# Eindexamen Biologie HAVO 2024 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Opgave 1 (1 punt) 1 1p 1 In je informatieboek staat de stikstofkringloop weergegeven. Welke bacteriën breken organische stoffen in de mest af? A denitrificerende bacteriën B knolletjesbacteriën C nitrificerende bacteriën D rottingsbacteriën ▸▸▸ Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de stikstofkringloop. Je moet de functie van een specifiek type bacterie herkennen dat betrokken is bij de afbraak van organische stoffen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende stappen van de stikstofkringloop kennen en de rollen van de diverse micro-organismen (zoals denitrificerende bacteriën, knolletjesbacteriën, nitrificerende bacteriën en rottingsbacteriën) daarin. Je moet ook weten wat organische stoffen zijn en wat afbraak betekent in deze context. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste term voor de bacteriën die organische stoffen afbreken kunnen selecteren uit de gegeven opties. Je moet de functies van de andere genoemde bacteriën kunnen uitsluiten, omdat die niet passen bij de beschreven activiteit. Waar op letten: Je moet de specifieke rol van verschillende bacterietypen in de stikstofkringloop kennen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen afbraak van organische stoffen en andere stappen in de kringloop (zoals nitrificatie, denitrificatie, stikstoffixatie). Je moet de term 'rottingsbacteriën' kunnen koppelen aan de functie van reducenten. Je moet de vraag goed lezen en je focussen op 'afbreken van organische stoffen in de mest'. Kernbegrippen: ecosysteem, kringlopen, stikstofkringloop, reducenten, biodiversiteit, afbraak organische stoffen Veelgemaakte fouten: - Studenten kunnen de verschillende rollen van bacteriën in de stikstofkringloop door elkaar halen: denitrificerende bacteriën (omzetting nitraat naar stikstofgas), knolletjesbacteriën (stikstoffixatie) en nitrificerende bacteriën (omzetting ammonium naar nitraat). De vraag gaat specifiek over de afbraak van organisch materiaal, wat de rol is van rottingsbacteriën (reducenten). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Opgave 2 (2 punten) Afbeelding 2 is een schematische weergave van een kringloop van stoffen waarbij bacteriën, gras, mestkevers en runderen betrokken zijn. Elke pijl stelt het transport van anorganische en/of organische stoffen voor. Drie vakken zijn met de letters S, T en U aangegeven. In die vakken moeten **bacteriën**, **mestkevers** en **runderen** ingevuld worden. 2p 2 - Schrijf de letters S, T en U onder elkaar en noteer de bijbehorende organismen erachter. - Een van de pijlen geeft het transport van **alleen** anorganische stoffen weer. Noteer het nummer van die pijl. Wat kun je verwachten: Je krijgt een schematische weergave van een kringloop van stoffen. Je moet organismen plaatsen in de juiste vakken en een specifieke stofstroom identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de rollen van producenten, consumenten en reducenten in een ecosysteem kennen. Ook moet je het verschil tussen organische en anorganische stoffen en hun transport in een kringloop begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische weergave van een kringloop interpreteren. Je kunt de functie van verschillende organismen in een voedselweb of kringloop herkennen en benoemen. Je kunt stofstromen correct toewijzen aan organische of anorganische stoffen. Waar op letten: Je benoemt de rol van elk organisme (producent, consument, reducent) in de kringloop. Je onderscheidt correct organische en anorganische stofstromen. Je beantwoordt beide delen van de vraag: de organismen bij de letters én het nummer van de pijl. Je noteert de letters S, T en U onder elkaar met de bijbehorende organismen erachter, zoals gevraagd. Kernbegrippen: ecosysteem, kringloop van stoffen, producenten, consumenten, reducenten, anorganische stoffen, organische stoffen Veelgemaakte fouten: - De rollen van de organismen in de kringloop door elkaar halen (consument, reducent). - Het verschil tussen organische en anorganische stofstromen niet correct toepassen op de pijlen. - Vergeten om beide onderdelen van de vraag te beantwoorden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Opgave 3 (1 punt) De aanwezigheid van mestkevers in de mest is gunstig voor de groei van de vegetatie in het natuurgebied. De gewone mestkever (Geotrupes molestus) graaft in de bodem verticale tunnels van tientallen centimeters diep, met horizontale zijgangen. Aan het einde van elke zijgang wordt een eitje gelegd en daarna wordt de gang volgestopt met mest. Zaden die in de mest zitten worden zo verspreid. Op deze manier dragen de gangen van de gewone mestkever bij aan de groei van de vegetatie. De gangen van de gewone mestkever kunnen ook op andere manieren bijdragen aan de groei van planten. Beschrijf zo'n andere manier. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interactie tussen organismen en hun omgeving, specifiek hoe de activiteit van een dier de groei van planten beïnvloedt. Je moet een ander mechanisme bedenken dan het mechanisme dat al in de vraagtekst is genoemd. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van ecologische processen zoals de kringloop van stoffen, bodemstructuur, de rol van reducenten en de behoeften van planten (water, zuurstof, voedingsstoffen). Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de activiteit van de mestkever en een verbeterde groeiomstandigheid voor planten. Je moet je antwoord duidelijk en beknopt formuleren, waarbij je de kern van het mechanisme beschrijft. Waar op letten: Je beschrijft een ANDERE manier dan zaadverspreiding. Je legt het causale verband uit tussen de mestkeveractiviteit en de plantengroei. Je gebruikt de juiste ecologische termen. Je antwoord is specifiek en niet te algemeen (bijv. 'het is goed voor de bodem' is te vaag). Kernbegrippen: ecosysteem, bodemstructuur, biotische factoren, abiotische factoren, producenten, reducenten, kringloop van stoffen Veelgemaakte fouten: - Het herhalen van de al gegeven informatie over zaadverspreiding. - Een te vaag antwoord geven, zoals 'het is goed voor de bodem', zonder het mechanisme te beschrijven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Opgave 4 (1 punt) Paarden en runderen die buiten lopen, krijgen vaak ontwormingsmiddelen toegediend omdat ze gemakkelijk geïnfecteerd raken met nematoden. Deze kleine wormpjes leven in hun darmkanaal en tasten de darmwand aan door darmvlokken kapot te maken. Geïnfecteerde veulens en kalveren kunnen daardoor een groeiachterstand oplopen. Verklaar waardoor een afname van het aantal darmvlokken kan leiden tot verminderde groei. Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen. In dit geval gaat het om de functie van darmvlokken en het effect van hun beschadiging op de groei van een dier. Wat moet je kennen: Je moet de functie van darmvlokken in de dunne darm kennen en begrijpen hoe deze bijdragen aan de opname van voedingsstoffen. Ook moet je weten waarom voedingsstoffen essentieel zijn voor groei. Wat moet je kunnen: Je kunt een biologisch proces (opname van voedingsstoffen) koppelen aan een fysiologisch gevolg (groeiachterstand) door een duidelijke redenering op te zetten. Waar op letten: Je legt de causale link tussen de afname van darmvlokken en de verminderde opname van voedingsstoffen. Je gebruikt de juiste vakterm voor het proces van opname (resorptie of opname van voedingsstoffen). Je vermijdt het verwarren van vertering met opname. Je benoemt specifiek 'voedingsstoffen' en niet alleen 'voedsel'. Kernbegrippen: spijsvertering, darmvlokken, oppervlaktevergroting, resorptie, voedingsstoffen, groei Veelgemaakte fouten: - Alleen herhalen dat darmvlokken kapot gaan zonder de link te leggen met de functie (opname van voedingsstoffen). - Verwarren van vertering (afbraak van voedsel) met resorptie (opname van voedingsstoffen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Opgave 5 (1 punt) Paarden en runderen die buiten lopen, krijgen vaak ontwormingsmiddelen toegediend omdat ze gemakkelijk geïnfecteerd raken met nematoden. Deze kleine wormpjes leven in hun darmkanaal en tasten de darmwand aan door darmvlokken kapot te maken. Geïnfecteerde veulens en kalveren kunnen daardoor een groeiachterstand oplopen. Welke relatie bestaat er tussen een kalf en de nematoden in zijn darmkanaal? A commensalisme B mutualisme C parasitisme D predator-prooi Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een interactie tussen twee organismen en je moet de juiste term voor deze relatie kiezen uit de gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van de verschillende soorten symbiose kennen: mutualisme, commensalisme en parasitisme. Ook moet je het verschil kennen tussen deze symbiotische relaties en een predator-prooi relatie. Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de vraagtekst analyseren en de beschreven interactie koppelen aan de correcte ecologische term. Je kunt de effecten op beide organismen (voordeel, nadeel, geen effect) correct interpreteren. Waar op letten: Je herkent de kenmerken van de verschillende symbiotische relaties. Je onderscheidt parasitisme van andere interacties zoals commensalisme en mutualisme. Je begrijpt dat bij parasitisme de gastheer nadeel ondervindt en de parasiet voordeel. Je maakt geen verwarring tussen parasitisme en een predator-prooi relatie. Kernbegrippen: ecologie, symbiose, parasitisme, gastheer Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de verschillende vormen van symbiose (commensalisme, mutualisme, parasitisme). - Verwarring tussen parasitisme en predatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Opgave 6 (1 punt) Hoewel ivermectine ongevaarlijk is voor egels, kan de populatiegrootte van egels in een natuurgebied toch afnemen door dit ontwormingsmiddel in de mest. Verklaar dat het aantal egels afneemt door de aanwezigheid van ivermectine in de mest. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een ecologisch probleem waarbij een stof (ivermectine) indirect invloed heeft op een populatie (egels). Je moet een logische verklaring geven voor de afname van de egelpopulatie, rekening houdend met de gegeven informatie. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van voedselketens en voedselwebben kennen, inclusief de relaties tussen producenten, consumenten en reducenten. Ook moet je weten hoe verstoringen in een deel van het ecosysteem (zoals het verdwijnen van een voedselbron) invloed kunnen hebben op andere populaties. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten om een ecologisch probleem te verklaren. Je kunt informatie uit een tekst correct interpreteren en gebruiken om een verklaring te formuleren. Je kunt indirecte effecten in een ecosysteem herkennen en benoemen. Waar op letten: Je legt een causaal verband uit tussen ivermectine en de egelpopulatie. Je vermijdt de valkuil dat ivermectine direct giftig is voor egels, want de vraagtekst zegt dat het ongevaarlijk is. Je benoemt de rol van insecten of andere prooidieren in de voedselketen van de egel. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst over ivermectine in mest. Kernbegrippen: voedselketen, ecosysteem, populatiebiologie, toxicologie Veelgemaakte fouten: - Veronderstellen dat ivermectine direct giftig is voor egels, wat de tekst tegenspreekt. - Het niet leggen van de link tussen het doden van insecten en de voedselbron van egels. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Opgave 7 (3 punten) Met een experiment kan onderzocht worden of grazen in een gebied met boerenwormkruid werkt tegen nematoden bij runderen. Voor dit experiment is het volgende beschikbaar: – 20 runderen, geïnfecteerd met nematoden – een natuurgebied waarin veel boerenwormkruid aanwezig is – hekken en afzetdraad Beschrijf ... – de opzet van het experiment. – welke metingen worden gedaan. Wat kun je verwachten: Je krijgt een onderzoeksvraag en een aantal beschikbare materialen. Je moet een experiment ontwerpen om de onderzoeksvraag te beantwoorden. Dit betekent dat je een opzet moet bedenken met een experimentele groep en een controlegroep, en dat je moet aangeven welke metingen je doet om een conclusie te kunnen trekken. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een goed wetenschappelijk experiment kennen, zoals het belang van een controlegroep, het constant houden van variabelen (ceteris paribus) en het identificeren van de onafhankelijke en afhankelijke variabele. Wat moet je kunnen: Je kunt een experimentele opzet beschrijven die logisch en uitvoerbaar is met de gegeven materialen. Je kunt de onafhankelijke en afhankelijke variabelen correct identificeren en beschrijven hoe je deze meet. Je kunt een controlegroep bedenken die essentieel is voor een valide conclusie. Waar op letten: Je beschrijft een duidelijke experimentele groep én een controlegroep. Je zorgt ervoor dat de groepen alleen verschillen in de factor die je onderzoekt (boerenwormkruid). Je benoemt concreet wat je meet om het effect van het boerenwormkruid te bepalen. Je vermeldt dat de meting na enige tijd plaatsvindt, zodat er een effect kan optreden. Kernbegrippen: wetenschappelijk onderzoek, experimentele opzet, controlegroep, onafhankelijke variabele, afhankelijke variabele Veelgemaakte fouten: - Vergeten van een controlegroep. - Niet duidelijk definiëren van de onafhankelijke variabele (aanwezigheid/afwezigheid boerenwormkruid). - Niet duidelijk omschrijven wat en hoe er gemeten wordt (de afhankelijke variabele: aantal nematode-eitjes in de mest). - Niet zorgen voor vergelijkbare omstandigheden voor beide groepen (ceteris paribus-principe). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Opgave 8 (2 punten) Over de ecg's in afbeelding 1 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Tijdens het QRS-complex trekken de boezems samen. 2 Bij de gezonde persoon is tijdens de top van de T-golf de aortaklep open. 3 De persoon met LQTS heeft een lagere hartslagfrequentie dan de gezonde persoon. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Gebruik je informatieboek. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interpretatie van elektrocardiogrammen (ECG's) en de relatie daarvan met de hartcyclus. Je moet uitspraken beoordelen op juistheid door de ECG's in afbeelding 1 te analyseren en je kennis van de hartfysiologie toe te passen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende golven (P, QRS, T) van een ECG kennen en weten welke gebeurtenissen in het hart ze representeren (boezem- en kamercontractie, repolarisatie). Je moet ook de fasen van de hartcyclus (systole, diastole) en de functie van de hartkleppen (aortaklep) kennen. Daarnaast moet je weten hoe je de hartslagfrequentie afleidt uit een ECG. Wat moet je kunnen: Je kunt een ECG aflezen en de verschillende golven identificeren. Je kunt de timing van hartgebeurtenissen (zoals samentrekking van boezems/kamers en klepbewegingen) relateren aan de golven op het ECG. Je kunt de hartslagfrequentie berekenen op basis van het R-R interval in een ECG. Je kunt je informatieboek effectief gebruiken om je antwoorden te controleren. Waar op letten: Je let goed op de specifieke timing van de P-golf, QRS-complex en T-golf in relatie tot de hartcyclus. Je gebruikt je informatieboek om de relatie tussen ECG-golven en de samentrekking van boezems en kamers te controleren. Je interpreteert de opening en sluiting van hartkleppen correct gedurende de hartcyclus. Je berekent de hartslagfrequentie nauwkeurig door het R-R interval af te lezen en om te rekenen naar slagen per minuut. Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. Kernbegrippen: hartcyclus, ECG, impulsgeleiding hart, systole, diastole, lange-QT-syndroom Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de P-golf (samentrekken boezems) en het QRS-complex (samentrekken kamers). - Onjuiste interpretatie van de timing van de kleppen tijdens de hartcyclus; de aortaklep is open tijdens de ventriculaire systole, die duurt tot het einde van de T-golf. - Foutieve berekening of vergelijking van de hartslagfrequentie op basis van de R-R intervallen in de ECG's. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Opgave 9 (2 punten) Het slagvolume van het hart van de persoon met LQTS (afbeelding 1) is 70 mL. Bereken hoeveel liter bloed per minuut het hart van deze persoon rondpompt tijdens deze ecg-meting. Rond je antwoord af op één decimaal. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je gegevens uit een grafiek moet aflezen en deze moet gebruiken in een berekening om een fysiologische waarde te bepalen. Het gaat hier specifiek om het hartminuutvolume. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'slagvolume', 'hartslagfrequentie' en 'hartminuutvolume' kennen en weten hoe deze met elkaar samenhangen. Ook moet je weten hoe je een ECG (elektrocardiogram) interpreteert om de duur van een hartslag af te lezen. Wat moet je kunnen: Je moet nauwkeurig gegevens kunnen aflezen uit een grafiek (ECG). Je moet een berekening kunnen uitvoeren waarbij je eenheden correct omzet (mL naar L) en het eindantwoord op de juiste manier afrondt. Je moet de formule voor het hartminuutvolume kunnen toepassen. Waar op letten: Je leest de tijdsduur van één volledige hartslag (R-R interval) nauwkeurig af uit de ECG van de persoon met LQTS in afbeelding 1. Je berekent de hartslagfrequentie per minuut correct. Je converteert het slagvolume van mL naar L voordat je het hartminuutvolume berekent, of je converteert het eindantwoord naar L. Je rondt het eindantwoord correct af op één decimaal. Je toont je berekening duidelijk. Kernbegrippen: hartminuutvolume, slagvolume, hartslagfrequentie, elektrocardiogram (ecg), hartcyclus Veelgemaakte fouten: - Incorrect aflezen van de duur van een hartslag uit de ECG. - Vergeten om de hartslagfrequentie per minuut te berekenen (bijvoorbeeld werken met hartslagen per seconde). - Fout bij de eenheidsconversie van milliliter (mL) naar liter (L). - Incorrect afronden van het eindantwoord op één decimaal. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Opgave 10 (1 punt) 1p 10 Noteer de naam van zo’n hormoon. Bij Gagne werd een ICD (implanteerbare cardioverter defibrillator, afbeelding 2) onder de huid geplaatst. Vanuit de ICD is een elektrode via een bloedvat tot onder in de punt van een hartkamer geschoven. Het apparaatje monitort de hartslag. Wanneer het hartritme verstoord raakt, geeft het uiteinde van de elektrode een schokje aan de hartwand. Zo kan het hartritme zich herstellen. Met een röntgenfoto (afbeelding 3) werd gecontroleerd of de elektrode juist was geplaatst. afbeelding 2 afbeelding 3 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een hormoon dat de hartslag beïnvloedt. De context van de vraag gaat over een ICD die de hartslag monitort en herstelt, wat impliceert dat het gaat om hormonen die de hartslag kunnen stimuleren. Wat moet je kennen: Je moet de namen kennen van hormonen die de hartslagfrequentie beïnvloeden, met name hormonen die de hartslag kunnen verhogen. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste naam van een hormoon kunnen reproduceren dat de hartslag stimuleert. Waar op letten: Je noemt een hormoon dat de hartslagfrequentie verhoogt. Je noemt een hormoon, geen neurotransmitter die niet als hormoon werkt in deze context. Je vermijdt hormonen die de hartslag vertragen of geen directe invloed hebben op de hartslagfrequentie. Kernbegrippen: hormonale regulatie, hartslagfrequentie, adrenaline, noradrenaline, receptoren, bètablokkers Veelgemaakte fouten: - Een hormoon noemen dat de hartslag niet stimuleert, zoals insuline. - Een neurotransmitter noemen die niet als hormoon met deze functie werkt, zoals acetylcholine (dat de hartslag juist vertraagt). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Opgave 11 (2 punten) Bij Gagne werd een ICD (implanteerbare cardioverter defibrillator, afbeelding 2) onder de huid geplaatst. Vanuit de ICD is een elektrode via een bloedvat tot onder in de punt van een hartkamer geschoven. Het apparaatje monitort de hartslag. Wanneer het hartritme verstoord raakt, geeft het uiteinde van de elektrode een schokje aan de hartwand. Zo kan het hartritme zich herstellen. Met een röntgenfoto (afbeelding 3) werd gecontroleerd of de elektrode juist was geplaatst. Uit de röntgenfoto is af te leiden via welke ader de elektrode in het hart wordt gebracht en in welke hartkamer de elektrode zich bevindt. Via welke ader gaat de elektrode het hart in? En in welke hartkamer bevindt de elektrode zich? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de plaatsing van een medisch hulpmiddel in het hart, waarbij je een röntgenfoto moet interpreteren om de route en eindlocatie van een elektrode te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de basisanatomie van het menselijk hart en de grote bloedvaten kennen, inclusief de bovenste holle ader, longaders, en de vier hartkamers (rechterboezem, rechterkamer, linkerboezem, linkerkamer). Je moet ook weten hoe bloed door het hart stroomt. Wat moet je kunnen: Je kunt een röntgenfoto van de borstkas interpreteren om de locatie van organen en medische hulpmiddelen te bepalen. Je kunt de route van een elektrode volgen op een afbeelding en deze koppelen aan je kennis van de bloedsomloop. Je kunt onderscheid maken tussen de linker- en rechterkant van het hart op een röntgenfoto. Waar op letten: Je benoemt de juiste ader waardoor de elektrode het hart ingaat. Je benoemt de juiste hartkamer waarin de elektrode zich bevindt. Je redeneert vanuit de anatomie van de bloedsomloop en de positie op de röntgenfoto. Je houdt rekening met het feit dat links en rechts op een röntgenfoto vaak gespiegeld zijn ten opzichte van de patiënt. Kernbegrippen: bloedsomloop, anatomie van het hart, bovenste holle ader, rechterkamer, longader, linkerkamer Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen links en rechts op een röntgenfoto (de linkerkant van de patiënt is rechts op de foto). - Onvoldoende kennis van de route van de grote bloedvaten naar en van het hart. - Verwarring tussen de functie en locatie van de bovenste holle ader en de longaders. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Opgave 12 (1 punt) 1p 12 Verklaar waardoor het littekenweefsel een lichtere kleur heeft dan de normale huid. Na haar verkiezing zette Gagne zich in om op scholen AED's te laten plaatsen. Een AED (automatische externe defibrillator, afbeelding 6) kan levensreddend zijn bij een hartstilstand. Het apparaat geeft een elektrische schok, waardoor het hart wordt gereset. Daarna gaat het hart weer regelmatig kloppen doordat een groepje cellen van het hart regelmatig impulsen opwekt. afbeelding 6 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de verschillen tussen normale huid en littekenweefsel, specifiek gericht op kleurverschillen. Je moet de biologische oorzaak van dit kleurverschil kunnen verklaren. Wat moet je kennen: Je moet de opbouw van de huid kennen, inclusief de functies van de opperhuid en lederhuid. Je moet weten welke cellen verantwoordelijk zijn voor de huidskleur en wat er gebeurt bij de vorming van littekenweefsel. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van pigmentcellen in de huid uitleggen. Je kunt een verband leggen tussen de afwezigheid van bepaalde celtypen en een zichtbaar kenmerk, zoals de kleur van littekenweefsel. Waar op letten: Je benoemt specifiek de cellen of structuren die verantwoordelijk zijn voor de huidskleur. Je legt uit waarom deze cellen of structuren ontbreken in littekenweefsel. Je gebruikt de juiste vakterm voor de cellen of structuren die pigment produceren. Kernbegrippen: huid, opperhuid, lederhuid, littekenweefsel, pigmentcellen, melanocyten, melanine Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek benoemen dat pigmentcellen (of melanocyten/pigmentkorrels) ontbreken. - Verwarren van de opperhuid en lederhuid. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Opgave 13 (1 punt) Na haar verkiezing zette Gagne zich in om op scholen AED's te laten plaatsen. Een AED (automatische externe defibrillator, afbeelding 6) kan levensreddend zijn bij een hartstilstand. Het apparaat geeft een elektrische schok, waardoor het hart wordt gereset. Daarna gaat het hart weer regelmatig kloppen doordat een groepje cellen van het hart regelmatig impulsen opwekt. Noteer de naam van dit groepje cellen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het hart, specifiek over het ontstaan van de hartslag na een reset door een AED. Je moet de naam van het groepje cellen kennen dat verantwoordelijk is voor het opwekken van de hartslag. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en werking van het hart kennen, inclusief het prikkelgeleidingssysteem en de functie van de sinusknoop. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van de sinusknoop kunnen benoemen en deze kunnen koppelen aan het opwekken van regelmatige hartimpulsen. Waar op letten: Je benoemt de specifieke naam van het groepje cellen dat de impulsen opwekt. Je gebruikt de correcte biologische term. Je vermijdt algemene termen die niet specifiek zijn voor het hart. Je verward de sinusknoop niet met andere onderdelen van het prikkelgeleidingssysteem van het hart. Kernbegrippen: prikkelgeleidingssysteem hart, sinusknoop, pacemaker, hartslag Veelgemaakte fouten: - Verwarring met de AV-knoop of de bundel van His. - Het antwoord 'zenuwknoop' geven, terwijl de sinusknoop uit gespecialiseerde hartspiercellen bestaat. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Opgave 14 (2 punten) 2p 14 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. In hun natuurlijke leefomgeving in Peru eten driekleurige gifkikkers geleedpotige dieren zoals mieren, termieten, kevers en mijten. De huid van de driekleurige gifkikker bevat epibatidine, een gifstof die dodelijk is voor bijna alle predatoren. Epibatidine wordt geproduceerd door giftige planten. Driekleurige gifkikkers verkrijgen epibatidine via prooien die van deze giftige planten eten. Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met informatie over een organisme en een aantal uitspraken. Je moet bepalen of deze uitspraken juist of onjuist zijn op basis van de gegeven tekst en je biologische kennis. Wat moet je kennen: Je moet de basisbegrippen van ecologie kennen, zoals biotische factoren, abiotische factoren, habitat, optimumtemperatuur en tolerantiegrenzen. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst halen en deze toepassen op de gegeven uitspraken. Je kunt de juistheid van beweringen beoordelen op basis van je kennis en de context. Waar op letten: Je leest de tekst nauwkeurig om de juiste informatie te vinden. Je kent de definities van 'biotische factoren' en 'abiotische factoren'. Je begrijpt het verschil tussen 'optimumtemperatuur' en 'tolerantiegrens'. Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op juistheid of onjuistheid. Kernbegrippen: ecologie, habitat, biotische factoren, abiotische factoren, optimumtemperatuur, tolerantiegrenzen Veelgemaakte fouten: - De bovengrens van het tolerantiegebied (25 °C) verwarren met de optimumtemperatuur (23 °C). - De definities van biotische en abiotische factoren door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Opgave 15 (1 punt) 15 °C. De luchtvochtigheid is minimaal 80 procent. Het terrarium richt je in met klimplanten en bromelia's, en op de bodem maak je voldoende schuilplaatsen. Je voert de gifkikkers met fruitvliegjes en keverlarven. Over de driekleurige gifkikkers worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De optimumtemperatuur is 25 °C. 2 De habitat wordt bepaald door de biotische en abiotische factoren. 3 Luchtvochtigheid en temperatuur zijn abiotische factoren. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een biologisch proces dat te maken heeft met de opname en opslag van stoffen in een organisme, specifiek in de context van gifkikkers en hun prooien. Je moet de juiste biologische term voor dit proces kennen en toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het concept van 'accumulatie' (ophoping) kennen, en het verschil met 'biomagnificatie'. Je moet weten hoe gifstoffen zich kunnen gedragen in een organisme en in een voedselketen. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische term benoemen die het proces beschrijft waarbij een stof, zoals een gif, zich ophoopt in het lichaam van een organisme. Je kunt dit proces correct toepassen op de gegeven situatie van de gifkikker. Waar op letten: Je benoemt de specifieke term die hoort bij het proces van gifopslag in een organisme. Je onderscheidt dit proces van opstapeling in een voedselketen. Je gebruikt de correcte biologische vakterm. Je focust op de ophoping binnen één individu. Kernbegrippen: accumulatie, gifstoffen, voedselketen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen accumulatie (ophoping in één individu) en biomagnificatie (ophoping in de voedselketen). De vraag focust op het proces binnen één kikker. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Opgave 16 (2 punten) 2p 16 Beschrijf hoe door evolutionaire processen de giftigheid van de driekleurige gifkikker is ontstaan. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over hoe een specifieke eigenschap (giftigheid) is ontstaan door evolutionaire processen. Je moet de stappen van natuurlijke selectie toepassen op dit voorbeeld. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie door natuurlijke selectie kennen, inclusief de begrippen genetische variatie, mutatie, recombinatie, selectiedruk, fitness en adaptatie. Je moet ook weten dat gifkikkers hun gif vaak uit hun dieet halen. Wat moet je kunnen: Je kunt een oorzaak-gevolgketen opstellen die de evolutie van een eigenschap verklaart. Je kunt de rol van genetische variatie en selectie in dit proces uitleggen. Je kunt ook Lamarckiaans redeneren vermijden en de concepten correct toepassen op een concreet voorbeeld. Waar op letten: Je moet de twee kernstappen van natuurlijke selectie benoemen. Je begint met het benoemen van de oorzaak van variatie binnen de populatie (mutatie/recombinatie/genetische variatie). Je legt uit welk voordeel deze variatie oplevert in de context van de giftigheid (minder gegeten worden/hogere fitness/meer nakomelingen). Je vermijdt Lamarckiaans redeneren (de kikker 'wilde' of 'had nodig' om giftig te worden). Je gebruikt correcte vakterminologie zoals 'genetische variatie' en 'fitness'. Kernbegrippen: evolutie, natuurlijke selectie, genetische variatie, mutatie, recombinatie, fitness, adaptatie, selectiedruk Veelgemaakte fouten: - Lamarckiaans redeneren (de kikker 'wilde' of 'had nodig' om giftig te worden). - Het startpunt van genetische variatie vergeten te noemen en direct beginnen met selectie. - Niet uitleggen wat het voordeel (hogere fitness/meer nakomelingen) is van de eigenschap. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Opgave 17 (2 punten) 2p 17 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. De driekleurige gifkikker is ongevoelig voor epibatidine. Dit komt doordat de acetylcholine-receptor van de driekleurige gifkikker een beetje anders is dan die van zijn predatoren. Dat is het gevolg van een puntmutatie in het gen dat codeert voor de acetylcholine-receptor. Door de mutatie bindt epibatidine minder sterk aan deze acetylcholine-receptor. Door een aantal andere mutaties is de sterkte van de binding van acetylcholine aan de receptor onveranderd. Onderzoekers vergeleken het gen voor de acetylcholine-receptor van de driekleurige gifkikker (Epipedobates tricolor) met dat van de gifkikkersoort Allobates zaparo, die wél gevoelig is voor epibatidine. Hieronder is de aminozuurvolgorde van een deel van de receptor van beide soorten gifkikkers weergegeven. positie aminozuur: 107 108 109 110 Allobates zaparo: Tyr – Cys – Asn – Ala Epipedobates tricolor: Tyr – Ser – Asn – Ala In de receptor van E. tricolor is dus op plaats 108 een ander aminozuur ingebouwd. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie beweringen over de werking van epibatidine en acetylcholine, en de chemische aard van deze stoffen. Je moet voor elke bewering aangeven of deze juist of onjuist is, gebaseerd op de verstrekte tekst en je algemene biologische kennis. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van receptorbinding kennen (sleutel-slotprincipe). Je moet weten wat een neurotransmitter is en hoe deze werkt. Je moet het verschil kennen tussen een neurotransmitter en een stof die de werking van een neurotransmitter nabootst. Je moet de definitie van een organische verbinding kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst analyseren en toepassen op specifieke beweringen. Je kunt biologische begrippen correct definiëren en onderscheiden. Je kunt logisch redeneren over de eigenschappen van moleculen en hun interacties. Waar op letten: Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op juistheid of onjuistheid. Je baseert je antwoord uitsluitend op de gegeven tekst en je biologische kennis. Je let goed op de definities van termen zoals 'neurotransmitter' en 'organische verbinding'. Je controleert of je de nummers 1, 2 en 3 correct hebt gekoppeld aan 'juist' of 'onjuist'. Kernbegrippen: neurotransmitters, receptoren, synaps, moleculaire structuur, organische chemie, toxines Veelgemaakte fouten: - Aannemen dat een stof die bindt aan een neurotransmitterreceptor zelf ook een neurotransmitter is. - Verwarring over de definitie van een organische verbinding. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Opgave 18 (1 punt) De driekleurige gifkikker is ongevoelig voor epibatidine. Dit komt doordat de acetylcholine-receptor van de driekleurige gifkikker een beetje anders is dan die van zijn predatoren. Dat is het gevolg van een puntmutatie in het gen dat codeert voor de acetylcholine-receptor. Door de mutatie bindt epibatidine minder sterk aan deze acetylcholine-receptor. Door een aantal andere mutaties is de sterkte van de binding van acetylcholine aan de receptor onveranderd. Onderzoekers vergeleken het gen voor de acetylcholine-receptor van de driekleurige gifkikker (Epipedobates tricolor) met dat van de gifkikkersoort Allobates zaparo, die wél gevoelig is voor epibatidine. Hieronder is de aminozuurvolgorde van een deel van de receptor van beide soorten gifkikkers weergegeven. positie aminozuur: 107 108 109 110 Allobates zaparo: Tyr – Cys – Asn – Ala Epipedobates tricolor: Tyr – Ser – Asn – Ala In de receptor van E. tricolor is dus op plaats 108 een ander aminozuur ingebouwd. 18 Welk verschil in het codon van het RNA van E. tricolor leidt ertoe dat serine wordt ingebouwd? Gebruik je informatieboek. Bij E. tricolor is... A een A vervangen door een U. B een C vervangen door een A. C een G vervangen door een C. D een U vervangen door een G. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een puntmutatie die leidt tot een verandering van één aminozuur in een eiwit. Je moet de genetische code gebruiken om te bepalen welke verandering in het RNA-codon deze aminozuurverandering veroorzaakt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de genetische code kennen, inclusief hoe RNA-codons coderen voor specifieke aminozuren. Je moet ook weten hoe je een codontabel (zoals Binas tabel 71G) correct afleest. Wat moet je kunnen: Je kunt de aminozuren identificeren die verschillen tussen twee eiwitsequenties. Je kunt een codontabel gebruiken om de mogelijke codons voor deze aminozuren te vinden. Je kunt logisch redeneren welke minimale basenverandering in het RNA-codon de waargenomen aminozuurverandering kan verklaren. Waar op letten: Je identificeert correct de aminozuren die verschillen tussen de twee soorten. Je gebruikt een codontabel (bijvoorbeeld Binas tabel 71G) om de mogelijke RNA-codons voor beide aminozuren op te zoeken. Je vergelijkt de codons om de meest waarschijnlijke puntmutatie (substitutie) te vinden die leidt tot de verandering van het ene aminozuur naar het andere. Je let goed op de richting van de mutatie: van het aminozuur in Allobates zaparo naar het aminozuur in Epipedobates tricolor. Je maakt geen verwarring tussen DNA-basen (T) en RNA-basen (U). Kernbegrippen: genetische code, translatie, RNA, codon, aminozuur, puntmutatie, substitutie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen DNA en RNA (T vs U) - Foutief aflezen van de codontabel (bijvoorbeeld Binas tabel 71G) - Niet alle mogelijke codons voor een aminozuur controleren - De richting van de mutatie verkeerd interpreteren (van Ser naar Cys in plaats van Cys naar Ser). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Opgave 19 (1 punt) De ouders van Mare vinden haar plan voor een terrarium geen goed idee. Ze zijn bang dat de gifkikkers giftig zullen zijn. Mare beweert dat de driekleurige gifkikkers in haar terrarium niet giftig zullen zijn. Geef een argument dat Mares bewering ondersteunt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de giftigheid van dieren in een specifieke situatie (terrarium versus wild). Je moet een argument geven dat een bewering ondersteunt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van voedselketens en de accumulatie van stoffen daarin kennen. Je moet ook weten dat sommige dieren gifstoffen niet zelf produceren, maar opnemen via hun voedsel. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst analyseren en deze toepassen op een nieuwe situatie. Je kunt een logisch argument formuleren op basis van de gegeven informatie. Waar op letten: Je legt de link tussen het dieet van de gifkikker en de aanwezigheid van gif. Je benoemt specifiek het verschil tussen het dieet in het wild en in het terrarium. Je gebruikt de informatie uit de casus over de herkomst van het gif (via prooien die giftige planten eten). Je vermijdt de aanname dat de kikker zelf het gif produceert. Kernbegrippen: voedselketen, accumulatie, ecosysteem, habitat, biotische factoren Veelgemaakte fouten: - De aanname dat de kikker zelf het gif produceert, in plaats van het uit de voedselketen te halen. - Het niet gebruiken van de specifieke informatie over het dieet in het terrarium (fruitvliegjes en keverlarven) versus het dieet in het wild. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Opgave 20 (2 punten) 2p 20 Een citrusplantage bestaat meestal uit een monocultuur van citrusbomen die via ongeslachtelijke voortplanting verkregen zijn. Leg uit dat door deze manier van voortplanting een plantage kwetsbaar is voor infectieziekten. Als een bladvlo met de bacterie is besmet en hij zijn snuit in een blad van een citrusboom prikt, komen de bacteriën in een bastvat terecht. Citrusbomen zijn tegen verschillende ziekteverwekkers beschermd doordat de cellen die zich naast de bastvaten bevinden, eiwit-splitsende enzymen (PLCP-enzymen) produceren. Deze enzymen verhinderen dat ziekteverwekkers zich kunnen vermenigvuldigen. De bacterie *L. asiaticus* geeft echter een bepaald eiwit (SDE1) af, dat de werking van PLCP-enzymen blokkeert. In afbeelding 2 zijn met nummers drie eiwitten aangegeven die aanwezig zijn in cellen in en rondom een bastvat dat geïnfecteerd is met de bacterie *L. asiaticus*. Deze eiwitten zijn: – geïnactiveerd PLCP-enzym – SDE1 – werkzaam PLCP-enzym afbeelding 2 bastvat 1 2 bacterie 3 Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. De vraag vraagt je om de kwetsbaarheid van een monocultuur, verkregen via ongeslachtelijke voortplanting, voor infectieziekten te verklaren. Dit betekent dat je de link moet leggen tussen de manier van voortplanting en de gevoeligheid voor ziekten. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van ongeslachtelijke voortplanting kennen en begrijpen wat de gevolgen zijn voor de genetische samenstelling van de nakomelingen. Ook moet je weten hoe genetische variatie binnen een populatie de weerstand tegen ziekten beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je kunt een biologische redenering opzetten die de relatie tussen ongeslachtelijke voortplanting, genetische variatie en ziektegevoeligheid duidelijk maakt. Je kunt de termen 'genetische variatie' en 'monocultuur' correct toepassen in je uitleg. Waar op letten: Je benoemt expliciet dat ongeslachtelijke voortplanting leidt tot weinig/geen genetische variatie. Je legt de causale link uit tussen het gebrek aan genetische variatie en de kwetsbaarheid voor ziekten. Je gebruikt de juiste vakterm 'genetische variatie' of 'genotype'. Je antwoord is specifiek voor de plantage/bomen uit de casus, niet algemeen. Kernbegrippen: ongeslachtelijke voortplanting, monocultuur, genetische variatie, ziektegevoeligheid, populatiegenetica Veelgemaakte fouten: - Niet expliciet benoemen dat ongeslachtelijke voortplanting leidt tot een gebrek aan genetische variatie. - De causale link tussen gebrek aan variatie en de kwetsbaarheid voor ziekten niet uitleggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 21 (1 punt) Als een bladvlo met de bacterie is besmet en hij zijn snuit in een blad van een citrusboom prikt, komen de bacteriën in een bastvat terecht. Citrusbomen zijn tegen verschillende ziekteverwekkers beschermd doordat de cellen die zich naast de bastvaten bevinden, eiwit-splitsende enzymen (PLCP-enzymen) produceren. Deze enzymen verhinderen dat ziekteverwekkers zich kunnen vermenigvuldigen. De bacterie *L. asiaticus* geeft echter een bepaald eiwit (SDE1) af, dat de werking van PLCP-enzymen blokkeert. In afbeelding 2 zijn met nummers drie eiwitten aangegeven die aanwezig zijn in cellen in en rondom een bastvat dat geïnfecteerd is met de bacterie *L. asiaticus*. Deze eiwitten zijn: – geïnactiveerd PLCP-enzym – SDE1 – werkzaam PLCP-enzym 1p 21 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter welk eiwit met het betreffende nummer in afbeelding 2 is aangegeven. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interactie tussen een plant, een bacterie en specifieke eiwitten. Je moet een schematische afbeelding interpreteren en de genummerde onderdelen correct benoemen op basis van de gegeven tekst. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van enzymwerking en enzym-inhibitie kennen. Ook moet je weten hoe planten zich kunnen verdedigen tegen ziekteverwekkers en hoe pathogenen deze verdediging soms omzeilen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst en een schematische afbeelding combineren om tot de juiste conclusies te komen. Je moet specifieke termen correct toepassen op de visuele representatie. Waar op letten: Je koppelt elk nummer (1, 2, 3) aan het correcte eiwit zoals beschreven in de tekst en weergegeven in de afbeelding. Je let goed op de vorm en de interactie van de eiwitten in de afbeelding om hun functie te bepalen. Je identificeert welk eiwit de bacterie afgeeft en wat de functie daarvan is. Je onderscheidt het werkzame enzym van het geïnactiveerde complex. Je gebruikt de exacte benamingen van de eiwitten zoals gegeven in de vraagtekst. Kernbegrippen: enzymwerking, enzym-inhibitie, pathogenen, eiwitten, afweer bij planten Veelgemaakte fouten: - Verwarren van het actieve enzym (1) met het geïnactiveerde complex (3). - Niet correct koppelen van het SDE1-eiwit (de inhibitor) aan de bacterie die het produceert. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Opgave 22 (2 punten) De bladeren van een citrusboom worden enkele maanden na de infectie geel, waardoor de vruchten niet afrijpen, klein blijven en vroegtijdig van de boom vallen. Leg uit waardoor de vruchten klein blijven als de bladeren geel worden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een proces in planten en de gevolgen van een verstoring hiervan. Je moet een biologische oorzaak-gevolg relatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van bladgroen kennen en weten welk proces in de bladeren plaatsvindt om stoffen te maken. Ook moet je weten waar planten deze gemaakte stoffen voor gebruiken. Wat moet je kunnen: Je kunt een biologisch proces uitleggen in een logische keten van oorzaak en gevolg. Je kunt de relatie leggen tussen de conditie van een plantendeel (bladeren) en de groei van een ander plantendeel (vruchten). Waar op letten: Je legt de causale keten stap voor stap uit. Je benoemt de rol van bladgroen (chlorofyl) in de fotosynthese. Je legt de link tussen de verminderde fotosynthese en het effect op de vruchten. Je gebruikt de juiste vakterm voor het proces waarbij de plant stoffen maakt. Kernbegrippen: fotosynthese, chlorofyl, assimilatie, transport in planten, organische stoffen Veelgemaakte fouten: - Onvolledige redenering, bijvoorbeeld alleen noemen dat de plant ziek is zonder het mechanisme uit te leggen. - Niet expliciet de link leggen tussen gele bladeren, het gebrek aan bladgroen en de verminderde fotosynthese. - Vergeten te vermelden dat de vruchten afhankelijk zijn van de door fotosynthese geproduceerde (bouw)stoffen voor hun groei. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Opgave 23 (1 punt) 1p 23 Verklaar dat met DNA-analyse aangetoond kan worden dat een boom geïnfecteerd is. Door een infectie met Liberibacter asiaticus verandert de geur van een citrusboom. Mensen kunnen de geurverandering niet waarnemen, maar honden wel. Gottwald trainde vier honden om de geur van geïnfecteerde bomen te herkennen. Hij leerde ze om naast de bomen met die geur te gaan zitten (afbeelding 3). afbeelding 3 Gottwald bepaalde vervolgens met een experiment hoe geschikt de honden waren voor hun taak. Als test liep hij met een hond over een veld met 100 citrusbomen in potten, waarvan sommige bomen waren geïnfecteerd. Gottwald noteerde of de hond een geïnfecteerde boom niet herkende (een vals negatief resultaat) of ging zitten bij een boom die niet geïnfecteerd was (een vals positief resultaat). Elke hond deed de test tien keer. De 100 potten werden na elke test op een andere plaats gezet. De resultaten staan in de onderstaande tabel. aantal fouten hond vals negatief vals positief Akim 1 3 Boby 4 0 Foreszt 0 9 Vera 4 5 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over hoe DNA-analyse kan worden gebruikt om een infectie aan te tonen. Je moet de link leggen tussen de aanwezigheid van een ziekteverwekker en diens genetisch materiaal. Wat moet je kennen: Je moet weten dat elke soort, inclusief bacteriën, een uniek DNA heeft. Je moet ook begrijpen dat een infectie betekent dat de ziekteverwekker (in dit geval een bacterie) aanwezig is in de gastheer (de boom). Wat moet je kunnen: Je moet kunnen verklaren hoe de aanwezigheid van een ziekteverwekker kan worden aangetoond door het detecteren van zijn specifieke DNA in een monster van de geïnfecteerde boom. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen welk DNA wordt aangetoond. Je moet de relatie leggen tussen de infectie en de aanwezigheid van dit specifieke DNA. Je moet de term 'DNA-analyse' correct toepassen in je verklaring. Kernbegrippen: DNA-analyse, pathogenen, diagnostiek, specificiteit van DNA Veelgemaakte fouten: - Verwarren van het DNA van de boom met het DNA van de bacterie. - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'je kunt de ziekte in het DNA zien', zonder te specificeren dat het om het DNA van de bacterie gaat. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 24 – Opgave 24 (1 punt) 1p 24 Verklaar waarom de potten na elke test op een andere plaats gezet werden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experimenteel ontwerp waarbij je moet uitleggen waarom een bepaalde handeling wordt uitgevoerd. Je moet de functie van deze handeling binnen het experiment begrijpen en kunnen verklaren. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de basisprincipes van experimenteel onderzoek, zoals het belang van controlevariabelen en het uitsluiten van storende factoren. Ook moet je basiskennis hebben van gedragsbiologie, met name over hoe dieren leren (conditionering). Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen benoemen en uitleggen waarom een specifieke actie (het verplaatsen van de potten) nodig is om de validiteit van de test te waarborgen. Je moet dit kunnen formuleren in een duidelijke en beknopte zin. Waar op letten: Je moet specifiek ingaan op de reden waarom de potten verplaatst worden in de context van het experiment met de honden. Je moet de relatie leggen tussen het verplaatsen van de potten en het uitsluiten van een alternatieve verklaring voor het gedrag van de hond. Je moet benoemen dat het gaat om het voorkomen dat de hond leert op basis van de locatie in plaats van de geur. Je moet een correcte vakterm gebruiken die past bij experimenteel ontwerp of gedragsbiologie, zoals 'controlevariabele', 'validiteit' of 'conditionering'. Kernbegrippen: experimenteel ontwerp, validiteit, controlevariabele, gedragsbiologie, conditionering Veelgemaakte fouten: - Niet begrijpen dat het gaat om het uitsluiten van een alternatieve verklaring voor het gedrag van de hond. - Denken dat het is om de test moeilijker te maken, zonder te specificeren waarom dat de validiteit verhoogt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/24 ## Vraag 25 – Opgave 25 (1 punt) 1p 25 Welke hond is het meest geschikt om als speurhond in te zetten bij het tegengaan van de verspreiding van de gele drakenziekte in een citrusplantage? A Akim B Boby C Foreszt D Vera Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario waarin honden getraind zijn om zieke planten te detecteren. Je krijgt ook experimentele data over de prestaties van deze honden, specifiek over de soorten fouten die ze maken. Je moet op basis van deze informatie de meest geschikte hond kiezen voor een specifiek doel. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'vals negatief' en 'vals positief' kunnen toepassen in de context van een diagnostische test. Je moet ook inzicht hebben in hoe ziekteverspreiding werkt en welke fouten in een detectieproces de grootste impact hebben op het tegengaan van die verspreiding. Wat moet je kunnen: Je kunt een tabel met experimentele resultaten interpreteren. Je kunt de betekenis van 'vals negatief' en 'vals positief' resultaat uitleggen in de context van de casus. Je kunt een weloverwogen keuze maken op basis van de gegeven data en het gestelde doel, door de verschillende soorten fouten tegen elkaar af te wegen. Waar op letten: Je identificeert de cruciale foutcategorie voor het tegengaan van ziekteverspreiding. Je begrijpt het verschil tussen een vals-negatief en een vals-positief resultaat in deze specifieke context. Je relateert de foutcategorieën direct aan het doel van de inzet van de speurhond (ziekteverspreiding tegengaan). Je leest de tabel correct af om de prestaties van elke hond te vergelijken op basis van de relevante foutcategorie. Kernbegrippen: experimentele data-interpretatie, diagnostische testevaluatie, vals-negatief vs vals-positief, ziekteverspreiding Veelgemaakte fouten: - Kiezen van de hond met het laagste totaal aantal fouten, zonder de context van ziekteverspreiding mee te wegen. - Het belang van een vals-positieve uitslag overschatten ten opzichte van een vals-negatieve uitslag in deze context. - Niet begrijpen dat een 'vals negatief' resultaat (een zieke boom missen) het meest bijdraagt aan de verdere verspreiding van de ziekte. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/25 ## Vraag 27 – Opgave 27 (1 punt) 1p 27 Wat zal een direct gevolg zijn van een slechte leverwerking? A De afbraak van bloedcellen neemt toe. B De productie van insuline neemt af. C De vertering van koolhydraten gaat minder snel. D De vorming van ureum neemt af. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de functies van de lever. Je moet de directe gevolgen van een slechte leverwerking kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste functies van de lever kennen, waaronder de rol in de stofwisseling, ontgifting en de vorming van ureum. Je moet ook de functies van andere organen, zoals de alvleesklier, kunnen onderscheiden van die van de lever. Wat moet je kunnen: Je kunt de oorzaak-gevolgrelatie tussen een slechte leverwerking en de stofwisselingsprocessen in het lichaam leggen. Je kunt de juiste optie kiezen door de functies van de lever correct toe te passen op de gegeven scenario's. Waar op letten: Je benoemt de specifieke functie van de lever die direct gekoppeld is aan de gegeven opties. Je onderscheidt de functies van de lever van die van andere organen, zoals de alvleesklier. Je redeneert correct over de richting van het effect (toename of afname) bij een slechte leverwerking. Je gebruikt de juiste biologische termen voor processen en stoffen. Kernbegrippen: leverfunctie, stofwisseling, ureumvorming, uitscheiding Veelgemaakte fouten: - Functies van de lever verwarren met die van de alvleesklier (insulineproductie). - Rol van de lever in de spijsvertering verkeerd interpreteren (koolhydraatvertering vs. vetvertering/emulgeren). - Verkeerd redeneren over de afbraak van bloedcellen: een slechte leverfunctie leidt tot verminderde, niet toegenomen afbraak. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/27 ## Vraag 28 – Opgave 28 (2 punten) 28 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Er is een donorlever voor Jan beschikbaar gekomen, maar deze is niet in goede staat. Vincent de Meyer, transplantatiearts van het Universitair Medisch Centrum Groningen, heeft een methode om de kwaliteit van een slechte donorlever te verbeteren. Eerst koppelt hij de bloedvaten van de lever aan een machine en plaatst hij de lever in een bak met een koude (4 tot 12 °C), zuurstofrijke spoelvloeistof. Via de bloedvaten wordt deze vloeistof door de lever gepompt. Na een uur wordt de vloeistof langzaam opgewarmd tot 37 °C. Ondertussen wordt de werking van de lever regelmatig gecontroleerd. De afbraak van melkzuur in de lever wordt gecontroleerd door de pH te meten van de spoelvloeistof die uit de lever stroomt. Ook wordt gemeten hoeveel gal de lever produceert. 29 Noteer bij welk celproces het melkzuur is ontstaan. De zuurstof in de spoelvloeistof is bedoeld om een bepaald celorganel in de levercellen aan het werk te zetten. Dit celorganel produceert dan een energierijke stof die nodig is om de celprocessen in andere delen van de cel te laten verlopen. 30 – Noteer de naam van dit celorganel. – Noteer de naam van deze energierijke stof. Door het opwarmen verlopen de celprocessen in de lever steeds sneller. 31 Verklaar dit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over het verbeteren van een donorlever. Je moet vragen beantwoorden over celprocessen, celorganellen en de invloed van temperatuur op deze processen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van celademhaling, fermentatie (melkzuurgisting), de functie van mitochondriën en de rol van ATP kennen. Ook moet je weten hoe temperatuur de activiteit van enzymen beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je kunt celprocessen benoemen en uitleggen. Je kunt de functie van specifieke celorganellen benoemen. Je kunt een causale redenering geven over de invloed van temperatuur op de snelheid van biologische processen. Waar op letten: Je benoemt het juiste celproces voor melkzuur. Je noemt het correcte celorganel dat energie produceert. Je benoemt de juiste energierijke stof. Je verklaart de relatie tussen temperatuur en de snelheid van celprocessen met de juiste biologische term. Je gebruikt de context van de lever en de celprocessen daarin. Kernbegrippen: RNA-virus, replicatie, eiwitsynthese, medicijnwerking, nucleotide-analogen, spijsvertering, opname van stoffen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de effecten op virale processen en de processen van de gastheercel. - Onvoldoende kennis over het proces van spijsvertering en de opname van kleine moleculen zoals nucleotiden. - Niet correct interpreteren van de werking van het medicijn: het stopt de verlenging van de RNA-keten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/28 ## Vraag 29 – Opgave 29 (1 punt) Er is een donorlever voor Jan beschikbaar gekomen, maar deze is niet in goede staat. Vincent de Meyer, transplantatiearts van het Universitair Medisch Centrum Groningen, heeft een methode om de kwaliteit van een slechte donorlever te verbeteren. Eerst koppelt hij de bloedvaten van de lever aan een machine en plaatst hij de lever in een bak met een koude (4 tot 12 °C), zuurstofrijke spoelvloeistof. Via de bloedvaten wordt deze vloeistof door de lever gepompt. Na een uur wordt de vloeistof langzaam opgewarmd tot 37 °C. Ondertussen wordt de werking van de lever regelmatig gecontroleerd. De afbraak van melkzuur in de lever wordt gecontroleerd door de pH te meten van de spoelvloeistof die uit de lever stroomt. Ook wordt gemeten hoeveel gal de lever produceert. 29 Noteer bij welk celproces het melkzuur is ontstaan. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifiek celproces dat leidt tot de vorming van een bepaald stof, in dit geval melkzuur. De context van de vraag kan je soms op het verkeerde been zetten, dus lees goed wat er precies gevraagd wordt. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende vormen van dissimilatie kennen, met name aerobe en anaerobe dissimilatie, en de producten die daarbij ontstaan. Je moet specifiek weten welk proces leidt tot de vorming van melkzuur. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste vakterm benoemen voor het celproces dat melkzuur produceert. Je kunt onderscheid maken tussen verschillende vormen van dissimilatie en hun eindproducten, zelfs als de tekst extra informatie bevat die niet direct relevant is voor de vraag. Waar op letten: Je noemt het specifieke celproces waarbij melkzuur ontstaat. Je vermijdt algemene termen zoals 'dissimilatie' zonder verdere specificatie. Je let op de context van de vraag: het gaat om het *ontstaan* van melkzuur, niet om de afbraak ervan tijdens de behandeling. Je gebruikt de correcte vakterm zoals die in je lesmateriaal en het examen wordt gehanteerd. Kernbegrippen: anaerobe dissimilatie, melkzuurgisting, celademhaling, glycolyse Veelgemaakte fouten: - Verwarring met aerobe dissimilatie, omdat de context 'zuurstofrijke spoelvloeistof' noemt. De vraag gaat echter over het *ontstaan* van melkzuur, wat gebeurde vóór de behandeling met zuurstof. - Alleen 'dissimilatie' noemen, wat te algemeen is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/29 ## Vraag 30 – Opgave 30 (2 punten) De zuurstof in de spoelvloeistof is bedoeld om een bepaald celorganel in de levercellen aan het werk te zetten. Dit celorganel produceert dan een energierijke stof die nodig is om de celprocessen in andere delen van de cel te laten verlopen. – Noteer de naam van dit celorganel. – Noteer de naam van deze energierijke stof. Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een celproces waarbij zuurstof en een celorganel betrokken zijn bij het produceren van een energierijke stof. Je moet de namen van dit organel en deze stof noteren. Wat moet je kennen: Je moet de functies van de belangrijkste celorganellen kennen, met name die van het mitochondrium. Je moet ook de universele energiedrager van de cel kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschrijving van een celproces koppelen aan de juiste celorganellen en moleculen. Je kunt de functie van het mitochondrium en de rol van ATP benoemen. Waar op letten: Je noemt het specifieke celorganel dat zuurstof gebruikt voor energieproductie. Je noemt de specifieke energiedrager die direct door de cel wordt gebruikt. Je vermijdt het noemen van glucose als de energierijke stof die direct celprocessen aandrijft. Je zorgt ervoor dat de spelling van de vaktermen correct is. Kernbegrippen: celorganellen, mitochondrium, aerobe dissimilatie, ATP, energiehuishouding cel Veelgemaakte fouten: - Verwarren van het organel (mitochondrium) met het proces (verbranding/dissimilatie). - Glucose noemen in plaats van ATP. Glucose is een energierijke brandstof, maar ATP is de directe energierijke stof die celprocessen aandrijft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/30 ## Vraag 31 – Opgave 31 (1 punt) Door het opwarmen verlopen de celprocessen in de lever steeds sneller. Verklaar dit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van temperatuur op biologische processen. Je moet uitleggen hoe een temperatuurverandering de snelheid van celprocessen beïnvloedt. Wat moet je kennen: Je moet de relatie kennen tussen temperatuur, kinetische energie van moleculen en de activiteit van enzymen. Je weet dat enzymen een cruciale rol spelen in celprocessen en dat hun activiteit temperatuurafhankelijk is (tot een optimum). Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen een verandering in temperatuur en de snelheid van enzymatische reacties in cellen. Je kunt dit uitleggen met de juiste biologische termen. Waar op letten: Je noemt specifiek de rol van enzymen of moleculen. Je legt de link tussen temperatuur en de snelheid van de processen. Je vermijdt het noemen van denaturatie, tenzij de temperatuur extreem hoog is. Kernbegrippen: enzymwerking, temperatuur, reactiesnelheid, stofwisseling, kinetische energie Veelgemaakte fouten: - Vergeten te noemen dat het om enzymen of moleculen gaat. - Verwarren van de optimumtemperatuur met het algemene effect van temperatuurverhoging. - Onterecht denaturatie noemen, aangezien de temperatuur naar een fysiologisch optimum (37°C) gaat. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/31 ## Vraag 33 – Opgave 33 (2 punten) Helaas lukt het De Meyer niet om de kwaliteit van de donorlever voldoende te verbeteren. Daarom besluit hij deze lever niet te transplanteren. Het is echter ook mogelijk om een deel van de lever van een levende donor te transplanteren. Jans zoon Marco wil graag donor zijn voor zijn vader. Maar dan moeten Jan en Marco wel dezelfde bloedgroep hebben. Het ABO-bloedgroepensysteem heeft de autosomale allelen I^A, I^B en i. Bij bloedgroep O hoort het genotype ii. Vader Jan heeft bloedgroep AB. Het genotype van de moeder van Marco is I^Bi. Marco's bloedgroep is nog niet bekend. Hoe groot is de kans dat Marco bloedgroep AB heeft op basis van deze gegevens? Licht je antwoord toe met een kruisingstabel. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over overerving van bloedgroepen, waarbij je de genotypes van de ouders moet bepalen en vervolgens een kruisingstabel moet opstellen om de kans op een specifieke bloedgroep bij het nageslacht te berekenen. Wat moet je kennen: Je moet de overervingsregels van het ABO-bloedgroepensysteem kennen, inclusief de allelen (I^A, I^B, i) en de bijbehorende genotypes en fenotypes. Je moet ook weten wat codominantie is en hoe je een kruisingstabel opstelt. Wat moet je kunnen: Je kunt de genotypes van de ouders afleiden uit de gegeven bloedgroepen. Je kunt een kruisingstabel correct invullen met de gameten van de ouders. Je kunt de kans op een specifiek genotype of fenotype berekenen op basis van de resultaten in de kruisingstabel. Waar op letten: Je stelt de juiste genotypes van de ouders vast. Je maakt een correcte kruisingstabel met de juiste allelen en combinaties. Je berekent de kans op bloedgroep AB correct op basis van je kruisingstabel. Je gebruikt de juiste notatie voor de allelen (I^A, I^B, i). Kernbegrippen: ABO-bloedgroepensysteem, genetica, kruisingstabel, kansberekening, allelen, genotype, codominantie Veelgemaakte fouten: - Verkeerd afleiden van de gameten van de ouders. - Fouten maken bij het invullen van de kruisingstabel. - De kans verkeerd berekenen uit de tabel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/33 ## Vraag 34 – Opgave 34 (2 punten) 2p 34 Welke spieren moet hij hiervoor aanspannen? A alleen bepaalde tussenribspieren B alleen de buikspieren C alleen het middenrif D bepaalde tussenribspieren en de buikspieren E bepaalde tussenribspieren en het middenrif F de buikspieren en het middenrif Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ademhaling, specifiek over welke spieren betrokken zijn bij een maximale uitademing. Je moet de juiste combinatie van spieren kiezen uit de gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie en fysiologie van de ademhaling kennen. Dit omvat de functie van het middenrif, de buitenste en binnenste tussenribspieren en de buikspieren bij zowel inademing als uitademing, en het verschil tussen rustige en geforceerde ademhaling. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van verschillende spieren in het ademhalingsstelsel benoemen en toepassen op specifieke situaties, zoals een maximale uitademing. Je kunt onderscheid maken tussen actieve en passieve processen binnen de ademhaling. Waar op letten: Je onderscheidt een rustige uitademing van een geforceerde uitademing. Je weet welke spieren actief zijn bij inademing en welke bij uitademing. Je benoemt de specifieke spieren die betrokken zijn bij een maximale uitademing. Je legt uit dat een maximale uitademing een actief proces is. Kernbegrippen: ademhaling, uitademing, tussenribspieren, buikspieren, middenrif, geforceerde uitademing Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen rustige en geforceerde (maximale) uitademing. Bij rustige uitademing ontspannen de spieren, bij geforceerde uitademing worden de binnenste tussenribspieren en buikspieren aangespannen. - Verwarring tussen in- en uitademing. Het middenrif en buitenste tussenribspieren worden aangespannen bij inademing. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/34 ## Vraag 35 – Opgave 35 (2 punten) In de afbeelding van de lever zijn drie bloedvaten met letters aangegeven. Schrijf de letters P, Q en R onder elkaar en noteer de naam van het betreffende bloedvat erachter. Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van de lever met daarin bloedvaten aangegeven met letters. Je moet de namen van deze bloedvaten correct benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van de bloedsomloop rondom de lever kennen, inclusief de functies en de namen van de poortader, de leverslagader, de leverader en de onderste holle ader. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische tekening van de lever interpreteren en de verschillende bloedvaten correct identificeren op basis van hun positie en aansluiting. Waar op letten: Je benoemt de correcte naam voor elk bloedvat. Je let goed op de richting van de bloedstroom en de aansluiting van de vaten op de lever en de rest van de bloedsomloop. Je onderscheidt de poortader van de leverslagader en de leverader. Je herkent de onderste holle ader als het grote verzamelvat. Je schrijft de letters P, Q en R onder elkaar met de juiste naam erachter. Kernbegrippen: bloedsomloop, lever, poortader, leverader, leverslagader, holle ader Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de verschillende bloedvaten van en naar de lever (poortader, leverslagader, leverader). - Niet herkennen van de onderste holle ader als het grote verzamelvat waar de leverader op uitmondt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/35 ## Vraag 36 – Opgave 36 (1 punt) Jan moet vanwege de transplantatie de rest van zijn leven bepaalde medicijnen blijven slikken. Noteer de belangrijkste functie van deze medicijnen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van medicijnen na een orgaantransplantatie. Je moet de specifieke reden voor het gebruik van deze medicijnen kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het immuunsysteem kennen, inclusief hoe het lichaam lichaamsvreemde stoffen en cellen herkent en hierop reageert. Ook moet je weten wat er gebeurt bij een orgaantransplantatie en waarom medicatie nodig is. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van medicatie na een transplantatie correct benoemen, specifiek gericht op de afweerreactie van het lichaam tegen het getransplanteerde orgaan. Waar op letten: Je benoemt specifiek de functie van de medicijnen in relatie tot de transplantatie. Je gebruikt de juiste biologische term voor het proces dat voorkomen moet worden. Je vermijdt algemene antwoorden die niet direct met de transplantatie te maken hebben. Kernbegrippen: immuunsysteem, afweerreactie, transplantatie, orgaanafstoting, immunosuppressiva Veelgemaakte fouten: - Het antwoord te algemeen houden, zoals 'om infecties te voorkomen' (wat juist een risico is van deze medicijnen) of 'om gezond te blijven'. - De link met de transplantatie en het lichaamsvreemde orgaan niet leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/36 ## Vraag 37 – Opgave 37 (2 punten) 2p 37 Een ecosysteem bestaat uit consumenten, producenten en reducenten. Welke ontbreken in de tekst in het informatiekader? A alleen consumenten B alleen producenten C alleen reducenten D zowel consumenten als producenten E zowel producenten als reducenten F zowel reducenten als consumenten Er blijken twee groepen Europese zeebaarzen te bestaan. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de onderdelen van een ecosysteem en moet op basis van een tekst bepalen welke onderdelen daarin ontbreken. Wat moet je kennen: Je moet de definities van producenten, consumenten (en de verschillende ordes daarvan) en reducenten kennen. Je moet ook weten hoe deze groepen zich tot elkaar verhouden binnen een ecosysteem. Wat moet je kunnen: Je kunt een gegeven tekst analyseren en de daarin genoemde organismen correct indelen in de ecologische rollen van producent, consument of reducent. Je kunt vervolgens bepalen welke van deze rollen niet in de tekst worden beschreven. Waar op letten: Je moet de definities van producenten, consumenten en reducenten kennen en toepassen op de organismen die in het informatiekader worden genoemd. Je analyseert welke van deze groepen *wel* in de tekst voorkomen en welke *niet*. Je kiest het antwoord dat *alle* ontbrekende groepen correct benoemt. Let goed op de vraagstelling: 'Welke ontbreken in de tekst', niet 'Welke staan erin'. Elke correct benoemde ontbrekende groep levert een scorepunt op. Kernbegrippen: ecosysteem, producenten, consumenten, reducenten, voedselrelaties Veelgemaakte fouten: - De vraag is welke groepen ontbreken, niet welke aanwezig zijn. Consumenten worden wel genoemd. - Een onvolledig antwoord kiezen (bijvoorbeeld alleen producenten of alleen reducenten), terwijl beide groepen ontbreken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/37 ## Vraag 38 – Opgave 38 (2 punten) Er blijken twee groepen Europese zeebaarzen te bestaan. Een daarvan leeft in het koude water van het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan, de andere in het warmere water in het westelijke deel van de Middellandse Zee. Tussen deze groepen vindt nauwelijks uitwisseling van individuen plaats. Behoren de twee groepen tot één populatie of tot twee aparte populaties? En zal de selectiedruk in de groepen hetzelfde of verschillend zijn? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over twee groepen zeebaarzen die in verschillende wateren leven. Je moet bepalen of dit één of twee populaties zijn en of de selectiedruk hetzelfde of verschillend is. Je moet je kennis over populaties, selectiedruk en adaptatie toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'populatie', 'selectiedruk' en 'reproductieve isolatie' kennen. Je moet ook weten hoe omgevingsfactoren de selectiedruk beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraagtekst kunnen analyseren en koppelen aan de juiste biologische concepten. Je moet een beredeneerd antwoord kunnen geven over de status van de populaties en de selectiedruk, waarbij je de oorzaak-gevolgrelaties duidelijk maakt. Waar op letten: Je definieert het begrip 'populatie' correct in relatie tot de uitwisseling van individuen. Je legt uit hoe de verschillende leefomgevingen leiden tot verschillende selectiedruk. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst over 'nauwelijks uitwisseling' en 'koud water' versus 'warmer water'. Je vermijdt de valkuil om 'soort' en 'populatie' te verwarren. Je vermijdt de valkuil om aan te nemen dat selectiedruk hetzelfde is omdat het om dezelfde soort gaat. Kernbegrippen: populatie, reproductieve isolatie, selectiedruk, adaptatie, ecosysteem Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van het begrip 'soort' met 'populatie'. De twee groepen behoren tot dezelfde soort, maar vormen geen populatie als ze niet onderling voortplanten. - Aannemen dat de selectiedruk hetzelfde is omdat het om dezelfde soort gaat, en daarbij de informatie over de verschillende leefomgevingen (koud vs. warm water) negeren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/38 ## Vraag 39 – Opgave 39 (1 punt) 39 Verklaar waardoor het herstel van de populatiegrootte van zeebaars langer zou duren wanneer de minimumlengte verlaagd wordt naar 30 cm. Een van de oplossingen om overbevissing tegen te gaan, is het kweken van vis. Op verschillende plaatsen in de Middellandse Zee wordt zeebaars gekweekt in grote kooien die in het zeewater drijven (afbeelding 2). De vissen worden gevoerd met brokjes gemaakt van vismeel en visolie. afbeelding 2 40 Het voer dat niet gegeten wordt door de vissen in de kooi, komt terecht op de zeebodem en kan eutrofiëring veroorzaken van de omringende zee. Dit is echter niet de belangrijkste oorzaak van de eutrofiëring door viskweek. Noteer wat de belangrijkste oorzaak van eutrofiëring door de viskweek is. Het vismeel en de visolie in het voer zijn vaak afkomstig van wilde vis. Wetenschappers onderzoeken of zeebaars ook gevoerd kan worden met plantaardig voer. Het blijkt dat het aandeel visolie in het voer kan worden vervangen door plantaardige olie zonder dat de groei en smaak van de zeebaars worden beïnvloed. 41 Geef een argument waarom het gebruik van plantaardig voer duurzamer is dan het gebruik van dierlijk voer. Om een bacteriële infectieziekte binnen een kwekerij tegen te gaan, worden antibiotica toegediend. Hiermee moet voorzichtig worden omgegaan, omdat daardoor problemen voor de volksgezondheid kunnen ontstaan. Het veelvuldig toedienen van antibiotica aan kweekvis kan ertoe leiden dat infecties bij de mens niet met een antibioticum kunnen worden behandeld. 42 Beredeneer dit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over populatiebeheer en de gevolgen van menselijk ingrijpen op een vispopulatie. Je moet informatie uit de tekst combineren met je kennis over voortplanting en populatiedynamiek. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'populatiegrootte', 'geslachtsrijpheid' en 'voortplanting' kennen. Je moet ook begrijpen hoe veranderingen in visserijregels de voortplanting van een soort kunnen beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen een maatregel (verlagen minimumlengte) en het effect daarvan op de voortplanting en het herstel van een populatie. Je kunt relevante informatie uit de tekst selecteren en toepassen. Waar op letten: Je moet specifiek ingaan op de geslachtsrijpheid van de vrouwtjes, zoals genoemd in de inleidende tekst. Je moet de link leggen tussen de verlaagde minimumlengte (30 cm) en het moment van voortplanting. Je moet een causaal verband leggen tussen het vangen van vissen onder een bepaalde lengte en het effect op de populatiegrootte. Je moet de term 'geslachtsrijp' correct gebruiken. Kernbegrippen: populatie-ecologie, voortplanting, geslachtsrijpheid, duurzaamheid, visserijbeheer Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'de vissen kunnen zich niet voortplanten', zonder de link te leggen met de specifieke lengte van geslachtsrijpheid van de vrouwtjes die in de inleidende tekst wordt gegeven. - Niet de informatie uit de inleiding gebruiken, waarin staat dat vrouwtjes pas geslachtsrijp zijn vanaf 31-40 cm. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/39 ## Vraag 40 – Opgave 40 (1 punt) Een van de oplossingen om overbevissing tegen te gaan, is het kweken van vis. Op verschillende plaatsen in de Middellandse Zee wordt zeebaars gekweekt in grote kooien die in het zeewater drijven (afbeelding 2). De vissen worden gevoerd met brokjes gemaakt van vismeel en visolie. Het voer dat niet gegeten wordt door de vissen in de kooi, komt terecht op de zeebodem en kan eutrofiëring veroorzaken van de omringende zee. Dit is echter niet de belangrijkste oorzaak van de eutrofiëring door viskweek. Noteer wat de belangrijkste oorzaak van eutrofiëring door de viskweek is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een milieuprobleem in de context van aquacultuur. Je moet de belangrijkste biologische oorzaak van eutrofiëring kunnen identificeren, waarbij je een afleider die in de vraagtekst wordt genoemd, moet uitsluiten. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en oorzaken van eutrofiëring kennen, evenals de processen van stofwisseling en uitscheiding bij vissen. Je moet ook weten welke stoffen hierbij een rol spelen (stikstof- en fosfaatverbindingen). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de vraagtekst kritisch kunnen lezen en interpreteren om de juiste oorzaak te selecteren en de expliciet uitgesloten optie te negeren. Je moet een biologisch proces kunnen koppelen aan een ecologisch gevolg. Waar op letten: Je benoemt de specifieke biologische oorzaak van de eutrofiëring, niet een algemene term. Je vermijdt het antwoord dat expliciet in de vraag wordt uitgesloten als 'niet de belangrijkste oorzaak'. Je gebruikt de correcte vakterm voor de uitscheiding van vissen. Kernbegrippen: eutrofiëring, ecosysteem, stikstofkringloop, fosfaatkringloop, aquacultuur, milieuvervuiling Veelgemaakte fouten: - Het antwoord 'niet opgegeten voer' geven, terwijl de vraag expliciet stelt dat dit niet de belangrijkste oorzaak is. - Een te vaag antwoord geven zoals 'afval van de vissen' zonder te specificeren dat het om uitwerpselen/uitscheiding gaat. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/40 ## Vraag 41 – Opgave 41 (1 punt) 41 Geef een argument waarom het gebruik van plantaardig voer duurzamer is dan het gebruik van dierlijk voer. Om een bacteriële infectieziekte binnen een kwekerij tegen te gaan, worden antibiotica toegediend. Hiermee moet voorzichtig worden omgegaan, omdat daardoor problemen voor de volksgezondheid kunnen ontstaan. Het veelvuldig toedienen van antibiotica aan kweekvis kan ertoe leiden dat infecties bij de mens niet met een antibioticum kunnen worden behandeld. 42 Beredeneer dit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over duurzaamheid in de context van voedselproductie, specifiek over het verschil tussen plantaardig en dierlijk voer. Wat moet je kennen: Je moet de principes van duurzaamheid kennen, inclusief concepten als voedselketens, trofische niveaus, energieverlies in de voedselketen en de impact van overbevissing. Wat moet je kunnen: Je moet een specifiek en valide argument kunnen formuleren waarom plantaardig voer duurzamer is dan dierlijk voer, gebaseerd op ecologische principes. Waar op letten: Je noemt een specifiek argument voor duurzaamheid, niet een algemene uitspraak. Je focust op de relatie tussen plantaardig/dierlijk voer en duurzaamheid. Je vermijdt het verwarren van dit onderwerp met andere milieukwesties zoals eutrofiëring. Kernbegrippen: duurzaamheid, voedselketen, trofische niveaus, overbevissing, energie-efficiëntie Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven zoals 'beter voor het milieu' zonder de specifieke reden (overbevissing, energie) te noemen. - Het onderwerp verwarren met eutrofiëring uit de vorige vraag. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/41 ## Vraag 42 – Opgave 42 (2 punten) 42 cm. 39 Verklaar waardoor het herstel van de populatiegrootte van zeebaars langer zou duren wanneer de minimumlengte verlaagd wordt naar 30 cm. Een van de oplossingen om overbevissing tegen te gaan, is het kweken van vis. Op verschillende plaatsen in de Middellandse Zee wordt zeebaars gekweekt in grote kooien die in het zeewater drijven (afbeelding 2). De vissen worden gevoerd met brokjes gemaakt van vismeel en visolie. afbeelding 2 40 Het voer dat niet gegeten wordt door de vissen in de kooi, komt terecht op de zeebodem en kan eutrofiëring veroorzaken van de omringende zee. Dit is echter niet de belangrijkste oorzaak van de eutrofiëring door viskweek. Noteer wat de belangrijkste oorzaak van eutrofiëring door de viskweek is. Het vismeel en de visolie in het voer zijn vaak afkomstig van wilde vis. Wetenschappers onderzoeken of zeebaars ook gevoerd kan worden met plantaardig voer. Het blijkt dat het aandeel visolie in het voer kan worden vervangen door plantaardige olie zonder dat de groei en smaak van de zeebaars worden beïnvloed. 41 Geef een argument waarom het gebruik van plantaardig voer duurzamer is dan het gebruik van dierlijk voer. Om een bacteriële infectieziekte binnen een kwekerij tegen te gaan, worden antibiotica toegediend. Hiermee moet voorzichtig worden omgegaan, omdat daardoor problemen voor de volksgezondheid kunnen ontstaan. Het veelvuldig toedienen van antibiotica aan kweekvis kan ertoe leiden dat infecties bij de mens niet met een antibioticum kunnen worden behandeld. 42 Beredeneer dit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gevolgen van het gebruik van antibiotica in de viskweek voor de volksgezondheid. Je moet een verklaring geven waarom dit een probleem kan zijn. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van natuurlijke selectie kennen, specifiek toegepast op bacteriën en antibioticaresistentie. Je moet weten hoe bacteriën resistent kunnen worden en hoe dit zich kan verspreiden. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering opbouwen die de oorzaak (antibioticagebruik in viskweek) verbindt met het gevolg (problemen voor de volksgezondheid). Je moet de juiste biologische termen gebruiken en de stappen van het proces duidelijk uitleggen. Waar op letten: Je benoemt de rol van antibiotica bij het selecteren van bacteriën. Je legt uit wat het gevolg is van deze selectie voor de bacteriën. Je beschrijft hoe deze situatie vanuit de viskwekerij een probleem kan worden voor de mens. Je gebruikt de term 'resistentie' of 'resistent' correct. Je legt een duidelijk causaal verband tussen de antibiotica in de viskweek en de problemen voor de volksgezondheid. Kernbegrippen: antibioticaresistentie, natuurlijke selectie, bacteriën, volksgezondheid Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de twee mogelijke routes: 1) overdracht van reeds resistente bacteriën naar de mens, versus 2) overdracht van antibiotica naar de mens die vervolgens resistentie in de menselijke flora selecteert. - Gebruik van onjuiste terminologie zoals 'bacteriën worden immuun' in plaats van 'resistente bacteriën worden geselecteerd'. - Niet expliciet de link leggen tussen de kweekvis/het water en de mens. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/42 ## Vraag 43 – Opgave 43 (1 punt) 1p 43 Beschrijf deze functie. Over hoe de beschadiging van de gehoor- en evenwichtszenuw leidt tot slechter horen, wordt de volgende uitspraak gedaan: Door de beschadiging kunnen de impulsen vanaf de zintuigcellen niet meer goed via de ...(1)... zenuwcellen en de hersenstam naar de ...(2)... worden geleid. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een specifiek onderdeel van een zenuwcel, de myelineschede. Je moet uitleggen wat de rol hiervan is bij de geleiding van impulsen. Wat moet je kennen: Je moet de bouw van een zenuwcel kennen, inclusief de myelineschede en de insnoeringen van Ranvier. Je moet ook het principe van impulsgeleiding en de rol van de myelineschede hierbij kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van de myelineschede duidelijk en beknopt kunnen beschrijven, met de juiste vakterminologie. Je moet specifiek de relatie met de snelheid van impulsgeleiding kunnen uitleggen. Waar op letten: Je beschrijft de functie van de myelineschede specifiek in relatie tot impulsgeleiding. Je noemt de term 'elektrische isolatie' of 'isolatie'. Je noemt het effect op de snelheid van de impulsgeleiding. Je vermijdt het noemen van regeneratie van uitlopers, want dit is niet de functie waar de vraag naar vraagt. Kernbegrippen: zenuwstelsel, impulsgeleiding, myelineschede, Schwanncellen, sprongsgewijze impulsgeleiding, zenuwcel, axon Veelgemaakte fouten: - De functie van myelineschedes voor regeneratie van uitlopers wordt hier niet goed gerekend, de vraag gaat specifiek over de functie bij impulsgeleiding. Dit staat expliciet in de opmerkingen van het correctievoorschrift. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/43 ## Vraag 44 – Opgave 44 (2 punten) Over hoe de beschadiging van de gehoor- en evenwichtszenuw leidt tot slechter horen, wordt de volgende uitspraak gedaan: Door de beschadiging kunnen de impulsen vanaf de zintuigcellen niet meer goed via de ...(1)... zenuwcellen en de hersenstam naar de ...(2)... worden geleid. Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2? Wat kun je verwachten: Je krijgt een onvolledige zin over de werking van het zenuwstelsel bij gehoor. Je moet de ontbrekende termen invullen die de route van een zenuwimpuls correct beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen zenuwcellen (sensorisch, motorisch, schakelcel) en hun functies kennen. Ook moet je de hoofdfuncties van de grote hersenen en de kleine hersenen kennen, specifiek met betrekking tot zintuiglijke waarneming. Wat moet je kunnen: Je kunt de route van een zenuwimpuls vanaf een zintuigcel tot aan de bewuste waarneming in de hersenen beschrijven. Je kunt de juiste vakterminologie toepassen op de verschillende onderdelen van deze route. Waar op letten: Je benoemt de juiste richting van de impulsgeleiding (van zintuig naar hersenen). Je gebruikt de correcte vakterm voor het type zenuwcel dat impulsen van zintuigen naar het centrale zenuwstelsel geleidt. Je benoemt het specifieke hersendeel dat verantwoordelijk is voor de bewuste waarneming van geluid. Je vermijdt verwarring tussen de functies van verschillende hersendelen en zenuwceltypen. Kernbegrippen: zenuwstelsel, impulsgeleiding, sensorische zenuwcellen, motorische zenuwcellen, grote hersenen, gehoor Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen sensorische en motorische zenuwcellen. - Verwarring tussen de functie van de grote en kleine hersenen met betrekking tot gehoor. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/44 ## Vraag 45 – Opgave 45 (2 punten) Een brughoektumor kan ontstaan door een erfelijke mutatie in het NF2-gen. De mutatie leidt tot fouten in de aanmaak van merline-eiwit. Dit eiwit remt normaal de celdeling. Door de mutatie is dit eiwit afwezig of niet functioneel. Het mutante NF2-allel erft autosomaal dominant over. Over de mutatie van het NF2-gen worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De mutatie is alleen aanwezig in zenuwcellen. 2 Door de mutatie wordt celdeling geremd. Welke uitspraak is juist? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een erfelijke aandoening veroorzaakt door een mutatie in een gen. Je moet twee uitspraken beoordelen op juistheid, gebaseerd op de gegeven informatie over de mutatie en het eiwit. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van erfelijkheid kennen, inclusief wat een erfelijke mutatie inhoudt en waar deze in het lichaam aanwezig is. Ook moet je begrijpen hoe genen en eiwitten de celdeling kunnen beïnvloeden, met name in de context van tumorvorming (tumorsuppressorgenen). Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie nauwkeurig kunnen lezen en interpreteren. Je moet logisch kunnen redeneren over de oorzaak-gevolgrelaties tussen een genmutatie, eiwitfunctie en celdeling. Je moet in staat zijn om de juistheid van beweringen te beoordelen op basis van je biologische kennis en de context van de vraag. Waar op letten: Je let goed op de definitie van een 'erfelijke mutatie' en waar deze in het lichaam voorkomt. Je analyseert zorgvuldig de functie van het merline-eiwit en het effect van de mutatie hierop. Je onderscheidt de functie van het normale eiwit van het effect van de mutatie. Je redeneert stap voor stap waarom elke uitspraak wel of niet klopt. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst specifiek voor je redenering. Kernbegrippen: erfelijkheid, mutatie, genexpressie, celdeling, tumorsuppressorgenen, dominant allel Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de locatie van een erfelijke mutatie: een erfelijke mutatie is aanwezig in alle lichaamscellen (ontstaan uit de zygote), niet alleen in de cellen waar de aandoening tot uiting komt. - Verkeerd interpreteren van de functie van het gen/eiwit: het normale eiwit remt de celdeling, de mutatie zorgt ervoor dat deze remming wegvalt, wat leidt tot ongeremde celdeling, niet tot geremde celdeling. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/45 ## Vraag 46 – Opgave 46 (1 punt) 1p 46 Welke lichaamsfunctie kan worden verstoord door beschadiging van de hersenstam? A de kniepeesreflex B de regulatie van de ademhaling C de regulatie van de testosteronproductie afbeelding 1 radioactieve bron gamma- straling tumor Er zijn twee mogelijke behandelingen van een brughoektumor. Bij een klassieke operatie wordt een opening in de schedel gemaakt en wordt de tumor operatief verwijderd. Bij een behandeling met de Gamma Knife wordt een tumor zeer nauwkeurig bestraald. Het stralings- apparaat heeft 192 radioactieve bronnen die rondom het hoofd zijn geplaatst en gamma-straling richten op één punt (afbeelding 1). Daar waar de straling samenkomt, wordt het weefsel vernietigd. Zo wordt alleen de tumor 'weggesneden'. De twee behandelingen worden vergeleken op drie mogelijke voordelen: 1 Er is geen risico op een bacteriële infectie van buitenaf. 2 Er kan behandeld worden op plaatsen in het hoofd die anders moeilijk te bereiken zijn. 3 Het tumorweefsel kan onderzocht worden op andere mutaties. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functies van een specifiek hersendeel, de hersenstam. Je moet de juiste functie koppelen aan dit hersendeel uit de gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste functies van de hersenstam kennen, zoals de regulatie van vitale functies (ademhaling, hartslag, bloeddruk). Je moet ook weten welke functies door andere delen van het zenuwstelsel worden geregeld, zoals reflexen via het ruggenmerg of hormonale regulatie via de hypothalamus/hypofyse. Wat moet je kunnen: Je kunt de functies van verschillende hersendelen benoemen en onderscheiden. Je kunt de juiste functie toewijzen aan de hersenstam en onjuiste opties uitsluiten op basis van je kennis van het zenuwstelsel. Waar op letten: Je moet de specifieke functies van de hersenstam kennen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen functies van de hersenstam en andere hersendelen (bijv. grote hersenen, ruggenmerg). Je moet weten welke processen vitaal en onwillekeurig zijn en vaak door de hersenstam worden gereguleerd. Je moet de relatie tussen de hersenstam en reflexen kunnen plaatsen. Kernbegrippen: zenuwstelsel, hersenstam, vitale functies, ademhalingscentrum Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen functies van verschillende hersendelen (hersenstam, grote/kleine hersenen) - Verwarring tussen spinale reflexen (kniepeesreflex) en functies van de hersenstam - Verwarring tussen hormonale regulatie (testosteron) en functies van de hersenstam Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/46 ## Vraag 47 – Opgave 47 (2 punten) Er zijn twee mogelijke behandelingen van een brughoektumor. Bij een klassieke operatie wordt een opening in de schedel gemaakt en wordt de tumor operatief verwijderd. Bij een behandeling met de Gamma Knife wordt een tumor zeer nauwkeurig bestraald. Het stralingsapparaat heeft 192 radioactieve bronnen die rondom het hoofd zijn geplaatst en gamma-straling richten op één punt (afbeelding 1). Daar waar de straling samenkomt, wordt het weefsel vernietigd. Zo wordt alleen de tumor 'weggesneden'. De twee behandelingen worden vergeleken op drie mogelijke voordelen: 1 Er is geen risico op een bacteriële infectie van buitenaf. 2 Er kan behandeld worden op plaatsen in het hoofd die anders moeilijk te bereiken zijn. 3 Het tumorweefsel kan onderzocht worden op andere mutaties. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende voordeel hoort bij de klassieke operatie of bij de Gamma Knife-behandeling. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over twee medische behandelingen van een brughoektumor. Je moet de eigenschappen van deze behandelingen vergelijken en drie specifieke voordelen toewijzen aan de juiste behandelmethode. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een chirurgische operatie (invasief, fysieke verwijdering) en bestralingstherapie (niet-invasief, gerichte vernietiging) kennen. Je moet ook de mogelijke risico's en voordelen van beide methoden kunnen inschatten. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de tekst kunnen analyseren en interpreteren. Je moet logisch kunnen redeneren over de gevolgen van een open operatie versus een gerichte bestraling. Je moet de beschreven voordelen correct kunnen koppelen aan de kenmerken van de behandelingen. Waar op letten: Je moet elk voordeel afzonderlijk beoordelen en toewijzen aan de juiste behandeling. Je moet goed begrijpen wat 'klassieke operatie' en 'Gamma Knife-behandeling' inhouden op basis van de beschrijving. Je moet specifiek letten op de aard van de ingreep (invasief versus niet-invasief) en de gevolgen daarvan. Je moet bedenken welke behandeling fysiek weefsel verwijdert en welke het ter plekke vernietigt. Je moet de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar schrijven en erachter de juiste behandeling noteren. Kernbegrippen: chirurgische ingrepen, bestralingstherapie, infectierisico, weefselonderzoek, tumorbehandeling Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de eigenschappen van een invasieve (klassieke operatie) en een niet-invasieve (Gamma Knife) behandeling. - Niet realiseren dat voor weefselonderzoek het weefsel fysiek verwijderd moet worden, wat alleen bij een klassieke operatie gebeurt. - Onjuist toekennen van het risico op infectie; een open wond bij een klassieke operatie brengt dit risico met zich mee, terwijl de Gamma Knife-behandeling gesloten is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/47 ## Vraag 48 – Opgave 48 (2 punten) Enkele dagen na de behandeling kan de patiënt last krijgen van duizeligheid. Jana kan de patiënt dan geruststellen: de duizeligheid wordt meestal veroorzaakt door oedeemvorming. Oedeem is een tijdelijke ophoping van weefselvloeistof en is ontstaan door weefselschade. Bij de regeling van de hoeveelheid weefselvloeistof zijn de volgende processen betrokken: 1 afvoer van vocht via de lymfevaten 2 filtratie van vocht uit de bloedvaten 3 resorptie van vocht naar de bloedvaten Welk proces leidt ertoe dat het oedeem weer afneemt? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van weefselvloeistof en oedeemvorming. Je moet de processen herkennen die betrokken zijn bij het verminderen van oedeem. Wat moet je kennen: Je moet de functies van het bloedvatenstelsel en het lymfevatenstelsel kennen, specifiek met betrekking tot de uitwisseling van vloeistoffen tussen bloed, weefsel en lymfe. Je moet de begrippen filtratie, resorptie en afvoer via lymfevaten kunnen definiëren. Wat moet je kunnen: Je kunt de processen benoemen die weefselvloeistof uit het weefsel verwijderen. Je kunt beredeneren welke van de genoemde processen leiden tot een afname van oedeem. Waar op letten: Je benoemt de processen die weefselvloeistof uit het weefsel verwijderen. Je onderscheidt de processen die oedeem veroorzaken van de processen die oedeem verminderen. Je gebruikt de juiste vaktermen voor de processen (filtratie, resorptie, afvoer via lymfevaten). Je legt uit waarom de gekozen processen leiden tot afname van oedeem. Kernbegrippen: weefselvloeistof, lymfevatenstelsel, bloedvatenstelsel, oedeem, filtratie, resorptie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de processen die oedeem veroorzaken en de processen die het verminderen. Filtratie (2) veroorzaakt de vorming van weefselvloeistof en dus oedeem, terwijl afvoer (1) en resorptie (3) het juist verminderen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-2/vraag/48 ## Vragen in dit examen ### Vraag 26 – Opgave 26 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over het immuunsysteem. Je moet de functie van specifieke cellen en hun plaats binnen de afweer kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende onderdelen van het immuunsysteem kennen, inclusief de aangeboren (aspecifieke) en verworven (specifieke) afweer. Je moet de rollen van B-cellen, T-cellen (cytotoxische T-cellen, T-helpercellen) en plasmacellen begrijpen, specifiek wie antistoffen produceert. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste cel identificeren die antistoffen produceert. Je kunt deze cel en haar functie correct plaatsen binnen de aangeboren of verworven afweer. Waar op letten: Je benoemt de juiste cel die antistoffen produceert. Je koppelt de cel en het proces aan de juiste tak van het immuunsysteem (aangeboren of verworven). Je onderscheidt de functies van de verschillende typen lymfocyten. Je weet dat antistoffen onderdeel zijn van de humorale afweer. ### Vraag 32 – Opgave 32 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de functie en afgifteplaats van gal in het menselijk spijsverteringsstelsel. Je moet de juiste combinatie van functie en locatie kiezen uit de gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de functie van gal kennen en weten welk orgaan gal produceert en aan welk deel van het spijsverteringskanaal het wordt afgegeven. Je moet ook het verschil tussen emulgeren en verteren van vetten begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van gal correct benoemen en de afgifteplaats in het spijsverteringskanaal aanwijzen. Je kunt onderscheid maken tussen fysische en chemische processen in de spijsvertering. Waar op letten: Je benoemt de precieze functie van gal, namelijk het emulgeren van vetten, niet het verteren ervan. Je geeft de correcte locatie aan waar gal wordt afgegeven in het spijsverteringskanaal. Je onderscheidt emulgeren (fysisch proces) van verteren (chemisch proces door enzymen). Je weet dat de lever gal produceert en dat het via de galbuis de twaalfvingerige darm bereikt. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2024 tijdvak 2 dinsdag 25 juni 13.30 - 16.30 uur biologie Gebruik zo nodig het informatieboek Binas of ScienceData. Dit examen bestaat uit 48 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-24-2-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Poep moet leven Jeroen Helmer (projectmedewerker van ARK Rewilding) en Jelmer Buijs (landbouwkundige) onderzochten de poep van paarden en koeien in natuurgebieden. Soms bevat de poep van deze grote grazers resten van de ontwormingsmiddelen die ze als medicijn toegediend kregen. Dit heeft nadelige gevolgen voor de biodiversiteit in het natuurgebied. In de poep (afbeelding 1) leven behalve bacteriën na een tijdje ook veel larven van mestkevers en strontvliegen. Die eten halfverteerde organische resten die nog in de poep zitten. Deze insecten trekken andere organismen aan, zoals slakken en padden, die weer een prooi vormen voor egels, vogels en dassen. afbeelding 1 [FIGUUR: Een gedetailleerde zwart-wit illustratie van een ecosysteem rondom uitwerpselen, met diverse insecten, amfibieën, vogels en zoogdieren. De uitwerpselen zelf vormen een landschap met kuilen en verschillende organismen erop.'] 1p 1 In je informatieboek staat de stikstofkringloop weergegeven. Welke bacteriën breken organische stoffen in de mest af? A denitrificerende bacteriën B knolletjesbacteriën C nitrificerende bacteriën D rottingsbacteriën HA-1018-a-24-2-o 2 / 19 lees verder ### Pagina 3 Afbeelding 2 is een schematische weergave van een kringloop van stoffen waarbij bacteriën, gras, mestkevers en runderen betrokken zijn. Elke pijl stelt het transport van anorganische en/of organische stoffen voor. Drie vakken zijn met de letters S, T en U aangegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Een diagram met vier vakken, drie gelabeld S, T en U, en één gelabeld "gras". Pijlen verbinden deze vakken met nummers.] 2p 2 In die vakken moeten bacteriën, mestkevers en runderen ingevuld worden. - Schrijf de letters S, T en U onder elkaar en noteer de bijbehorende organismen erachter. - Een van de pijlen geeft het transport van alleen anorganische stoffen weer. Noteer het nummer van die pijl. De aanwezigheid van mestkevers in de mest is gunstig voor de groei van de vegetatie in het natuurgebied. De gewone mestkever (Geotrupes molestus) graaft in de bodem verticale tunnels van tientallen centimeters diep, met horizontale zijgangen. Aan het einde van elke zijgang wordt een eitje gelegd en daarna wordt de gang volgestopt met mest. Zaden die in de mest zitten worden zo verspreid. Op deze manier dragen de gangen van de gewone mestkever bij aan de groei van de vegetatie. De gangen van de gewone mestkever kunnen ook op andere manieren bijdragen aan de groei van planten. 1p 3 Beschrijf zo’n andere manier. Paarden en runderen die buiten lopen, krijgen vaak ontwormingsmiddelen toegediend omdat ze gemakkelijk geïnfecteerd raken met nematoden. Deze kleine wormpjes leven in hun darmkanaal en tasten de darmwand aan door darmvlokken kapot te maken. Geïnfecteerde veulens en kalveren kunnen daardoor een groeiachterstand oplopen. 1p 4 Verklaar waardoor een afname van het aantal darmvlokken kan leiden tot verminderde groei. 1p 5 Welke relatie bestaat er tussen een kalf en de nematoden in zijn darmkanaal? A commensalisme B mutualisme C parasitisme D predator-prooi HA-1018-a-24-2-o 3 / 19 ### Pagina 4 Een infectie met nematoden is aan te tonen met mestonderzoek waarbij het aantal nematode-eitjes per gram mest wordt bepaald. Om de nematoden te bestrijden, geven veehouders ontwormingsmiddelen zoals ivermectine aan hun paarden en runderen. Ivermectine doodt echter niet alleen nematoden, maar ook insecten. Voorvelde dieren is het middel onvervaardig. Helmer en Buijs toonden aan dat in een aantal natuurgebieden ivermectine in de mest van paarden en runderen aanwezig is. Hoewel ivermectine onvervaardig is voor egels, kan de populatiegrootte van egels in een natuurgebied toch afnemen door de ontwormingsmiddel in de mest. 1p 6 Verklaar dat het aantal egels afneemt door de aanwezigheid van ivermectine in de mest. Helmer gaat in gesprek met veehouders die runderen en paarden laten grazen in natuurgebieden. Hij wijst erop dat in veel natuurgebieden ook boerenwormkruid groeit, een plant die de giststof thujon bevat. Thujon zou helpen om nematoden in de darmen te bestrijden. Runderen en paarden eten vaak boerenwormkruid als ze last hebben van nematoden. In tegenstelling tot ivermectine is thujon biologisch snel afbreekbaar, en dus beter voor het behoud van de biodiversiteit in natuurgebieden. Met een experiment kan onderzocht worden of grazen in een gebied met boerenwormkruid werkt tegen nematoden bij runderen. Voor dit experiment is het volgende beschikbaar: – 20 runderen, geïnfecteerd met nematoden – een natuurgebied waarin veel boerenwormkruid aanwezig is – hekken en afzetdraad 3p 7 Beschrijf ... – de opzet van het experiment. – welke metingen worden gedaan. HA-1018-a-24-2-o 4/19 lees verder ### Pagina 5 Een miss met een litteken De Amerikaanse atlete Michaela Gagne raakte als 17-jarige tijdens een wedstrijd hordenlopen buiten bewustzijn. Ze bleek het lange-QT- syndroom te hebben, een erfelijke hartritmestoornis. Haar leven nam toen een onverwachte wending. Bij mensen met het lange-QT-syndroom (LQTS) is de impulsgeleiding van het hart verstoord. Dat is zichtbaar op een ecg (elektrocardiogram, afbeelding 1). Het QT-interval is bij hen langer dan normaal. Het hartritme kan daardoor bij inspanning ontregeld raken. De hartkamers kunnen dan abnormaal gaan samentrekken, wat kan leiden tot duizeligheid, bewusteloosheid of zelfs een acute hartstilstand. afbeelding 1 [FIGUUR: Twee ECG-grafieken naast elkaar. De bovenste, gelabeld 'gezonde persoon', toont een normale ECG-golfvorm met duidelijke P-, QRS- en T-golven. De onderste, gelabeld 'persoon met LQTS', toont een vergelijkbare golfvorm, maar met een duidelijke verlenging van het QT-interval. De horizontale as is gelabeld 'tijd in seconden' en loopt van 0 tot 2,0.] Over de ecg's in afbeelding 1 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Tijdens het QRS-complex trekken de boezems samen. 2 Bij de gezonde persoon is tijdens de top van de T-golf de aortaklep open. 3 De persoon met LQTS heeft een lagere hartslagfrequentie dan de gezonde persoon. 2p 8 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Gebruik je informatieboek. 2p 9 Het slagvolume van het hart van de persoon met LQTS (afbeelding 1) is 70 mL. Bereken hoeveel liter bloed per minuut het hart van deze persoon rondpompt tijdens deze ecg-meting. Rond je antwoord af op één decimaal. HA-1018-a-24-2-o leest verder ► ► ► ### Pagina 6 Sommige LQTS-patiënten krijgen bètablokkers als medicijn voorgeschreven. Bètablokkers blokkeren de werking van receptoren die zich op de hartspiercellen bevinden. Bepaalde hormonen kunnen daardoor geen stimulerend effect meer uitoefenen op de samentrekking van hartspiercellen. 1p 10 Noteer de naam van zo'n hormoon. Bij Gagne werd een ICD (implanteerbare cardioverter defibrillator, afbeelding 2) onder de huid geplaatst. Vanuit de ICD is een elektrode via een bloedvat tot onder in de punt van een hartkamer geschoven. Het apparaatje monitort de hartslag. Wanneer het hartritme verstoord raakt, geeft het uiteinde van de elektrode een schokje aan de hartwand. Zo kan het hartritme zich herstellen. Met een röntgenfoto (afbeelding 3) werd gecontroleerd of de elektrode juist was geplaatst. afbeelding 2 [FIGUUR: Een implanteerbare cardioverter defibrillator met twee elektrodedraden.] afbeelding 3 [FIGUUR: Een röntgenfoto van de borstkas van een patiënt, met een ICD onder de huid en een elektrode die naar het hart loopt.] Uit de röntgenfoto is af te leiden via welke ader de elektrode in het hart wordt gebracht en in welke hartkamer de elektrode zich bevindt. 2p 11 Via welke ader gaat de elektrode het hart in? En in welke hartkamer bevindt de elektrode zich? ader hartkamer A bovenste holle ader linkerkamer B bovenste holle ader rechterkamer C longader linkerkamer D longader rechterkamer HA-1018-a-24-2-o ### Pagina 7 Omdat Gagne moest stoppen met atletiek, zoekt ze een nieuwe uitdaging: ze schreef zich in voor de missverkiezing in haar staat. Ze won en werd de eerste Miss Massachusetts (afbeelding 4) met een zichtbaar litteken onder haar sleutelbeen. Het litteken valt op doordat het bindweefsel waaruit het litteken bestaat, een iets lichtere kleur heeft dan haar huid. afbeelding 4 [FIGUUR: Zwart-witfoto van een lachende vrouw met een kroon op haar hoofd.] Afbeelding 5 is een schematische tekening van de huid met een litteken. afbeelding 5 [FIGUUR: Schematische tekening van de huidlagen met de epidermis (opperhuid) en dermis (lederhuid). Links is een normale huid getekend, rechts een huid met een littekenweefsel. Er zijn stippellijnen die de verschillende gebieden afbakenen. De epidermis is opgebouwd uit cellen met duidelijke celkernen, terwijl het littekenweefsel bestaat uit langwerpige, verstrengelde cellen. De lederhuid is onder de epidermis getekend.] oppenhuid lederhuid normale huid litteken 1p 12 Verklaar waardoor het littekenweefsel een lichtere kleur heeft dan de normale huid. Na haar verkiezing zette Gagne zich in om op scholen AED's te laten plaatsen. Een AED (automatische externe defibrillator, afbeelding 6) kan levensreddend zijn bij een hartstilstand. Het apparaat geeft een elektrische schok, waardoor het hart wordt gereset. Daarna gaat het hart weer regelmatig kloppen doordat een groepje cellen van het hart regelmatig impulsen opwekt. afbeelding 6 [FIGUUR: Zwart-witfoto van een AED-kast aan een bakstenen muur.] 1p 13 Noteer de naam van dit groepje cellen. HA-1018-a-24-2-o 7 / 19 lees verder ### Pagina 8 Gifkikkers Na het zien van een documentaire over het Amazone woud, raakt Mare geinteresseerd in gifkikkers. Ze zoekt naar informatie over deze dieren en over de mogelijkheid om zelf gifkikkers te houden. Mare denkt erover om een terrarium in te richten voor drie kleurige gifkikkers (Epipedobates tricolor, afbeelding 1). Op een website leest ze: De ideale temperatuur overdag voor de driekleurige gif kikker is 23 °C, in ieder geval tussen de 20 en 25 °C. ’s Nachts mag de temperatuur niet lager worden dan 15 °C. De lucht vochtigheid is minimaal 80 procent. Het terrarium richt je in met klimplanten en bromelia’s, en op de bodem maak je voldoende schuilplaatsen. Je voert de gifkikkers met fruitvliegjes en keverlarven. [FIGUUR: Een zwart-witfoto van een gif kikker met een witte streep op de rug.] afbeelding 1 Over de driekleurige gifkikkers worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De optimumtemperatuur is 25 °C. 2 De habitat wordt bepaald door de biotische en abiotische factoren. 3 Luchtvochtigheid en temperatuur zijn abiotische factoren. 2p 14 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. In hun natuurlijke leefomgeving in Peru eten driekleurige gifkikkers geleedpotige dieren zoals mieren, termieten, kevers en mijten. De huid van een driekleurige gif kikker bevat epibatidine, een gifstof die dodelijk is voor bijna alle predatoren. Epibatidine wordt geproduceerd door giftige planten. Driekleurige gifkikkers verkrijgen epibatidine via prooien die van deze giftige planten eten. 1p 15 Noteer de naam van het proces waarbij de concentratie gifstof in een driekleurige gif kikker toeneemt. 2p 16 Beschrijf hoe doctrinaire processen de giftigheid van de driekleurige gif kikker is ontstaan. HA-1018-a-24-2-o 8 / 19 ### Pagina 9 Epibatidine bindt aan receptoren voor de neurotransmitter acetylcholine en remt zo de impuls overdracht in synapsen. Hierdoor heeft de stof een verlammend effect bij predatoren van de driekleurige gifkikker. Epibatidine bindt op hetzelfde deel van de receptor als acetylcholine. Over de overeenkomsten tussen acetylcholine en epibatidine worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De moleculen hebben een overeenkomst in ruimtelijke structuur. 2 De moleculen zijn beide neurotransmitters. 2p 17 3 De moleculen zijn beide organische verbindingen. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. De driekleurige gifkikker is ongevoelig voor epibatidine. Dit komt doordat de acetylcholine-receptor van de driekleurige gifkikker een beetje anders is dan die van zijn predatoren. Dat is het gevolg van een puntmutatie in het gen dat codeert voor de acetylcholine-receptor. Door de mutatie bindt epibatidine minder sterk aan deze acetylcholine-receptor. Door een aantal andere mutaties is de sterkte van de binding van acetylcholine aan de receptor onveranderd. Onderzoekers vergeleken het gen voor de acetylcholine-receptor van de driekleurige gifkikker (Epipedobates tricolor) met dat van de gifkikkersoort Allobates zaparo, die wél gevoelig is voor epibatidine. Hieronder is de aminozuurvolgorde van een deel van de receptor van beide soorten gifkikkers weergegeven. positie aminozuur: 107 108 109 110 Allobates zaparo: Tyr - Cys - Asn - Ala Epipedobates tricolor: Tyr - Ser - Asn - Ala In de receptor van E. tricolor is dus op plaats 108 een ander aminozuur ingebouwd. 1p 18 Welk verschil in het codon van het RNA van E. tricolor leidt ertoe dat serine wordt ingebouwd? Gebruik je informatieboek. Bij E. tricolor is... A een A vervangen door een U. B een C vervangen door een A. C een G vervangen door een C. D een U vervangen door een G. De ouders van Mare vinden haar plan voor een terrarium geen goed idee. Ze zijn bang dat de gifkikkers giftig zullen zijn. Mare beweert dat de driekleurige gifkikkers in haar terrarium niet giftig zullen zijn. 1p 19 Geef een argument dat Mares bewering ondersteunt. HA-1018-a-24-2-0 lees verder ### Pagina 10 Hond speurt naar zieke boom De Amerikaanse plantenziektekundige Tim Gottwald traint honden om de gele-drakenziekte in een vroeg stadium op te sporen bij citrusbomen. De gele-drakenziekte wordt veroorzaakt door afbeeding 1 de bacterie *Liberibacter asiaticus*. Deze bacterie wordt verspreid via bladvlooien (afbeelding 1) die plantensap opzuigen uit de bastvaten van citrus-soorten. De ziekte kan hele sinaasappel- en citroenplantages verwoesten. [FIGUUR: Tekening van een bladvlooi met een schaalverdeling van 1 mm.] Een citrusplantage bestaat meestal uit een monocultuur van citrusbomen die via ongeslachtelijke voortplanting verkregen zijn. Leg uit dat door deze manier van voortplanting een plantage kwetsbaar is voor infectieziekten. Als een bladvlo de bacterie is besmet en hij zijn snuit in een blad van een citrusboom prikt, komen de bacteriën in een bastvat terecht. Citrusbomen zijn tegen verschillende ziekteverwekkers beschermd doordat de cellen die zich naast de bastvaten bevinden, eiwit-splitsende enzymen (PLCP-enzymen) produceren. Deze enzymen verhinderen dat ziekteverwekkers zich kunnen vermenigvuldigen. De bacterie *L. asiaticus* geeft echter een bepaald eiwit (SDE1) af, dat de werking van PLCP- enzymen blokkeert. In afbeelding 2 zijn met nummers drie eiwitten aangegeven die aanwezig zijn in cellen in en rondom een bastvat dat geïnfecteerd is met de bacterie *L. asiaticus*. Deze eiwitten zijn: – geïnactiveerd PLCP-enzym – SDE1 – werkzaam PLCP-enzym Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter welk eiwit met het betreffende nummer in afbeelding 2 is aangegeven. De bladeren van een citrusboom worden enkele maanden na de infectie geel, waardoor de vruchten niet afrijpen, klein blijven en vroegtijdig van de boom vallen. Leg uit waardoor de vruchten klein blijven als de bladeren geel worden. HA-1018-a-24-2-o 10/19 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 Omdat de vergelijking van de bladeren niet direct optreedt, kan pas na enkele maanden met het blote oog worden waargenomen dat de boom geïnfecteerd is. Met DNA-analyse van een bladmonster kan de infectie in een eerder stadium aangetoond worden. 1p 23 Verklaar dat met DNA-analyse aangetoond kan worden dat een boom geïnfecteerd is. Door een infectie met *Liberibacter asiaticus* verandert de geur van een citrusboom. Mensen kunnen de geurverandering niet waarnemen, maar honden wel. Gottwald trainde vier honden om de geur van geïnfecteerde bomen te herkennen. Hij leerde ze om naast de bomen met die geur te gaan zitten (afbeelding 3). Gottwald bepaalde vervolgens met een experiment hoe afbeeding 3 geschikt de honden waren voor hun taak. Als test liep hij met een hond over een veld met 100 citrusbomen in potten, waarvan sommige bomen waren geïnfecteerd. Gottwald noteerde of de hond een geïnfecteerde boom niet herkende (een vals negatief resultaat) of ging zitten bij een boom die niet geïnfecteerd was (een vals positief resultaat). Elke hond deed de test tien keer. De 100 potten werden na elke test op een andere plaats gezet. De resultaten staan in de onderstaande tabel. | hond | aantal fouten | |---------|----------------| | | vals negatief | vals positief | | Akim | 1 | 3 | | Boby | 4 | 0 | | Foreszt | 0 | 9 | | Vera | 4 | 5 | 1p 24 Verklaar waarom de potten na elke test op een andere plaats gezet werden. 1p 25 Welke hond is het meest geschikt om als speurhond in te zetten bij het tegengaan van de verspreiding van de gele drakenziekte in een citrusplantage? A Akim B Boby C Foreszt D Vera HA-1018-a-24-2-o 11 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 12 Levertransplantatie Jan heeft een infectie met het hepatitis C-virus gehad, waardoor zijn lever chronisch ontstoken is. Dit heeft geleid tot de vorming van littekenweefsel. Omdat zijn leverfunctie sterk is afgenomen, komt hij in aanmerking voor een levertransplantatie. Het hepatitis C-virus is een RNA-virus dat hoofdzakelijk wordt overgedragen via bloed-bloedcontact. De chronische hepatitis C-infectie werd bij Jan aangetoond met behulp van bloedonderzoek. Bij dit bloedonderzoek werd gezocht naar antistoffen tegen hepatitis C. 2p 26 Welke cellen produceren antistoffen? En behoren deze cellen tot de aangeboren (specifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer? productie antistoffen afweer A cytotoxische T-cellen aangeboren B cytotoxische T-cellen verworven C plasmacellen aangeboren D plasmacellen verworven E T-helpercellen aangeboren F T-helpercellen verworven Door de chronische ontsteking van Jans lever zijn veel levercellen beschadigd geraakt en vervolgens afgestorven. Op deze plaatsen is littekenweefsel ontstaan. Door de vorming van littekenweefsel sterven ook steeds meer niet-geïnfecteerde cellen. Deze toestand van de lever wordt levercirrose genoemd. Omdat de leverfunctie bij Jan hierdoor te veel is afgenomen, is een levertransplantatie nodig. 1p 27 Wat zal een direct gevolg zijn van een slechte leverwerking? A De afbraak van bloedcellen neemt toe. B De productie van insuline neemt af. C De vertering van koolhydraten gaat minder snel. D De vorming van ureum neemt af. HA-1018-a-24-2-o 12 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 13 Voordat Jan een nieuwe lever krijgt, is het belangrijk dat hij helemaal genezen is van hepatitis C. Hij krijgt daarom een behandeling met het medicijn Sofosbuvir. Dit medicijn bevat nucleotiden die op uracil lijken. Als die nucleotiden worden ingebouwd tijdens de vorming van RNA, kan er geen nieuw nucleotide meer aan worden gekoppeld. Het RNA kan dan dus niet langer worden. Jan neemt Sofosbuvir als pil in. Over de behandeling met Sofosbuvir worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door Sofosbuvir worden er minder eiwitten geproduceerd. 2 Door Sofosbuvir wordt de vorming van erfelijk materiaal voor nieuwe hepatitis C-virussen verhinderd. 3 De nucleotiden uit Sofosbuvir moeten eerst worden verteerd om te kunnen worden opgenomen. 2p 28 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Er is een donorlever voor Jan beschikbaar gekomen, maar deze is niet in goede staat. Vincent de Meyer, transplantatiearts van het Universitair Medisch Centrum Groningen, heeft een methode om de kwaliteit van een slechte donorlever te verbeteren. Eerst koppelt hij de bloedvaten van de lever aan een machine en plaatst hij de lever in een bak met een koude (4 tot 12 °C), zuurstofrijke spoelvloeistof. Via de bloedvaten wordt deze vloeistof door de lever gepompt. Na een uur wordt de vloeistof langzaam opgewarmd tot 37 °C. Ondertussen wordt de werking van de lever regelmatig gecontroleerd. De afbraak van melkzuur in de lever wordt gecontroleerd door de pH te meten van de spoelvloeistof die uit de lever stroomt. Ook wordt gemeten hoeveel gal de lever produceert. 1p 29 Noteer bij welk celproces het melkzuur is ontstaan. De zuurstof in de spoelvloeistof is bedoeld om een bepaald celorganel in de levercellen aan het werk te zetten. Dit celorganel produceert dan een energierijke stof die nodig is om de celprocessen in andere delen van de cel te laten verlopen. 2p 30 – Noteer de naam van dit celorganel. – Noteer de naam van deze energierijke stof. 1p 31 Door het opwarmen verlopen de celprocessen in de lever steeds sneller. Verklaar dit. HA-1018-a-24-2-o 13 / 19 ### Pagina 14 2p 32 Gal heeft een belangrijke functie bij de spijsvertering. Wat is de functie van gal? En aan welk deel van het spijsverteringskanaal wordt gal afgegeven? functie gal afgifte aan A emulgeren van vetten maag B emulgeren van vetten twaalfvingerige darm C emulgeren van vetten dikke darm D verteren van vetten maag E verteren van vetten twaalfvingerige darm F verteren van vetten dikke darm Helaas lukt het De Meyer niet om de kwaliteit van de donorlever voldoende te verbeteren. Daarom besluit hij deze lever niet te transplanteren. Het is echter ook mogelijk om een deel van de lever van een levende donor te transplanteren. Jans zoon Marco wil graag donor zijn voor zijn vader. Maar dan moeten Jan en Marco wel dezelfde bloedgroep hebben. Het ABO-bloedgroepsysteem heeft de autosomale allelen I$^A$, I$^B$ en i. Bij bloedgroep O hoort het genotype ii. Vader Jan heeft bloedgroep AB. Het genotype van de moeder van Marco is I$^{B}$i. Marco's bloedgroep is nog niet bekend. 2p 33 Hoe groot is de kans dat Marco bloedgroep AB heeft op basis van deze gegevens? Licht je antwoord toe met een kruisingstabel. Uit bloedonderzoek blijkt dat Marco's bloedgroep ook AB is. Om te controleren of de lever van Marco gezond is, wordt een leverbiopt genomen: met een naald wordt wat leverweefsel afgenomen voor onderzoek. 2p 34 Tijdens de biopsie moet Marco maximaal uitademen. Welke spieren moet hij hiervoor aanspannen? A alleen bepaalde tussenribspieren B alleen de buikspieren C alleen het middenrif D bepaalde tussenribspieren en de buikspieren E bepaalde tussenribspieren en het middenrif F de buikspieren en het middenrif HA-1018-a-24-2-o 14 / 19 le es verder ➢➢➢ ### Pagina 15 Marco's lever blijkt gezond en twee weken later vindt de transplantatie plaats. De lever van Jan wordt verwijderd en gelijktijdig wordt twee derde deel van Marco's lever verwijderd. Dit gedeelte wordt in het lichaam van Jan aangesloten op de galbuis en de bloedvaten van de lever. In twee tot drie maanden groeien de levers van Marco en Jan weer uit tot een normale grootte. In de afbeelding van de lever zijn drie bloedvaten met letters aangegeven. [FIGUUR: Anatomische illustratie van een lever met drie bloedvaten, gelabeld P, Q, en R. Q is gelabeld als 'leverslagader'.] 2p 35 Schrijf de letters P, Q en R onder elkaar en noteer de naam van het betreffende bloedvat erachter. Jan moet vanwege de transplantatie de rest van zijn leven bepaalde medicijnen slikken. 1p 36 Noteer de belangrijkste functie van deze medicijnen. HA-1018-a-24-2-0 15 / 19 lees verder ### Pagina 16 Vissen op zeebaars Het gaat niet goed met de zeebaars. Door overbevissing en verlies van habitat neemt hun aantal steeds verder af. Door het instellen van vangstbeperkingen en het kweken van zeebaars wordt geprobeerd om herstel van de wilde populaties mogelijk te maken. De Europese zeebaars (Dicentrarchus labrax, afbeelding 1) is een geliefde consumptievis. De soort komt voor in de zeeën en oceanen rond Europa. Jonge zeebaarzen eten vooral dierlijk plankton, kreeftjes en kleine garnalen. Volwassen dieren voeden zich met kreeftachtigen, wormen, weekdieren en visjes. Zeebaarzen vormen een prooi voor dolfijnen en bruinvissen. De Europese zeebaars wordt gemiddeld 50 cm groot. Vrouwtjes worden geslachtsrijp vanaf een grootte van 31 tot 40 cm; mannetjes vanaf 23 tot 30 cm. De voortplanting vindt plaats in diepere delen van de zee. [FIGUUR: Tekening van een Europese zeebaars.] 37 Een ecosysteem bestaat uit consumenten, producenten en reducenten. Welke ontbreken in de tekst in het informatiekader? A alleen consumenten B alleen producenten C alleen reducenten D zowel consumenten als producenten E zowel producenten als reducenten F zowel reducenten als consumenten Er blijken twee groepen Europese zeebaarzen te bestaan. Een daarvan leeft in het koude water van het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan, de andere in het warmere water in het westelijke deel van de Middellandse Zee. Tussen deze groepen vindt nauwelijks uitwisseling van individuen plaats. 2p 38 Behoort de twee groepen tot één populatie of tot twee aparte populaties? En zal de selectiedruk in de groepen hetzelfde of verschillend zijn? één of twee populaties selectiedruk A één populatie hetzelfde B één populatie verschillend C twee aparte populaties hetzelfde D twee aparte populaties verschillend HA-1018-a-24-2-o 16 / 19 ### Pagina 17 De Europese Unie stelt jaarlijks vangstbeperkingen voor zeebaars vast. Zo mogen sportvissers van april tot en met december per dag per visser maximaal twee zeebaarzen meenemen, met een minimumlengte van 42 cm. 1p 39 Verklaar waardoor het herstel van de populatiegrootte van zeebaars langer zou duren wanneer de minimumlengte verlaagd wordt naar 30 cm. Een van de oplossingen om overbevissing tegen te gaan, is het kweken van vis. Op verschillende plaatsen in de Middellandse Zee wordt zeebaars gekweekt in grote kooien die in het zeewater drijven (afbeelding 2). De vissen worden gevoerd met brokjes gemaakt van vismeel en visolie. afbeelding 2 [FIGUUR: Vele ronde viskooien met daartussen bollen in een wateroppervlak, op de achtergrond een heuvelachtig landschap.] Het voer dat niet gegeten wordt door de vissen in de kooi, komt terecht op de zeebodem en kan eutrofiëring veroorzaken van de omringende zee. Dit is echter niet de belangrijkste oorzaak van de eutrofiëring door viskweek. 1p 40 Noteer wat de belangrijkste oorzaak van eutrofiëring door de viskweek is. Het vismeel en de visolie in het voer zijn vaak afkomstig van wilde vis. Wetenschappers onderzoeken of zeebaars ook gevoerd kan worden met plantaardig voer. Het blijkt dat het aandeel visolie in het voer kan worden vervangen door plantaardige olie zonder dat de groei en smaak van de zeebaars worden beïnvloed. 1p 41 Geef een argument waarom het gebruik van plantaardig voer duurzamer is dan het gebruik van dierlijk voer. Om een bacteriële infectieziekte binnen een kwekerij tegen te gaan, worden antibiotica toegediend. Hiermee moet voorzichtig worden omgegaan, omdat daardoor problemen voor de volksgezondheid kunnen ontstaan. Het veelvuldig toedienen van antibiotica aan kweekvis kan ertoe leiden dat infecties bij de mens niet met een antibioticum kunnen worden behandeld. 2p 42 Beredeneer dit. HA-1018-a-24-2-o 17 / 19 lees verder ### Pagina 18 Gamma Knife Jana is verpleegkundige in het Gamma Knife Centrum van het Elisabeth- TweeSteden Ziekenhuis in Tilburg. Ze begeleidt patiënten die behandeld worden met een Gamma Knife-bestralingstoestel. Een van de patiënten die Jana begeleidt, heeft een brughoektumor. Dit is een goedaardig gezwel dat is ontstaan uit de schwanncellen van de gehoor- en evenwichtszenuw, die loopt vanuit het binnenoor met een hoek naar de hersenstam. Als gevolg van de tumor ging hij steeds slechter horen met zijn linkeroor. Schwanncellen vormen myeline-schedes rondom de uitlopers van zenuwcellen. Myeline-schedes hebben een belangrijke functie bij de impulsgeleiding. 1p 43 Beschrijf deze functie. Over hoe de beschadiging van de gehoor- en evenwichtszenuw leidt tot slechter horen, wordt de volgende uitspraak gedaan: Door de beschadiging kunnen de impulsen vanaf de zintuigcellen niet meer goed via de ...(1)... zenuwcellen en de hersenstam naar de ...(2)... worden geleid. 2p 44 Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2? bij 1 A motorische B motorische C sensorische D sensorische bij 2 grote hersenen kleine hersenen grote hersenen kleine hersenen Een brughoektumor kan ontstaan door een erfelijke mutatie in het NF2- gen. De mutatie leidt tot fouten in de aanmaak van merline-eiwit. Dit eiwit remt normaal de celdeling. Door de mutatie is dit eiwit afwezig of niet functioneel. Het mutante NF2-allel erft autosomaal dominant over. Over de mutatie van het NF2-gen worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De mutatie is alleen aanwezig in zenuwcellen. 2 Door de mutatie wordt celdeling geremd. 2p 45 Welke uitspraak is juist? A geen van beiden B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 HA-1018-a-24-2-o 18 / 19 lees verder ### Pagina 19 De neurochirurg van het ziekenhuis legt uit dat een brughoektumor een goedaardig gezwel is, maar dat het toch moet worden verwijderd omdat het kan doorgroeien en dan de hersenstam kan beschadigen. 1p 46 Welke lichaamsfuncties kan worden verstoord door beschadiging van de hersenstam? A de kniepeesreflex B de regulatie van de ademhaling C de regulatie van de testosteronproductie Er zijn twee mogelijke behandelingen van een brughoektumor. Bij een klassieke operatie wordt een opening in de schedel gemaakt en wordt de tumor operatief verwijderd. Bij een behandeling met de Gamma Knife wordt een tumor zeer nauwkeurig bestraald. Het stralingsapparaat heeft 192 radioactieve bronnen die rondom het hoofd zijn geplaatst en gamma-straling richten op één punt (afbeelding 1). Daar waar de straling samenkomt, wordt het weefsel vernietigd. Zo wordt alleen de tumor ‘weggesneden’. De twee behandelingen worden vergeleken op drie mogelijke voordelen: 1 Er is geen risico op een bacteriële infectie van buitenaf. 2 Er kan behandeld worden op plaatsen in het hoofd die anders moeilijk te bereiken zijn. 3 Het tumorweefsel kan onderzocht worden op andere mutaties. 2p 47 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende voordeel hoort bij de klassieke operatie of bij de Gamma Knife-behandeling. Enkele dagen na de behandeling kan de patiënt last krijgen van duizeligheid. Jana kan de patiënt dan geruststellen: de duizeligheid wordt meestal veroorzaakt door oedeemvorming. Oedeem is een tijdelijke ophoping van weefselvloeistof en is ontstaan door weefselschade. Bij de regeling van de hoeveelheid weefselvloeistof zijn de volgende processen betrokken: 1 afvoer van vocht via de lymfevaten 2 filtratie van vocht uit de bloedvaten 3 resorptie van vocht naar de bloedvaten 2p 48 Welk proces leidt ertoe dat het oedeem weer afneemt? A alleen 1 B alleen 2 C alleen 3 D zowel 1 als 2 E zowel 1 als 3 F zowel 2 als 3 Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1018-a-24-2-0 19 / 19 einde