming, smaakversterking, experimenteel ontwerp Veelgemaakte fouten: - Verkeerd interpreteren van 'net onder de drempelwaarde', wat leidt tot het onjuist aankruisen dat pudding 1 en/of 2 wel wordt waargenomen. - Niet begrijpen dat 'versterken' betekent dat de gecombineerde smaak in pudding 3 juist wél de drempelwaarde overschrijdt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/47 ## Vraag 48 – Opgave 48 (1 punt) Om te controleren of de proefpersonen wel in staat zijn om ham- en kaassmaak waar te nemen, laten Han en Kees hun proefpersonen op dezelfde manier extra puddingen proeven. Noteer wat de samenstelling is van deze extra puddingen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het opzetten van een controle-experiment binnen een groter onderzoek naar smaakwaarneming. Je moet de samenstelling van de controlepuddingen beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'controle-experiment' en 'drempelwaarde' kennen. Je moet ook weten hoe zintuiglijke waarneming, zoals smaak, werkt en welke factoren hierbij een rol spelen. Wat moet je kunnen: Je moet een geschikte controle kunnen bedenken voor een gegeven experiment. Je moet de functie van een controle-experiment kunnen uitleggen en de samenstelling ervan kunnen specificeren, rekening houdend met de drempelwaarde van waarneming. Waar op letten: Je moet beide smaken (ham én kaas) benoemen. Je moet aangeven dat de concentratie van de smaakstof boven de drempelwaarde moet liggen. Je moet de puddingen apart benoemen voor elke smaak, of duidelijk maken dat beide smaken afzonderlijk getest worden. Je moet de context van de casus (ham- en kaassmaak) gebruiken in je antwoord. Kernbegrippen: controle-experiment, drempelwaarde, smaakwaarneming, zintuigen Veelgemaakte fouten: - Vergeten om beide smaken (ham en kaas) apart te testen in een controlepudding. - Niet specificeren dat de concentratie van de smaakstof BOVEN de drempelwaarde moet liggen. - Een controlepudding met beide smaken gecombineerd voorstellen, wat niet het primaire doel van deze controle is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/48 ## Vragen in dit examen ### Vraag 3 – Opgave 3 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de effecten van gifstoffen in een voedselketen. Je moet uitleggen waarom een toppredator meer last heeft van deze gifstoffen dan dieren lager in de voedselketen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'voedselketen', 'trofische niveaus', 'accumulatie' en 'biomagnificatie' kennen en begrijpen hoe persistente gifstoffen zich door een ecosysteem bewegen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen die verklaart waarom de concentratie van bepaalde stoffen toeneemt naarmate je hoger in de voedselketen komt, en dit kunnen toepassen op een specifiek voorbeeld zoals de zeearend. Waar op letten: Je legt uit dat de insecticiden niet worden afgebroken en zich ophopen in organismen (accumulatie). Je legt uit dat de concentratie van de insecticiden toeneemt in hogere trofische niveaus van de voedselketen (biomagnificatie). Je benoemt expliciet dat de zeearend hoger in de voedselketen staat dan de insectenetende vogels. Je gebruikt de vakterm 'accumuleren' of 'ophopen' en 'trofische niveaus' of 'voedselketen'. Je vermijdt het verwarren van bioaccumulatie (in één organisme) met biomagnificatie (over de voedselketen). ### Vraag 4 – Opgave 4 Wat kun je verwachten: Je krijgt een grafiek die de ontwikkeling van een populatie weergeeft. Je moet verschillende uitspraken over deze populatie beoordelen op basis van de gegevens in de grafiek. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'broedpaar' en 'exponentiële groei' kennen. Je moet ook weten welke informatie wel en niet uit een staafdiagram kan worden afgeleid. Wat moet je kunnen: Je moet een staafdiagram kunnen aflezen en interpreteren. Je moet kritisch kunnen beoordelen of een uitspraak wordt ondersteund door de gepresenteerde data, zonder aannames te doen die niet in de grafiek staan. Waar op letten: Je let goed op de eenheden en wat er precies wordt weergegeven op de y-as (broedparen, niet individuen). Je interpreteert de term 'exponentiële groei' correct en controleert of de grafiek dit patroon volgt. Je trekt geen conclusies die niet direct uit de grafiek kunnen worden afgeleid (zoals over broedsucces). Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op basis van de beschikbare data in de grafiek. Je noteert duidelijk 'wel' of 'niet' achter elk nummer. ### Vraag 18 – Opgave 18 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de gaswisseling bij planten onder verschillende lichtomstandigheden. Je moet de processen van fotosynthese en dissimilatie correct toepassen om de netto gasopname te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese en dissimilatie (verbranding) kennen, inclusief de gassen die daarbij worden opgenomen en afgegeven. Je moet ook weten dat beide processen (fotosynthese en dissimilatie) in het licht plaatsvinden, maar dat in het donker alleen dissimilatie plaatsvindt. Wat moet je kunnen: Je kunt de netto gaswisseling van een plant in het licht en in het donker verklaren door de processen van fotosynthese en dissimilatie met elkaar te vergelijken. Je kunt de juiste gassen (CO2 en O2) koppelen aan de juiste omstandigheden (licht/donker) en processen. Waar op letten: Je benoemt specifiek de processen die in het licht en in het donker plaatsvinden (fotosynthese en dissimilatie). Je legt uit hoe de netto gaswisseling tot stand komt door de relatieve snelheden van deze processen. Je gebruikt de correcte vaktermen voor de gassen (CO2 en O2). Je onderscheidt duidelijk de situatie in het licht van die in het donker. Je vermijdt de valkuil dat planten in het licht geen dissimilatie uitvoeren. ### Vraag 19 – Opgave 19 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de kenmerken van geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting. Je moet deze kenmerken correct toewijzen aan het juiste type voortplanting. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting kennen. Dit omvat kennis over meiose, mitose, genetische identiteit en recombinatie. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven kenmerken kunnen analyseren en correct kunnen classificeren onder geslachtelijke of ongeslachtelijke voortplanting. Je moet je kennis van celbiologische processen zoals meiose en mitose toepassen. Waar op letten: Je koppelt elk nummer aan het juiste type voortplanting (geslachtelijk of ongeslachtelijk). Je zorgt ervoor dat je de termen 'geslachtelijk' en 'ongeslachtelijk' correct gebruikt. Je begrijpt het verschil tussen meiose en mitose en hun rol in de voortplanting. Je weet dat recombinatie alleen bij geslachtelijke voortplanting voorkomt en zorgt voor genetische variatie. ### Vraag 26 – Opgave 26 Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de ademhaling en de ademprikkel. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is, gebaseerd op je kennis van de menselijke fysiologie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'restvolume', 'ademhaling', 'ademprikkel', 'O2-concentratie' en 'CO2-concentratie' kennen. Je moet weten hoe de ademprikkel tot stand komt en wat de effecten zijn van een te lage zuurstofconcentratie in het bloed. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen gasconcentraties in het bloed en de ademprikkel uitleggen. Je kunt de fysiologische gevolgen van het inhouden van de adem en hyperventilatie benoemen. Je kunt de juistheid van beweringen over longvolumes en gaswisseling beoordelen. Waar op letten: Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op juistheid. Je let goed op de kernconcepten 'restvolume', 'O2-concentratie' en 'CO2-concentratie' en hun rol in de ademhaling en ademprikkel. Je vermijdt de veelvoorkomende valkuil dat hyperventileren de zuurstofverzadiging in het bloed significant verhoogt. Je redeneert vanuit de primaire oorzaak van de ademprikkel (CO2-concentratie) en de gevolgen van zuurstoftekort voor het bewustzijn. Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. ### Vraag 32 – Opgave 32 Wat kun je verwachten: Je moet een experimenteel ontwerp bedenken om een hypothese te testen. Je moet de invloed van erfelijkheid en omgevingsfactoren (zoals training) kunnen onderscheiden. Je moet een conclusie kunnen trekken op basis van een hypothetisch onderzoeksresultaat. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'erfelijkheid', 'fenotype', 'genotype' en 'omgevingsfactoren' kennen. Je moet weten hoe je een controlegroep in een experiment kunt gebruiken om variabelen te isoleren. Wat moet je kunnen: Je kunt een geschikte vergelijking opzetten om te bepalen of een eigenschap erfelijk is of door de omgeving wordt beïnvloed. Je kunt een verwacht resultaat beschrijven dat een erfelijke basis van een eigenschap ondersteunt. Waar op letten: Je moet twee groepen noemen die je met elkaar vergelijkt. Je moet het resultaat van de vergelijking beschrijven waaruit blijkt dat de grotere milt erfelijk is. Je vergelijking moet de invloed van 'erfelijkheid' en 'omgevingsfactoren/training' van elkaar scheiden. Je moet specifiek de groepen uit de casus benoemen (Bajau, Saluan, duikend, niet-duikend, vrouwen, kinderen). Je moet duidelijk maken welke groep een grotere milt heeft, of dat er geen verschil is, afhankelijk van je gekozen vergelijking. ### Vraag 33 – Opgave 33 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genetica, waarbij je informatie uit een tekst en een grafiek moet combineren om conclusies te trekken over overerving en fenotype-expressie. Je moet bepalen of drie gegeven uitspraken correct zijn op basis van de verstrekte gegevens. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'genotype', 'fenotype', 'allel', 'autosomale overerving' en 'intermediair fenotype' kennen. Ook moet je weten wat een chromosoom is en welke chromosomen autosomen zijn. Je moet begrijpen dat biologische processen vaak door meerdere factoren worden beïnvloed (multifactoriële overerving). Wat moet je kunnen: Je kunt een grafiek aflezen en interpreteren om de relatie tussen genotype en fenotype te bepalen. Je kunt tekstuele informatie over genlocatie (chromosoom 6) koppelen aan kennis over autosomale overerving. Je kunt kritisch redeneren over de volledigheid van de informatie en de geldigheid van conclusies, vooral bij absolute beweringen. Waar op letten: Je controleert of chromosoom 6 een autosoom is. Je kijkt goed naar de relatie tussen de drie genotypes en de bijbehorende fenotypes in de grafiek om te bepalen of er sprake is van een intermediair fenotype. Je let op absolute termen zoals 'alleen' in uitspraak 3 en bedenkt of de gegeven informatie dit volledig ondersteunt, of dat er ruimte is voor andere factoren. Je baseert je conclusies uitsluitend op de gegevens in het informatiekader en afbeelding 4. Je noteert 'wel' of 'niet' achter elk nummer. ### Vraag 41 – Opgave 41 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de rol van een organisme in de kringloop van stoffen. Je moet bepalen tot welke groep het organisme behoort en welke stofomzetting het uitvoert. Wat moet je kennen: Je moet de definities en rollen van producenten, consumenten en reducenten kennen. Je moet ook het verschil tussen organische en anorganische stoffen en de omzettingen daartussen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt een organisme plaatsen in de juiste groep binnen de kringloop van stoffen. Je kunt de specifieke stofomzetting die dit organisme uitvoert, benoemen. Waar op letten: Je benoemt de juiste groep organismen (producenten, consumenten, reducenten). Je beschrijft de juiste omzetting van stoffen (organisch naar anorganisch of andersom). Je koppelt de groep correct aan de stofomzetting. Je gebruikt de context van de composthoop en plantenafval. ### Vraag 45 – Opgave 45 Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over signaaloverdracht bij smaakzintuigcellen. Je moet de juiste biologische termen kiezen om de zinnen compleet te maken. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van signaaloverdracht kennen, waaronder de rol van neurotransmitters, het proces van exocytose en de vorming van impulsen in zenuwcellen. Je kent het verschil tussen hormonen en neurotransmitters, en tussen endocytose en exocytose, en tussen prikkels en impulsen. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische termen toepassen in de context van signaaloverdracht tussen cellen. Je kunt de processen die in de afbeelding en tekst worden beschreven correct benoemen. Waar op letten: Je let goed op de context van signaaloverdracht tussen zenuwcellen of zintuigcellen en zenuwcellen. Je onderscheidt de functie en transportwijze van hormonen en neurotransmitters. Je herkent het proces van afgifte van stoffen uit een cel via blaasjes. Je maakt een duidelijk onderscheid tussen een prikkel (de stimulus) en een impuls (het elektrische signaal). ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2025 tijdvak 1 woensdag 14 mei 13.30 - 16.30 uur biologie Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Gebruik zo nodig het informatieboek Binas of ScienceData. Dit examen bestaat uit 48 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-25-1-0 ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. De zeearend moet blijven! Thomas van der Es werkt als boswachter voor Staatsbosbeheer in Nationaal Park De Biesbosch. In dit gebied zet hij zich in voor het behoud van de biodiversiteit. De Biesbosch is een waterrijk natuurgebied met veel wilgenbossen. Sinds 2006 broeden er zeearenden (afbeelding 1). Vanaf 1990 nam de populatie zeearenden in Duitsland toe door een afname van het gebruik van bepaalde insecticiden en door een jachtverbod. afbeelding 1 [FIGUUR: Een zeearend zit op een afgebroken tak van een boom.] afbeelding 2 [FIGUUR: Een kaart van Nederland met markeringen van de Oostvaardersplassen en Biesbosch. Er zijn silhouetten van vogels getekend bij de Biesbosch.] Zeearenden werden al eerder in Nederland waargenomen, maar pas vanaf 2006 vestigden ze zich. Dat kon doordat er steeds meer natte natuurgebieden ontstonden, waar vogels die prooi zijn voor de zeearend, in grote groepen aanwezig zijn. Afbeelding 2 toont de plaatsen waar nu zeearenden broeden in Nederland. 1p 1 Wat is de biologische term voor een geschikt leefgebied van een soort? A ecosysteem B habitat C populatie D trofisch niveau 1p 2 De zeearend is in Nederland geen exoot. Verklaar dit. HA-1018-a-25-1-o 2 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Insecticiden worden in de landbouw gebruikt om insecten te doden die voedselgewassen aantasten. Bepaalde insecticiden (zoals het verboden middel DDT) zijn een grote bedreiging voor de gezondheid van toppredatoren zoals de zeearend. Voor vogels die insecten eten, vormen deze insecticiden een minder groot gevaar, ondanks dat deze vogels even gevoelig zijn voor het gif als zeearenden. 2p 3 Leg uit dat de zeearend wél ernstige gezondheidsschade ondervindt van deze insecticiden en de vogels die de insecten eten niet. Afbeelding 3 toont het aantal broedparen van de zeearend in Nederland tot en met 2021. afbeelding 3 aantal 24 broed- 22 paren ↑ 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 - jaartal Hieronder staan uitspraken over deze gegevens. 1 In 2006 werd in totaal één zeearend waargenomen. 2 Tussen 2006 en 2015 was de groei van het aantal broedende zeearenden in Nederland exponentieel. 3 In 2010 werden er geen kuikens grootgebracht. 2p 4 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel of niet ondersteund wordt door de gegevens in afbeelding 3. HA-1018-a-25-1-0 3/20 lees verder ### Pagina 4 Als er jonge zeearenden uit het ei zijn gekomen, helpt Van der Es met het ringen van de jongen. Die krijgen een ring met een unieke code om hun poot. Zo kunnen onderzoekers inzicht krijgen in paarvorming en migratie van deze vogels. Nederlandse zeearenden blijken bijvoorbeeld ook paartjes te vormen met Duitse zeearenden, en ook met niet-geringde zeearenden waarvan de herkomst onbekend is. Voor het voortbestaan van een populatie zeearenden is paarvorming met zeearenden uit andere gebieden van belang. 2p 5 Leg uit waarom het belangrijk is dat er paarvorming is met individuen uit andere gebieden. De broedpogingen van de zeearend zijn niet altijd succesvol: er vliegen dan geen kuikens uit. Soms komt dit door menselijke activiteiten, zoals bij verstoring door het filmen van het nest. In andere gevallen zijn abiotische factoren verantwoordelijk voor een lager broedsucces. 1p 6 Licht met een voorbeeld toe hoe een abiotische factor een lager broedsucces van zeearenden kan veroorzaken. Bij het ringen wordt het geslacht van de jonge zeearend bepaald. De geslachtsorganen zijn niet uiterlijk zichtbaar. Er zijn wel andere meetbare uiterlijke kenmerken die verschillend zijn bij vrouwtjes en mannetjes. Er zijn twee methodes die eenvoudig in het veld gebruikt kunnen worden. Methode 1: onderzoekers meten de breedte en dikte van een bepaald bot in de poot. Deze twee gegevens worden met elkaar vermenigvuldigd. Methode 2: onderzoekers bepalen het gewicht en de vleugellengte. Bij het testen van deze methodes moest ter controle ook het geslacht van elke gemeten zeearend met zekerheid worden vastgesteld. Dit werd gedaan aan de hand van een huidmonster. 1p 7 Noteer welk onderzoek werd gedaan aan het huidmonster om het geslacht van de zeearend te bepalen. HA-1018-a-25-1-0 4/20 lees verder ### Pagina 5 De meetgegevens van methode 1 en 2 staan in afbeelding 4. Elk bolletje in deze diagrammen is een bepaling bij één zeearend. afbeelding 4 methode 1 methode 2 [FIGUUR: Scatterplot met op de y-as "breedte x dikte bot (mm²)" van 180 tot 300 en op de x-as "vrouwtje" en "mannetje". Er zijn geen punten getekend op de x-as "vrouwtje". Op de x-as "mannetje" zijn 6 punten getekend rond 250-290 mm.] [FIGUUR: Scatterplot met op de y-as "gewicht (kg)" van 2 tot 6 en op de x-as "vleugellengte (mm)" van 120 tot 440. Er zijn 11 punten getekend. De legende geeft aan dat een cirkel een vrouwtje is en een stip een mannetje.] legenda: o vrouwtje • mannetje Uit de diagrammen blijkt welke methode het meest geschikt is voor geslachts Bepaling. 1p 8 Is methode 1 of is methode 2 het meest geschikt? Verklaar je antwoord. Tussen 1988 en 1991 werden 41 bevers in De Biesbosch uitgezet. De populatie is gegroeid tot ruim 300 dieren. Bevers (afbeelding 5) knagen met hun scherpe tanden bomen om, zoals zwarte populieren, zodat ze van de jonge takken kunnen eten. Zeearenden gebruiken zwarte populieren om hun nest in te maken, omdat deze boomsoort stevige takken heeft. afbeelding 5 [FIGUUR: Een close-up foto van een bever die aan een boomstam knaagt.] Van der Es bekleedt de stammen van potentiële nestbomen met kippengaas om te verhinderen dat bevers ze omknagen. Hij krijgt hier regelmatig vragen over. Bevers en zeearenden zijn namelijk beide beschermde diersoorten. Van der Es vindt dat in dit geval de keuze voor de zeearend het best is. 1p 9 Noteer een biologisch argument dat zijn standpunt ondersteunt. De relatie tussen de zwarte populier en de zeearend kan commensalisme genoemd worden. 1p 10 Geef een argument voor deze stelling. HA-1018-a-25-1-0 5 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 6 Fanconi-anemie Toen Eileen zes jaar oud was, kreeg ze last van extreme vermoeidheid, infecties en bloedingen. Ze bleek Fanconi-anemie te hebben. Fanconi-anemie (FA) is een zeldzame erfelijke ziekte waarbij er onder andere een verminderde aanmaak is van de vaste bloedbestanddelen. FA wordt meestal veroorzaakt door een mutatie die aanwezig is in een autosomaal gen, het FANCA-gen. Het mutante allel is recessief. Normaal gesproken kan het FANCA-gen dat DNA repareert kan worden. Fanconi-anemie kan ook ontstaan door een mutatie die aanwezig is in een gen op het X-chromosoom. Ook dit mutante allel is recessief. Bij Eileen is FA het gevolg van autosomale overerving. In afbeelding 1 staat de stamboom van de familie van Eileen. afbeelding 1 [FIGUUR: Stamboom met symbolen voor mannen en vrouwen, zowel ingekleurd als niet-ingekleurd. Een symbool is gelabeld met "Eileen".] Legenda: □ man zonder FA ○ vrouw zonder FA ● vrouw met FA 2p 11 Waaruit blijkt dat de FA in de familie van Eileen niet X-chromosomaal recessief overerft? A Eileens moeder heeft geen FA. B Eileens vader heeft geen FA. C Eileens broer heeft geen FA. D Eileens opa aan moeders kant heeft geen FA. Door de erfelijke aandoening heeft Eileen te weinig vaste bloedbestanddelen. Daardoor is ze altijd moe en heeft ze vaak last van infecties en bloedingen. Afbeelding 2 is een microscopisch preparaat van gezond bloed. Hierin zijn verschillende vaste bloedbestanddelen met nummers aangegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Microfoto van bloedcellen met nummerlabels 1, 2 en 3.] HA-1018-a-25-1-o 6 / 20 lees verder ### Pagina 7 2p 12 Op de uitwerkbijlage staat een tabel. – Noteer in de tweede kolom in elk vakje het nummer waarmee het bijbehorende bloedbestanddeel in afbeelding 2 is aangegeven. – Noteer in de derde kolom in elk vakje het symptoom dat ontstaat door een tekort aan het bijbehorende bloedbestanddeel. Kies uit: vermoeidheid – infecties – bloedingen. In het eerste jaar na de diagnose krijgt Eileen om de paar weken een bloedtransfusie met bloedplaatjes en rode bloedcellen. De toegediende rode bloedcellen zijn bij voorkeur van Eileens eigen bloedgroep. Eileen heeft bloedgroep B en is resuspositief (B⁺). In noodgevallen zou ze ook rode bloedcellen van andere bloedgroepen kunnen ontvangen. Het ziekenhuis heeft de volgende andere rode bloedcellen op voorraad: A⁺, A⁻, B⁺, AB⁺, AB⁻, O⁺ en O⁻. 2p 13 Noteer welke van deze rode bloedcellen veilig aan Eileen kunnen worden toegediend. Eileen komt in aanmerking voor een stamceltransplantatie. Eerst ondergaat ze chemotherapie om haar eigen bloedstamcellen te vernietigen. Enkele dagen later krijgt ze gezonde stamcellen van een donor. Om de bloedstamcellen toe te dienen, wordt bij Eileen een slangetje (katheter) door de huid in een bloedvat aangebracht (afbeelding 3). afbeelding 3 [FIGUUR: Een schematische tekening van het bovenlichaam van een mens met het hart en de belangrijkste bloedvaten. Een slangetje (katheter) loopt vanaf de schouder naar de bovenkant van het hart, de bovenste holle ader in.] 1p 14 De katheter mondt uit in een bloedvat in de buurt van het hart. In welk bloedvat komt de katheter uit? A in de aorta B in de bovenste holle ader C in de longader D in de longslagader HA-1018-a-25-1-o 7 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 2p 15 In de weken na de stamceltransplantatie zullen uit de gedoneerde stamcellen verschillende typen bloedcellen ontstaan die Eileen nodig heeft. Wat is de naam van het proces waarbij uit de stamcellen verschillende typen bloedcellen ontstaan? En van welk proces is dit het gevolg? typen bloedcellen dat is het ontstaan door gevolg van A adaptatie genexpressie B adaptatie mutatie C adaptatie recombinatie D differentiatie genexpressie E differentiatie mutatie F differentiatie recombinatie Een gevaar bij stamceltransplantatie is de omgekeerde afstotingsziekte. Die treedt op als de afweercellen die uit de gedoneerde cellen ontstaan, de cellen van Eileen aanvallen en lekprikken. Om dit tegen te gaan is een donor gezocht van wie de membraaneiwitten op de lichaamscellen zo veel mogelijk overeenkomen met die van Eileen. 2p 16 Welke afweercellen zijn verantwoordelijk voor de omgekeerde afstotingsziekte? En behoort de activiteit van deze cellen tot de aangeboren (niet-specifieke) of de verworven (specifieke) afweer? afweercellen type afweer A B-lymfocyten aangeboren B B-lymfocyten verworven C T-lymfocyten aangeboren D T-lymfocyten verworven 1p 17 De stamceltransplantatie is geslaagd als de gedoneerde stamcellen zich vestigen op de plaats waar ook bij gezonde mensen bloedcellen ontstaan. Waar zullen de getransplanteerde stamcellen zich dan bij Eileen hebben gevestigd? A in haar botten B in haar hart C in haar lever D in haar lymfeknopen E in haar nieren ### Pagina 9 Een nieuwe groente: eendenkroos Ingrid van der Meer van Wageningen University & Research onderzoekt de mogelijkheid om eendenkroosplantjes te gebruiken als eiwitrijke groente. Eendenkroos is een verzamelnaam voor verschillende soorten drijvende waterplantjes van enkele millimeters groot, zoals Lemna minor (afbeelding 1). De plantjes bestaan uit een bladachtig schijfje dat op het water drijft. De huidmondjes bevinden zich aan de bovenzijde van de blaadjes en staan altijd open. Bij sommige eendenkroossoorten zijn wortels aanwezig (afbeelding 2). afbeelding 1 [FIGUUR: microscopische weergave van eendenkroosplantjes op water] afbeelding 2 [FIGUUR: schematische tekening van een eendenkroosplantje met wortels] 2p 18 De functie van huidmondjes is de opname en afgifte van gassen. Welk gas wordt netto opgenomen in het licht? En welk gas wordt netto opgenomen in het donker? netto-opname in het licht netto-opname in het donker A CO₂ CO₂ B CO₂ O₂ C O₂ CO₂ D O₂ O₂ Eendenkroos kan zich zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk voortplanten. In het voorjaar worden soms bloemetjes gevormd, maar meestal plant eendenkroos zich voort door nieuwe bladschijfjes af te splitsen. Hieronder staan kenmerken van voortplanting. 1 Er treedt meiose op. 2 De nakomelingen zijn genetisch identiek aan de ouders. 3 Recombinatie van de chromosomen is mogelijk. 2p 19 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of het bijbehorende kenmerk bij geslachtelijke of bij ongeslachtelijke voortplanting hoort. HA-1018-a-25-1-o 9 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 10 Eendenkroos groeit op ondiep, stilstaand of langzaam stromend water in sloten en vijvers. In de periode van mei tot oktober groeit de populatie snel. Als het wateroppervlak geheel met eendenkroos bedekt is, kan een tekort aan zuurstof ontstaan voor dieren die in het water leven. Bij dit proces spelen een aantal gebeurtenissen een rol: 1. Aerobe bacteriën breken het organisch materiaal af. 2. Er dringt geen licht meer door in het water. 3. Er is geen fotosynthese mogelijk bij waterplanten die onder water groeien. 4. Er ontstaat een laag afgestorven materiaal op de bodem. 1p 20 Noteer de nummers van de vier gebeurtenissen waardoor een tekort aan zuurstof ontstaat in de juiste volgorde. Voor haar onderzoek kweekt Van der Meer eendenkroos in bakken, onder gecontroleerde omstandigheden (afbeelding 3). afbeelding 3 [FIGUUR: Een perspectieffoto van onderaf naar boven van rijen met rechthoekige bakken, gevuld met water, opgestapeld in een serre-achtige ruimte. De achtergrond toont meer rijen met bakken op verhogingen.] Het water in de bakken bevat onder andere anorganische stofverbindingen. De stikstof (N) is nodig voor de vorming van aminozuren en andere organische stoffen. Enkele organische stoffen zijn: 1 cellulose 2 chlorofyl 3 DNA 4 RNA 2p 21 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende stof wel of geen stikstof bevat. Onder gunstige omstandigheden kan de biomassa van eendenkroos in één dag verdubbelen. Het is belangrijk om de hoeveelheid mineralen in het water goed te doseren, zodat ze geen beperkende factor worden. Ook de concentraties van $O_2$ en $CO_2$ worden gemonitord. 1p 22 Noem nog een andere factor die beperkend kan zijn tijdens de snelle groei van eendenkroos. HA-1018-a-25-1-o 10 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 11 Eendenkroos wordt al enkele jaren als veevoer geteeld. Van der Meer onderzoekt of eendenkroos ook geschikt is voor menselijke consumptie, omdat eiwitten zo via de kortst mogelijke voedselketen bij de mens terechtkomen. Dat is gunstig, want bij elke schakel in de voedselketen gaat een groot deel van de energie uit organische stoffen verloren. Oorzaken van dit energieverlies zijn dat dode en niet-eetbare delen niet gegeten worden en dat een deel van de organische stoffen in ontlasting terechtkomt. Er is nog een belangrijke oorzaak van dit energieverlies. 1p 23 Noteer die oorzaak. Door het hoge eiwitgehalte is eendenkroos mogelijk geschikt als vleesvervanger. De eiwitten moeten dan wel goed verteerbaar zijn en bepaalde aminozuren bevatten. Van der Meer onderzocht de verteerbaarheid van eendenkroos. De proefpersonen mochten een nacht en een ochtend niets eten, zodat het gehalte aan aminozuren in hun bloed laag werd. Daarna gaf ze de proefpersonen gekookt eendenkroos te eten. Voor en na het eten werd bij de proefpersonen bloed afgenomen. De bloedmonsters werden onderzocht op het gehalte aan essentiële aminozuren. 2p 24 Leg uit dat voor het bepalen van de verteerbaarheid van eiwitten beter gekeken kan worden naar de toename van de essentiële aminozuren dan naar de toename van niet-essentiële aminozuren. afbeelding 4 [FIGUUR: Binnen in een gebouw, met rekken vol met planten die in lagen worden gekweekt.] Van der Meer ziet mogelijkheden om het hele jaar een eendenkroos te kweken door middel van verticale landbouw. Bij verticale landbouw worden groenten onder gecontroleerde omstandigheden in meerdere lagen boven elkaar geteeld (afbeelding 4), bijvoorbeeld in leegstaande gebouwen. Door verticale landbouw is er minder landbouwgrond nodig. 1p 25 Geef nog een ander argument waardoor de productie van groenten door middel van verticale landbouw ecologisch duurzamer kan zijn dan de productie van groenten via de gangbare akkerbouw. HA-1018-a-25-1-o 11 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 12 De Bajau De Bajau (afbeelding 1) is een volk van zeenomaden in Indonesië. Ze zijn in staat om lang onder water te blijven zonder hulpmiddelen. afbeelding 1 [FIGUUR: Houten huizen op palen in het water, met kleine boten ervoor.] Veel Bajau-mannen vissen met behulp van een harpoen. Ze duiken hierbij zonder duikuitrusting tot wel 70 meter diep en kunnen tien minuten onder water blijven. Om lang zijn adem in te kunnen houden, kan een duiker vooraf een aantal keer diep in- en uitademen. Dit vergroot de hoeveelheid zuurstof in het bloed niet, maar zorgt ervoor dat de ademprikkel later komt. De duiker kan hierdoor echter buiten bewustzijn raken voordat de ademprikkel ontstaat, en kan zo verdrinken. Hieronder staan drie uitspraken. 1 Door het inhoudend van de adem wordt het restvolume van de longen groter. 2 De duiker raakt buiten bewustzijn, doordat de $O_2$-concentratie in zijn bloed te laag wordt. 3 De ademprikkel blijft uit, omdat de $CO_2$-concentratie in het bloed hoog is. 2p 26 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Uit onderzoek bij zeehonden is bekend dat er een relatie is tussen de grootte van de milt en de maximale duiktijd. Bij zuurstoftekort kan de milt samentrekken om extra rode bloedcellen aan het bloed toe te voegen. Wetenschappers denken dat het samentrekken van de milt aan het begin van een duik, wordt veroorzaakt door signalen van het deel van het zenuwstelsel dat het lichaam gereedmaakt voor actie. 1p 27 Welk deel van het zenuwstelsel is dat? A het animaal zenuwstelsel B het sympathisch zenuwstelsel C het orthosympathisch zenuwstelsel HA-1018-a-25-1-o 12 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 13 De milt kan rode bloedcellen opslaan en speelt een rol bij de afbraak ervan. 1p 28 In welk ander orgaan worden rode bloedcellen afgebroken? A in de alvleesklier B in de lever C in de nieren Bij de afbraak van rode bloedcellen wordt ook het eiwit afgebroken dat zuurstof transporteert. 1p 29 Noteer de naam van dit eiwit. Deense onderzoekers vroegen zich af of de uitzonderlijke duikcapaciteit van de Bajau ook een relatie heeft met de grootte van hun milt en of deze aanpassing een genetische basis heeft. Hiervoor onderzochten ze het DNA en de grootte van de milt van 59 Bajau-mannen en van 34 Saluan-mannen. De Saluan leven van akkerbouw en veeteelt in dezelfde regio. De onderzoekers isoleerden het DNA uit cellen van het wanglijmvlies. Met behulp van echografie bepaalden ze de grootte van de milt. 1p 30 Cellen van de milt zijn moeilijk af te nemen. Dat was ook niet nodig, de onderzoekers isoleerden DNA uit cellen van het wanglijmvlies. Licht toe dat cellen van het wanglijmvlies gebruikt kunnen worden voor het DNA-onderzoek naar genen die de grootte van de milt beïnvloeden. De milt is onderdeel van het lymfevatenstelsel. Met echografie werd de grootte van de milt bepaald. De transductor (afbeelding 2) van het echoapparaat wordt op de plaats op de romp gezet waar zich de milt bevindt. Op een beeldscherm kan de milt dan zichtbaar worden gemaakt. afbeelding 2 [FIGUUR: Een echografieapparaat met een monitor waarop een echo te zien is.] afbeelding 3 [FIGUUR: Een schematische weergave van de romp van een mens met aangegeven posities P, Q, R, S en T.] 1p 31 Op welke plaats op de romp (afbeelding 3) moet de transductor geplaatst worden om een beeld van de milt te kunnen krijgen? A op plaats P B op plaats Q C op plaats R D op plaats S E op plaats T HA-1018-a-25-1-o 13 / 20 lees verder ### Pagina 14 Uit het onderzoek blijkt dat de milt bij de Bajau-mannen gemiddeld groter is dan bij de Saluan-mannen. Uit dit onderzoek is niet af te leiden of een grotere milt erfelijk is, of dat individuen een grotere milt ontwikkelen tijdens hun leven door het vele duiken. Om dat te bepalen, moet in een vervolgonderzoek de miltgrootte van twee andere groepen met elkaar vergeleken worden. 2p 32 - Noteer twee groepen waarvan de miltgrootte met elkaar moet worden vergeleken om hier duidelijkheid over te krijgen. - Beschrijf het resultaat van het vervolgonderzoek waaruit blijkt dat een grotere milt erfelijk is. Na de analyse van het DNA vonden onderzoekers in een gen op chromosoom 6 een mutatie die samenhangt met de grootte van de milt. Afbeelding 4 laat de relatie zien tussen het genotype (aantal mutante allelen van dit gen) en het fenotype (de miltgrootte bij Bajau-mannen). afbeelding 4 fenotype (gemiddelde grootte van de milt (cm³)) 400 300 200 100 0 0 1 2 genotype (aantal mutante allelen) Hieronder staan uitspraken over de gegevens in het informatiekader. 1 Het mutante allel erft autosomaal over. 2 Mensen met één keer het mutante allel hebben een intermediair fenotype. 3 De grootte van de milt wordt alleen bepaald door het gen op chromosoom 6. 2p 33 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel of niet een juiste conclusie is op basis van de gegevens in het informatiekader. De onderzoekers vermoeden dat de grotere milt van de Bajau-mannen het gevolg is van evolutie. 3p 34 Beschrijf hoe evolutie tot een grotere milt kan hebben geleid. HA-1018-a-25-1-o 14/20 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. ### Pagina 15 Gevaarlijke sporen Jasper heeft een levensgevaarlijke infectie gehad met een schimmel die resistent is tegen medicijnen. Deze schimmel is waarschijnlijk resistent geworden door het gebruik van schimmelbestrijdingsmiddelen in de akkerbouw. *Aspergillus fumigatus* is een schimmel die algemeen aanwezig is in de bodem. Je ademt dagelijks sporen van deze schimmel in (afbeelding 1). Bij gezonde mensen ruimt het immuunsysteem de sporen op. Als gevolg van een ziekte heeft Jasper echter een sterk verlaagde weerstand, waardoor de schimmel een gevaarlijke infectie veroorzaakte. Dit wordt aspergillose genoemd. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische weergave van schimmelsporen die worden ingeademd door een mens en de luchtwegen en longen bereiken. Er is ook een close-up van een schimmel met sporen en een schaalverdeling van 10 µm.] De meeste sporen komen niet verder dan de luchtpijp en de bronchiën doordat deze delen van de luchtwegen dekweefsel bezitten met slijmcellen en trilhaartjes. 2p 35 Leg uit hoe deze twee celtypen samen tegengaan dat schimmelsporen de longblaasjes bereiken. HA-1018-a-25-1-o 15 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 16 Jasper kreeg antischimmel-medicijnen. Toch liet hij korte tijd daarna steeds dingen uit zijn handen vallen en kreeg hij moeite met lopen. Dat was voor Jaspers arts de aanleiding om een hersenscan te laten maken. Op de hersenscan waren enkele verdachte plekken te zien. Daarom nam een neurochirurg hersenweefsel af en bekeek het met een microscoop. Haar vermoeden werd bevestigd: er waren schimmelcellen aanwezig in het hersenweefsel. De medicijnen hadden blijkbaar niet gewerkt. Hieronder staan enkele onderdelen van cellen. 1 bladigroenkorrels 2 celkern 3 celwand 4 vacuole 1p 36 Welke van deze onderdelen zijn aanwezig bij een schimmelcel? Noteer de nummers. In afbeelding 2 zijn tekeningen van de hersenscans van Jaspers grote hersenen te zien. Het zijn verschillende doorsnedes. De bovenzijde van elke tekening is de voorkant van zijn hoofd. De pijlen wijzen plaatsen aan waar zenuwcellen vernietigd zijn door de schimmel. afbeelding 2 [FIGUUR: Drie hersenscans met nummers 1, 2, en 3 eronder. Scan 1 heeft een pijl die wijst naar een plek aan de zijkant van de hersenen. Scan 2 toont een doorsnede van de hersenen. Scan 3 toont een doorsnede van de hersenen met een pijl die naar een specifieke plek wijst.] Op een van de tekeningen in afbeelding 2 is te zien dat de schimmel het gebied heeft geïnfecteerd dat Jaspers rechterhand aanstuurt. 1p 37 Op welke tekening is dat? A op tekening 1 B op tekening 2 C op tekening 3 HA-1018-a-25-1-o 16 / 20 lees verder ▶ ▶ ▶ ### Pagina 17 De antischimmelmedicijnen die Jasper kreeg, waren azolen. Azolen remmen de werking van het enzym lanosteroldemethylase. Dit enzym is nodig voor de productie van ergosterol. Ergosterol is een bestanddeel van de celmembraan van schimmels. Op de uitwerkbijlage staat een schema. 2p 38 — Noteer de volgende woorden op de juiste plaats in het schema: — azolen, ergosterol, lanosteroldemethylase — Noteer in de cirkels een + voor een stimulerende werking of een - voor een remmende werking. De schimmel in de longen en hersenen van Jasper bleek resistent tegen azolen door een puntmutatie in het gen voor het enzym lanosteroldemethylase. Het codon voor het aminozuur leucine is gewijzigd in een codon voor het aminozuur histidine. Daardoor heeft het enzym een iets andere vorm, met als gevolg dat azolen dit enzym niet meer kunnen remmen. Ondanks de andere vorm is het enzym nog wel werkzaam. 1p 39 Welke base is gewijzigd, waardoor het codon voor leucine in een codon voor histidine is veranderd? A de eerste base B de tweede base C de derde base Resistentie van een schimmel tegen een medicijn kan ontstaan na herhaald gebruik van dit medicijn. Jasper was echter nog niet eerder behandeld met azolen. Ook bij andere aspergillus-patiënten komt de resistente Aspergillus fumigatus met dezelfde puntmutatie voor. De overdracht van sporen tussen mensen is niet mogelijk. Artsen vermoeden daarom dat de patiënten de ziekte oplopen door het inademen van resistente schimmelsporen uit het milieu. 1p 40 Verklaar dat het erg waarschijnlijk is dat bij meerdere aspergillus- patiënten dezelfde puntmutatie ontstaat in de schimmel. HA-1018-a-25-1-0 17 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 18 In de akkerbouw worden azolen gebruikt om voedselgewassen en bloembollen te beschermen tegen schimmelinfecties. Deze azolen komen met plantenafval terecht op composthopen. Waarschijnlijk is in zo'n composthoop de resistente Aspergillus fumigatus ontstaan. 41 $A$. $fumigatus$ komt veel voor in composthopen, en speelt een rol in de kringloop van stoffen. Tot welke groep behoort $A$. $fumigatus$ in de kringloop van stoffen? En welke omzetting in de kringloop van stoffen wordt gedaan door $A$. $fumigatus$? [FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'groep' en 'omzetting'. Onder 'groep' staan de opties A producenten, B producenten, C reducenten, D reducenten. Onder 'omzetting' staan de opties anorganische stoffen -> organische stoffen, organische stoffen -> anorganische stoffen, anorganische stoffen -> organische stoffen, organische stoffen -> anorganische stoffen.] 42 (1p) $A$. $fumigatus$ scheidt amylase uit. Amylase is een enzym dat bepaalde moleculen uit het plantaardig afval afbreekt tot voedingsstoffen die door de schimmel kunnen worden opgenomen. Noteer een molecuul dat aanwezig is in plantaardig afval én door amylase wordt afgebroken. 43 (1p) Jasper kreeg andere medicijnen toegediend die wel goed werkten tegen de schimmel, waardoor hij herstelde. Maar door de hoge dosering van de medicijnen liepen Jaspers nieren schade op. Als gevolg hiervan heeft Jasper onder andere een grotere kans op een kaliumtekort. Welk gedeelte van een niseenheid zal zijn aangetast waardoor een kaliumtekort kan optreden? A glomerulus B kapsel van Bowman C nierbuisje HA-1018-a-25-1-o 18 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 19 Eieren met spek Veel mensen vinden de combinatie van eieren met spek lekker. Uit onderzoek blijkt dat dat komt doordat verschillende umami-smaakstoffen in deze voedingsmiddelen elkaar versterken. Umami (hartig) is de vijfde smaak die mensen kunnen onderscheiden. Elk van de vijf smaken in voedsel veroorzaakt een reactie in specifieke smaakzintuigcellen op de tong. 1p 44 Reacties in de smaakzintuigcel leiden ertoe dat de smaak uiteindelijk wordt waargenomen in de hersenen. In welk deel van de hersenen wordt de smaak waargenomen? A in de hersenstam B in de kleine hersenen C in de motorische schors D in de sensorische schors Afbeelding 1 laat zien hoe afbeelding 1 binding van umami- smaakstof aan een receptor op een smaakzintuigcel op de tong leidt tot een signaal in een zenuwcel. In de tekst hieronder staan de verschillende stappen in het proces. Op drie plaatsen ontbreekt een woord. Umami-smaakstoffen uitloper sensorische zenuwcel smaakzintuigcel 2p 45 Umami-smaakstoffen binden aan receptoren op de smaakzintuigcel. Na een keten van reacties worden blaasjes met ...(1)... richting het membraan getransporteerd. De inhoud van de blaasjes komt door ...(2)... in de synaps tussen de smaakzintuigcel en de zenuwcel terecht. Dit leidt tot het ontstaan van ...(3)... in de zenuwcel. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer er achter welk woord op de bijbehorende plaats moet staan. Kies uit: bij 1 hormonen / neurotransmitters bij 2 endocytose / exocytose bij 3 impulsen / prikkels Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. HA-1018-a-25-1-o 19 / 20 lees verder >>> ### Pagina 20 1 Onderzoeker Charlotte Schmidt veronderstelde dat bepaalde 2 voedselcombinaties lekker worden gevonden doordat umami- 3 smaakstoffen uit beide producten elkaar versterken. 4 Uit eerder onderzoek bleek dat bij eieren de umami-smaak vooral wordt 5 veroorzaakt door het aminozuur glutaminezuur. 6 Bij spek wordt de umami-smaak veroorzaakt door bepaalde nucleotiden. 7 Schmidt ontdekte dat wanneer deze nucleotiden aanwezig zijn, 8 glutaminezuur sterker wordt gebonden aan de receptor. 9 Dit leidt tot een sterker signaal naar de hersenen, zodat de umami-smaak 10 sterker wordt waargenomen. 11 Schmidt leidde hieruit af dat twee umami-smaakstoffen waarvan de één 12 een nucleotide is en de ander een aminozuur, elkaar inderdaad kunnen 13 versterken. 1p 46 In welke regels in de tekst wordt de hypothese van het onderzoek van Schmidt beschreven? A in de regels 1, 2 en 3 B in de regels 4 en 5 C in de regels 6, 7 en 8 D in de regels 9 en 10 E in de regels 11, 12 en 13 Han en Kees willen voor hun profielwerkstuk onderzoeken of de smaakstoffen van ham en van kaas elkaar op dezelfde manier versterken als spek en eieren. Ze maken drie puddingen waaraan ze verschillende smaakstoffen toevoegen: Pudding 1: ham-smaakstof, in een concentratie net onder de drempelwaarde. Pudding 2: kaas-smaakstof, in een concentratie net onder de drempelwaarde. Pudding 3: beide smaakstoffen, met dezelfde concentratie ham-smaakstof als in pudding 1 en dezelfde concentratie kaas-smaakstof als in pudding 2. 50 leerlingen doen mee aan het onderzoek. Deze proefpersonen proeven elke pudding door er een even grote hap van te nemen. Kees noteert of de proefpersonen wel of niet ham en/of kaas waarnemen. Na elke hap spoelen de proefpersonen hun mond met water. Op de uitwerkbijlage staat een tabel. 1p 47 Kruis in de tabel aan met welke resultaten bevestigd zou worden dat beide smaakstoffen elkaar versterken. Om te controleren of de proefpersonen wel in staat zijn om ham- en kaassmaak waar te nemen, laten Han en Kees hun proefpersonen op dezelfde manier extra puddingen proeven. 1p 48 Noteer wat de samenstelling is van deze extra puddingen. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1018-a-25-1-o 20/20