# Eindexamen Biologie HAVO 2024 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Opgave 1 (1 punt) Noteer de letter die de klep aangeeft waarlangs zuurstofarm bloed vanuit de kamer richting de longen gaat. Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van het menselijk hart met verschillende onderdelen, waaronder de hartkleppen, aangegeven met letters. Je moet de juiste letter kiezen op basis van de beschreven bloedstroom. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van het menselijk hart kennen, inclusief de vier kamers (rechterboezem, rechterkamer, linkerboezem, linkerkamer) en de functie van de vier hartkleppen. Je moet ook de route van de kleine bloedsomloop (longcirculatie) en de grote bloedsomloop (lichaamscirculatie) begrijpen, inclusief welke delen zuurstofarm en zuurstofrijk bloed vervoeren. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische tekening van het hart interpreteren en de verschillende onderdelen benoemen. Je kunt de bloedstroom door het hart en de bloedvaten volgen en de functie van de hartkleppen in relatie tot de bloedstroom uitleggen. Waar op letten: Je identificeert de juiste kamer van het hart waar zuurstofarm bloed vandaan komt. Je herkent de richting van de bloedstroom naar de longen. Je onderscheidt de kleppen tussen boezems en kamers van de kleppen aan het begin van de slagaders. Je benoemt de letter die specifiek de klep aangeeft waarlangs zuurstofarm bloed vanuit de kamer richting de longen stroomt. Kernbegrippen: bloedsomloop, hartanatomie, hartkleppen, kleine bloedsomloop, zuurstofarm bloed Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de linker- en rechterkant van het hart in de afbeelding. - Verwarring tussen de kleppen die naar de slagaders leiden (Q en R) en de kleppen tussen boezems en kamers (P en S). - Verwarring tussen de longslagader (naar de longen, zuurstofarm bloed) en de aorta (naar het lichaam, zuurstofrijk bloed). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Opgave 2 (2 punten) Twee mogelijke hartafwijkingen zijn: 1 De aortaklep is te stug en opent daardoor niet goed. 2 De aortaklep is te slap en sluit daardoor niet goed. Bij welke afwijking stroomt er per minuut minder bloed door de aorta naar de organen in het lichaam, in vergelijking met een normaal functionerend hart bij een gelijke inspanning van de hartspier? A bij geen van beide B alleen bij 1 C alleen bij 2 D zowel bij 1 als bij 2 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het hart en de gevolgen van afwijkingen aan hartkleppen. Je moet de functie van de aortaklep begrijpen en beredeneren hoe twee verschillende afwijkingen de bloedstroom beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van het hart kennen, inclusief de verschillende hartkleppen en hun rol in de bloedsomloop. Specifiek moet je de functie van de aortaklep en de richting van de bloedstroom door de aorta naar de organen kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de oorzaak-gevolgrelatie tussen een afwijkende hartklep en de verminderde bloedstroom naar de organen uitleggen. Je kunt de effecten van zowel een vernauwde als een lekkende klep op het hartminuutvolume beredeneren. Waar op letten: Je benoemt expliciet de functie van de aortaklep in de bloedstroom naar de organen. Je legt voor afwijking 1 uit waarom een stugge klep de bloedstroom vermindert (minder bloed per slag de aorta in). Je legt voor afwijking 2 uit waarom een slappe klep de bloedstroom vermindert (terugstroom van bloed naar het hart). Je concludeert dat beide afwijkingen leiden tot een verminderde netto bloedstroom naar de organen. Je gebruikt correcte vakterminologie zoals 'slagvolume', 'aorta', 'linkerkamer'. Kernbegrippen: bloedsomloop, hart, hartkleppen, aortaklep, hartcyclus, hartminuutvolume Veelgemaakte fouten: - Het onderschatten van het effect van een lekkende klep (afwijking 2) op de netto bloedstroom. Leerlingen denken misschien dat er wel bloed uitstroomt, maar realiseren zich niet dat de terugstroom de effectieve output verlaagt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Opgave 3 (2 punten) 2p 3 Leg uit waardoor energiegebrek ontstaat als er minder bloed naar de organen stroomt. Bouten heeft een slagaderklep ontwikkeld van een biologisch afbreekbare kunststof (afbeelding 2). Na de implantatie worden tussen de kunstvezels van de slagaderklep witte bloedcellen en bindweefselcellen ingevangen. Tegen de tijd dat de bindweefselcellen voldoende stevige en elastische eiwitten (collageen en elastine) hebben aangemaakt, wordt de kunststof afgebroken. afbeelding 2 Het grote probleem bij een geïmplanteerde kunstklep is dat het materiaal bloedstolling veroorzaakt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen bloedtoevoer, transport van stoffen en energieproductie in organen. Je moet een causale redenering opstellen die deze verbanden duidelijk maakt. Wat moet je kennen: Je moet de functie van de bloedsomloop kennen, met name het transport van zuurstof en brandstoffen. Ook moet je weten wat dissimilatie (verbranding) inhoudt en waarom dit proces essentieel is voor energieproductie in cellen. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de oorzaak (minder bloedtoevoer) verbindt met het gevolg (energiegebrek), waarbij je de tussenliggende stappen (transport van zuurstof/brandstof, dissimilatie) correct benoemt. Waar op letten: Je benoemt specifiek welke stoffen minder worden getransporteerd door minder bloedtoevoer. Je legt de directe link tussen de verminderde aanvoer van deze stoffen en het proces van energieproductie. Je gebruikt de juiste vakterm voor het proces waarbij energie vrijkomt (dissimilatie/verbranding). Je zorgt ervoor dat de oorzaak-gevolg keten logisch en volledig is, van minder bloed tot energiegebrek. Kernbegrippen: bloedsomloop, transport, dissimilatie, verbranding, zuurstof, brandstoffen, energieproductie Veelgemaakte fouten: - De termen 'energie' en 'brandstof' (zoals glucose) door elkaar halen. Brandstof is de input, energie (ATP) is de output van dissimilatie. - Een onvolledige redenering geven, bijvoorbeeld alleen noemen dat er minder zuurstof is, zonder de link te leggen met het proces van dissimilatie/verbranding. - Vage termen gebruiken zoals 'minder voedingsstoffen' zonder te specificeren dat het om brandstoffen en zuurstof gaat die nodig zijn voor de energievoorziening. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Opgave 4 (1 punt) 1p 4 Noteer het vaste bloedbestanddeel dat het proces van bloedstolling in werking zet. Het functioneren van de kunstklep is in het laboratorium getest in een kunstslagader onder de omstandigheden die heersen in een longslagader. In plaats van bloed werd een zoutoplossing door de kunstklep heen gepompt. In afbeelding 3 zijn foto's te zien van een filmpje van het functioneren van de kunstklep als longslagaderklep. De foto's beslaan één hartcyclus, waarvan de drie achtereenvolgende perioden zijn aangegeven met letters. afbeelding 3 P Q R De drie fasen van de hartcyclus zijn: – hartpauze – samentrekken boezems – samentrekken kamers Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifiek onderdeel van het bloed en zijn functie bij bloedstolling. De vraag is direct en vraagt om een feitelijke kennis van de samenstelling en functie van bloed. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende vaste bestanddelen van bloed kennen (rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes) en hun hoofdfuncties, in het bijzonder de rol van bloedplaatjes bij bloedstolling. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste biologische term kunnen benoemen die hoort bij de functie van het in gang zetten van bloedstolling. Waar op letten: Je noemt het specifieke vaste bloedbestanddeel dat de bloedstolling initieert. Je gebruikt de correcte biologische term. Je maakt geen verwarring met andere bloedcellen of stollingsfactoren. Je antwoord is kort en bondig, zoals gevraagd. Kernbegrippen: bloedstolling, bloedplaatjes, trombocyten, vaste bloedbestanddelen Veelgemaakte fouten: - Verwarring met andere bloedcellen (rode/witte bloedcellen) of met oplosbare stollingsfactoren zoals fibrinogeen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Opgave 5 (1 punt) De drie fasen van de hartcyclus zijn: – hartpauze – samentrekken boezems – samentrekken kamers Schrijf de letters P, Q en R onder elkaar en noteer de bijbehorende fase erachter. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de hartcyclus, waarbij je de verschillende fasen moet herkennen en in de juiste volgorde moet plaatsen. Je moet de theorie over de hartcyclus toepassen op een reeks afbeeldingen die een kunstklep tonen. Wat moet je kennen: Je moet de drie fasen van de hartcyclus kennen: samentrekken van de boezems, samentrekken van de kamers en de hartpauze. Je moet ook de volgorde van deze fasen weten en begrijpen wat er met de hartkleppen gebeurt tijdens elke fase. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een afbeelding kunnen interpreteren en deze koppelen aan je kennis over de hartcyclus. Je moet in staat zijn om een vaste biologische volgorde toe te passen, zelfs als visuele informatie enigszins verwarrend kan zijn. Waar op letten: Je benoemt de drie fasen van de hartcyclus in de juiste volgorde. Je koppelt de juiste fase aan de juiste letter (P, Q, R). Je laat je niet misleiden door de visuele weergave van de klep in periode P, maar baseert je antwoord op de vaste chronologische volgorde van de hartcyclus. Je gebruikt de correcte termen voor de fasen zoals die in de biologie gebruikt worden. Kernbegrippen: hartcyclus, hartkleppen, bloedsomloop Veelgemaakte fouten: - Verkeerd interpreteren van de afbeeldingen. De afbeeldingen onder P tonen een openende klep, wat feitelijk gebeurt tijdens het samentrekken van de kamers, niet de boezems. De leerling moet de vaste volgorde van de hartcyclus (boezemsamentrekking -> kamersamentrekking -> hartpauze) koppelen aan de chronologische volgorde van de perioden (P -> Q -> R), ook al is de afbeelding voor P verwarrend. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Opgave 6 (2 punten) Na de test onder de omstandigheden die heersen in de longslagader, is de kunstklep getest onder de omstandigheden die heersen in de aorta. 2p 6 Is de bloeddruk in de aorta hoger of lager dan in de longslagader? En het zuurstofgehalte? bloeddruk in aorta zuurstofgehalte in aorta A hoger hoger B hoger lager C lager hoger D lager lager Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de verschillen in bloeddruk en zuurstofgehalte tussen de aorta en de longslagader. Je moet de juiste combinatie van 'hoger' of 'lager' kiezen voor beide aspecten. Wat moet je kennen: Je moet de route van het bloed door de grote en kleine bloedsomloop kennen. Je moet weten welke hartkamers betrokken zijn bij het pompen van bloed naar de aorta en de longslagader, en wat de implicaties hiervan zijn voor de bloeddruk. Ook moet je weten waar in de bloedsomloop het bloed zuurstofrijk of zuurstofarm is. Wat moet je kunnen: Je kunt de functies van de aorta en de longslagader correct plaatsen binnen de context van de bloedsomloop. Je kunt de verschillen in bloeddruk en zuurstofgehalte tussen deze twee slagaders logisch beredeneren op basis van hun rol in het lichaam. Waar op letten: Je benoemt expliciet of de bloeddruk in de aorta hoger of lager is dan in de longslagader. Je benoemt expliciet of het zuurstofgehalte in de aorta hoger of lager is dan in de longslagader. Je redeneert vanuit de functie van de grote en kleine bloedsomloop. Je gebruikt de termen 'linker hartkamer' en 'rechter hartkamer' correct in je redenering. Je vermijdt algemene uitspraken en focust op de specifieke organen die in de vraag genoemd worden. Kernbegrippen: grote bloedsomloop, kleine bloedsomloop, bloeddruk, zuurstofgehalte bloed, aorta, longslagader, linker hartkamer, rechter hartkamer Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen grote en kleine bloedsomloop. - Verkeerd toewijzen van zuurstofrijk/zuurstofarm bloed aan de aorta en longslagader. - Verkeerd inschatten van de benodigde pompdruk voor de longen versus de rest van het lichaam. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Opgave 7 (1 punt) De eerste cellen die het kunstvezelnetwerk van de kunstklep binnendringen, zijn witte bloedcellen die in weefsels op zoek zijn naar lichaamsvreemde stoffen. Deze cellen veroorzaken in de kunstklep een ontstekingsreactie. Welk type witte bloedcel is dit? A B-cel B cytotoxische T-cel C macrofaag Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van de functie van een witte bloedcel in de context van een ontstekingsreactie en je moet het juiste celtype kiezen uit de gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de kernfuncties van B-cellen, cytotoxische T-cellen en macrofagen kennen, met name hun rol binnen het immuunsysteem en of ze deel uitmaken van de aspecifieke of specifieke afweer. Wat moet je kunnen: Je moet de beschrijving van de celactiviteit in de vraag correct interpreteren en deze matchen met de bekende functies van de verschillende typen witte bloedcellen. Waar op letten: Je herkent de functie van verschillende typen witte bloedcellen. Je koppelt de beschreven functie ('op zoek naar lichaamsvreemde stoffen', 'ontstekingsreactie') aan het juiste celtype. Je onderscheidt de aspecifieke afweer van de specifieke afweer. Je weet dat macrofagen fagocyten zijn die een ontstekingsreactie initiëren. Kernbegrippen: immuunsysteem, witte bloedcellen, fagocytose, macrofaag, ontstekingsreactie, aspecifieke afweer Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de functies van verschillende typen witte bloedcellen. B-cellen (humorale, specifieke afweer), T-cellen (cellulaire, specifieke afweer) en macrofagen (aspecifieke afweer) hebben elk een eigen rol. De beschrijving 'op zoek naar lichaamsvreemde stoffen' en 'ontstekingsreactie' wijst direct naar de functie van een fagocyt zoals een macrofaag. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Opgave 8 (2 punten) Tijdens de groeifase komen verschillende stamcellen het kunstvezelnetwerk binnen vanuit het bloed en het omringende hartweefsel van het schaap. Gestimuleerd door de ontsteking gaan deze stamcellen zich delen om nieuwe cellen (bindweefsel- en endotheelcellen) te vormen. Over de groeifase worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Uit één stamcel ontstaat na mitose één endotheelcel en één bindweefselcel. 2 Een endotheelcel krijgt zijn vorm en functie door celdifferentiatie. 3 Celdifferentiatie wordt bepaald door veranderingen in genexpressie. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over celprocessen in het kader van weefselherstel. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is. Wat moet je kennen: Je moet de definities en processen van mitose, stamcellen, celdifferentiatie en genexpressie kennen. Je moet weten wat het resultaat is van mitose en hoe celdifferentiatie tot stand komt. Wat moet je kunnen: Je kunt de gegeven uitspraken kritisch beoordelen op basis van je kennis over celbiologische processen. Je kunt onderscheid maken tussen de verschillende fasen en resultaten van celontwikkeling. Waar op letten: Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op juistheid. Je noteert 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. Je let goed op de definitie van mitose en celdifferentiatie. Je begrijpt de relatie tussen celdifferentiatie en genexpressie. Je vermijdt het geven van een verklaring, alleen 'juist' of 'onjuist' is nodig. Kernbegrippen: mitose, stamcellen, celdifferentiatie, genexpressie Veelgemaakte fouten: - Verwarring over het resultaat van mitose: mitose levert twee identieke dochtercellen op, niet direct twee verschillende gedifferentieerde cellen. - Onvoldoende kennis van de begrippen celdifferentiatie en genexpressie en hun onderlinge relatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Opgave 9 (1 punt) 1p 9 Met welk celorganel versmelt het blaasje zodat de kunststofrestanten verteerd kunnen worden? A met een lysosoom B met een mitochondrium C met een ribosoom D met het endoplasmatisch reticulum E met het golgi-systeem Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een specifiek celorganel in het proces van afbraak van stoffen binnen de cel. Wat moet je kennen: Je moet de functies van de belangrijkste celorganellen kennen, waaronder lysosomen, mitochondriën, ribosomen, endoplasmatisch reticulum en het Golgi-systeem. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste functie toewijzen aan het celorganel dat betrokken is bij de vertering van kunststofrestanten in een blaasje. Waar op letten: Je herkent de functie van celorganellen. Je weet welk organel verantwoordelijk is voor de afbraak van afvalstoffen. Je maakt geen verwarring tussen de functies van verschillende organellen zoals mitochondriën, ribosomen, ER en Golgi-systeem. Kernbegrippen: celorganellen, lysosoom, fagocytose, intracellulaire vertering Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de functies van verschillende celorganellen (Golgi, ER, mitochondrium, ribosoom). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Opgave 10 (2 punten) 2p 10 De kleur van het huisje wordt bepaald door één gen waarvan drie allelen bekend zijn. Het allel C^b (bruin) is dominant over C^r (roze). Beide zijn dominant over c^g (geel). Licht toe dat uit een kruising van een bruine slak en een roze slak gele nakomelingen (F1) kunnen voortkomen. Geef hierbij een kruisingstabel. ➤ ➤ Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de overerving van eigenschappen, in dit geval de kleur van een slakkenhuisje. Je moet de dominantieverhoudingen van de allelen begrijpen en toepassen om de genotypen van de ouders af te leiden. Vervolgens gebruik je een kruisingsschema om de mogelijke genotypen van de nakomelingen te bepalen en aan te tonen hoe een specifiek fenotype kan ontstaan. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen allel, genotype, fenotype, dominantie, recessiviteit en heterozygoot kennen. Je moet ook weten hoe je een kruisingsschema opstelt en interpreteert, vooral bij multiple allelen. Wat moet je kunnen: Je kunt de genotypen van ouders afleiden uit hun fenotypen en de gegeven dominantieverhoudingen. Je kunt een kruisingsschema correct opstellen en gebruiken om de kans op specifieke genotypen en fenotypen bij de nakomelingen te bepalen. Je kunt je redenering duidelijk en stapsgewijs uitleggen. Waar op letten: Je benoemt de genotypen van beide ouders correct, rekening houdend met de dominantieverhoudingen en de mogelijkheid van gele nakomelingen. Je stelt een correct kruisingsschema op dat de overerving van de allelen duidelijk weergeeft. Je markeert of benoemt het genotype van de gele nakomeling (c^g c^g) in je kruisingstabel. Je legt uit waarom de ouders heterozygoot moeten zijn om gele nakomelingen te krijgen. Kernbegrippen: genetica, erfelijkheid, allel, genotype, fenotype, dominantie, recessiviteit, multiple allelen, heterozygoot, homozygoot, kruisingsschema Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat voor een recessief fenotype beide ouders het recessieve allel moeten doorgeven. - Aannemen dat de dominante ouders homozygoot zijn. - Foutieve opzet van het kruisingsschema. - Incorrecte afleiding van genotypen uit fenotypen en dominantieverhoudingen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Opgave 11 (2 punten) 2p 11 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Zoals Kerstes verwachtte, worden in een stedelijke omgeving relatief meer gele slakken waargenomen dan in een landelijke omgeving. Het temperatuurverschil tussen een stedelijke en een landelijke omgeving kan oplopen tot 7^°C. De gele huisjes hebben de lichtste kleur en zullen daardoor meer licht weerkaatsen, en dus minder opwarmen. Kerstes verwacht dat door de temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering het aandeel gele slakken in de populatie zal toenemen. Over de toename van het aandeel gele slakken wordt de volgende uitspraak gedaan: De temperatuurstijging veroorzaakt ... (1)... waardoor de ...(2)... van gele slakken toeneemt ten opzichte van roze en bruine slakken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de verspreiding van tuinslakken in verschillende omgevingen, waarbij je een infographic moet interpreteren en uitspraken moet beoordelen op juistheid. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van ecologie kennen, zoals aanpassing aan de omgeving en de invloed van omgevingsfactoren op populaties. Ook moet je weten hoe je een staafdiagram met relatieve aandelen correct interpreteert. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie aflezen uit een complexe infographic met gestapelde staafdiagrammen. Je kunt de afgelezen data gebruiken om logische conclusies te trekken en uitspraken te beoordelen op juistheid, rekening houdend met de context van de vraag. Waar op letten: Je leest de staafdiagrammen in afbeelding 3 nauwkeurig af, zowel voor de landelijke als de stedelijke omgeving. Je let goed op het verschil tussen 'aandeel' (relatief) en 'aantal' (absoluut) bij het interpreteren van de gegevens. Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op basis van de informatie in de tekst en afbeelding 3. Je formuleert je antwoord precies zoals gevraagd: 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. Kernbegrippen: data-analyse, grafiekinterpretatie, populatie-ecologie, fenotypefrequenties Veelgemaakte fouten: - Misinterpreteren van de structuur van de infographic, met name de aparte staven voor landelijke en stedelijke omgeving voor zowel kleur als strepen. - Verwarren van 'aandeel' (proportie) met absolute aantallen. - Onterecht aannemen dat de steekproefgrootte voor beide omgevingen gelijk is omdat de staven even hoog zijn (tot 1.0). - De inconsistentie in de gegevens voor uitspraak 2 kan tot verwarring leiden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Opgave 12 (2 punten) Zoals Kerstes verwachtte, worden in een stedelijke omgeving relatief meer gele slakken waargenomen dan in een landelijke omgeving. Het temperatuurverschil tussen een stedelijke en een landelijke omgeving kan oplopen tot 7 °C. De gele huisjes hebben de lichtste kleur en zullen daardoor meer licht weerkaatsen, en dus minder opwarmen. Kerstes verwacht dat door de temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering het aandeel gele slakken in de populatie zal toenemen. Over de toename van het aandeel gele slakken wordt de volgende uitspraak gedaan: De temperatuurstijging veroorzaakt ... (1)... waardoor de ...(2)... van gele slakken toeneemt ten opzichte van roze en bruine slakken. Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2? | | bij 1 | bij 2 | |---|---|---| |A | adaptatie | fitness | |B | adaptatie | genenpool | |C | selectiedruk| fitness | |D | selectiedruk| genenpool | Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over evolutie en natuurlijke selectie, waarbij je de juiste biologische begrippen moet invullen in een causale redenering. De vraag test je begrip van de mechanismen achter evolutie en hoe omgevingsfactoren (zoals temperatuur) de samenstelling van een populatie kunnen beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet de definities en onderlinge relaties kennen van de volgende kernbegrippen: natuurlijke selectie, selectiedruk, adaptatie, fitness en genenpool. Je moet weten hoe een omgevingsfactor kan leiden tot een verandering in de overlevings- en voortplantingskansen van individuen binnen een populatie. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen volgen en de juiste biologische termen kunnen plaatsen in een oorzaak-gevolgketen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen een omgevingsfactor die selecteert (selectiedruk) en het succes van individuen om zich voort te planten (fitness), en hoe dit op de lange termijn de genetische samenstelling van een populatie beïnvloedt. Waar op letten: Je moet de begrippen 'selectiedruk' en 'adaptatie' goed uit elkaar houden. Selectiedruk is de oorzaak (de omgevingsfactor), adaptatie is het gevolg (de aanpassing van de populatie). Je moet het verschil kennen tussen 'fitness' (reproductief succes van een individu) en 'genenpool' (alle allelen in een populatie). Je moet de causale relatie tussen temperatuurstijging, selectiedruk en fitness correct benoemen. Je moet de vaktermen precies gebruiken zoals ze in de biologie worden gedefinieerd. Je moet de context van de casus (temperatuurstijging, gele slakken) meenemen in je redenering. Kernbegrippen: evolutie, natuurlijke selectie, selectiedruk, fitness, adaptatie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen selectiedruk (de oorzaak, de omgevingsfactor) en adaptatie (het gevolg, de aanpassing). - Verwarring tussen fitness (het reproductieve succes van een individu) en genenpool (de verzameling allelen in een populatie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Opgave 13 (3 punten) 3p 13 - Beschrijf een werkplan voor het experiment waarmee ze hun hypothese kunnen toetsen. - Noteer het resultaat waarmee hun hypothese ondersteund wordt. Last van de eikenprocessierups Geert komt thuis van een schoolkamp met op zijn borst en armen rode bultjes die erg jeuken. De bultjes zijn veroorzaakt door brandharen van eikenprocessierupsen. De eikenprocessierups (afbeelding 1) is de larve van de nachtvlinder *Thaumetopoea processionea*. De rupsen leven in eiken, waar ze van de bladeren eten. Het lichaam van de eikenprocessierups is bedekt met lange witte haren, met daartussen korte, zwarte brandharen. afbeelding 1 afbeelding 2 vergroting 500 x Eén rups kan 700.000 brandharen hebben. Als de rupsen of de nesten waarin ze zich bevinden worden verstoord, laten de brandharen los. Een brandhaar (afbeelding 2) kan bij de mens een hevig jeukend bultje veroorzaken. Sinds 1990 is het aantal eikenprocessierupsen sterk toegenomen. Dit komt mogelijk door klimaatverandering, door een afname in de biodiversiteit of door een combinatie hiervan. Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over een biologisch fenomeen en een hypothese. Je moet een experimenteel werkplan opstellen om deze hypothese te toetsen en het verwachte resultaat formuleren dat de hypothese zou bevestigen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een goed experimenteel ontwerp kennen, zoals het identificeren van onafhankelijke en afhankelijke variabelen, het belang van controlegroepen, standaardisatie, en herhaling. Ook moet je weten hoe je een hypothese vertaalt naar een toetsbaar resultaat. Wat moet je kunnen: Je kunt een experimenteel werkplan opstellen dat voldoet aan wetenschappelijke standaarden. Je kunt een hypothese vertalen naar een concrete voorspelling van de uitkomst van een experiment. Je kunt de noodzaak van herhaling en standaardisatie in een experiment uitleggen. Waar op letten: Je beschrijft een experimenteel ontwerp dat de hypothese toetst, inclusief de onafhankelijke en afhankelijke variabele. Je zorgt ervoor dat je experiment herhaalbaar is en dat je voldoende waarnemingen doet (meerdere slakken per groep). Je beschrijft hoe je de metingen standaardiseert om betrouwbare resultaten te krijgen. Je formuleert duidelijk welk resultaat de hypothese ondersteunt, en je koppelt dit aan de groepen die je vergelijkt. Je benoemt de twee groepen die je met elkaar vergelijkt (stedelijk versus landelijk). Kernbegrippen: experimenteel ontwerp, hypothese toetsen, onafhankelijke variabele, afhankelijke variabele, controlegroep, standaardisatie, herhaling, gedragsecologie Veelgemaakte fouten: - Onvoldoende steekproefgrootte (niet 'meerdere' slakken noemen). - Geen vergelijkende groep (alleen stedelijke of landelijke slakken testen). - Onduidelijke of niet-gestandaardiseerde meetmethode. - Verwachte resultaat niet koppelen aan de hypothese. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Opgave 14 (2 punten) Er zijn meerdere vlinders waarvan de rupsen brandharen hebben die huidirritatie kunnen veroorzaken. In de tabel staan de wetenschappelijke naam van een aantal van deze vlinders en de habitat van hun rupsen. Hoeveel verschillende soorten vlinders worden vermeld in de tabel? - En hoeveel verschillende genera (geslachten) van vlinders? Noteer je antwoord als volgt: aantal soorten: ... aantal genera: ... Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel met wetenschappelijke namen van organismen en je moet het aantal soorten en geslachten bepalen. Dit vereist kennis van de taxonomie en de structuur van wetenschappelijke namen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de binomiale nomenclatuur kennen, inclusief het onderscheid tussen geslacht (genus), soort (species) en ondersoort (subspecies). Wat moet je kunnen: Je moet de wetenschappelijke namen in de tabel kunnen analyseren om het aantal unieke soorten en geslachten te identificeren. Je moet ondersoorten kunnen herkennen als variaties binnen dezelfde soort. Waar op letten: Je telt het aantal unieke soorten correct, waarbij je rekening houdt met ondersoorten. Je telt het aantal unieke genera (geslachten) correct. Je past de regels van binomiale nomenclatuur correct toe. Je noteert je antwoord in de gevraagde format. Kernbegrippen: taxonomie, binomiale nomenclatuur, soort, geslacht (genus) Veelgemaakte fouten: - Ondersoorten (subspecies) tellen als aparte soorten. 'Thaumetopoea processionea processionea' en 'Thaumetopoea processionea pseudosolitaria' zijn ondersoorten van dezelfde soort 'Thaumetopoea processionea'. - Elke unieke naam in de eerste kolom tellen als een aparte soort, wat zou leiden tot een onjuist antwoord van 4 soorten. - Het concept van 'genus' (geslacht) als het eerste deel van de wetenschappelijke naam niet correct toepassen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Opgave 15 (2 punten) 2p 15 Verklaar aan de hand van een berekening waardoor de brandhaar niet met het blote oog te zien is. De losgelaten brandharen worden door de wind verspreid en kunnen zo in contact komen met de huid en de kleding van mensen. De brandharen maken piepkleine wondjes in de huid, waarbij het eiwit thaumetopoïne vrijkomt. Dit giftige eiwit veroorzaakt de afgifte van stoffen in de huid die bultjes veroorzaken. Ook prikkelen deze stoffen de uiteinden van gevoels- zenuwcellen, waardoor jeuk ontstaat en een krabreflex kan volgen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je een berekening moet uitvoeren om een werkelijke grootte te bepalen op basis van een afbeelding en een vergroting. Vervolgens moet je deze berekende waarde interpreteren in de context van de waarnemingsgrens van het blote oog en een conclusie trekken. Wat moet je kennen: Je moet de relatie tussen afbeeldingsgrootte, werkelijke grootte en vergroting kennen. Ook moet je weten wat de gemiddelde waarnemingsgrens van het blote oog is (deze wordt in de vraag gegeven). Wat moet je kunnen: Je moet nauwkeurig kunnen meten in een afbeelding (in millimeters). Je moet een eenvoudige deling kunnen uitvoeren. Je moet de uitkomst van je berekening kunnen vergelijken met een gegeven referentiewaarde en daaruit een logische conclusie kunnen trekken. Waar op letten: Je meet de dikte (breedte) van de brandhaar in afbeelding 2, niet de lengte. De vraag gaat over 'zichtbaarheid' van een detail. Je gebruikt de correcte formule voor het berekenen van de werkelijke grootte: afbeeldingsgrootte / vergroting. Je vergelijkt de berekende werkelijke dikte met de gegeven waarnemingsgrens van het blote oog (0,1 mm). Je trekt een duidelijke conclusie op basis van je berekening en vergelijking. Kernbegrippen: schaalberekening, vergroting, waarnemingsgrens, microscopie Veelgemaakte fouten: - De lengte van de haar meten in plaats van de dikte (breedte). De vraag gaat over 'details zien', wat gerelateerd is aan de dikte, niet de lengte. - Foutieve berekening, bijvoorbeeld vermenigvuldigen met de vergroting in plaats van delen. - Vergeten de berekende werkelijke dikte te vergelijken met de gegeven waarnemingsgrens van 0,1 mm om de conclusie te trekken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Opgave 16 (2 punten) De losgelaten brandharen worden door de wind verspreid en kunnen zo in contact komen met de huid en de kleding van mensen. De brandharen maken piepkleine wondjes in de huid, waarbij het eiwit thaumetopoïne vrijkomt. Dit giftige eiwit veroorzaakt de afgifte van stoffen in de huid die bultjes veroorzaken. Ook prikkelen deze stoffen de uiteinden van gevoels-zenuwcellen, waardoor jeuk ontstaat en een krabreflex kan volgen. Verloopt de krabreflex via het centraal zenuwstelsel? En behoort de reflexboog van de krabreflex tot het animaal of het autonoom zenuwstelsel? | | via het centraal zenuwstelsel | animaal of autonoom zenuwstelsel | |---|---|---| | A | ja | animaal zenuwstelsel | | B | ja | autonoom zenuwstelsel | | C | nee | animaal zenuwstelsel | | D | nee | autonoom zenuwstelsel | Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het zenuwstelsel, specifiek over reflexen en de indeling van het zenuwstelsel. Je moet de eigenschappen van een reflexboog en de functies van het animale en autonome zenuwstelsel toepassen op een concrete situatie. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en onderdelen van een reflexboog kennen (gevoelszenuwcel, schakelcel, bewegingszenuwcel, effector). Je moet het verschil tussen het centraal zenuwstelsel en het perifeer zenuwstelsel kennen. Je moet de indeling en functies van het animale (somatische) en autonome (vegetatieve) zenuwstelsel kennen, inclusief welke spieren ze aansturen. Wat moet je kunnen: Je kunt de route van een zenuwprikkel bij een reflex beschrijven. Je kunt onderscheid maken tussen bewuste en onbewuste processen en deze koppelen aan de juiste delen van het zenuwstelsel. Je kunt de functie van skeletspieren en organen relateren aan de aansturing door het zenuwstelsel. Waar op letten: Je benoemt expliciet of de reflex via het centraal zenuwstelsel verloopt en waarom. Je legt uit of de reflexboog van de krabreflex tot het animaal of autonoom zenuwstelsel behoort en waarom. Je gebruikt de juiste vaktermen voor de onderdelen van het zenuwstelsel. Je maakt geen verwarring tussen de functies van het animale en autonome zenuwstelsel. Je herkent dat een reflexboog altijd via het centraal zenuwstelsel loopt. Kernbegrippen: reflexboog, centraal zenuwstelsel, animaal zenuwstelsel, autonoom zenuwstelsel, skeletspieren, gevoelszenuwcel, schakelcel, bewegingszenuwcel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen animaal en autonoom zenuwstelsel; het animaal stelsel bestuurt de skeletspieren (bewust en reflexmatig), terwijl het autonoom stelsel onbewuste processen zoals orgaanfuncties regelt. - De aanname dat een reflex niet via het centraal zenuwstelsel (CZS) loopt. Een reflexboog loopt altijd via het CZS (ruggenmerg of hersenstam). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Opgave 17 (1 punt) De brandharen zitten ook in de kleren die Geert tijdens het kamp gedragen heeft. Door de kleine weerhaakjes zijn de brandharen moeilijk te verwijderen. Om de brandharen onschadelijk te maken, wil Geert de kleren wassen bij 60 °C. Geerts vader stelt voor om de kleren een nacht in de vriezer (-20 °C) te leggen. Welke temperatuur is het meest geschikt om thaumetopoïne onschadelijk te maken: 60 °C of -20 °C? Verklaar je keuze. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de eikenprocessierups en de brandharen. Je moet bepalen welke temperatuur het meest effectief is om de giftige stof in de brandharen onschadelijk te maken en je keuze verklaren. Wat moet je kennen: Je moet weten wat eiwitten zijn, hoe hun structuur en functie afhankelijk zijn van temperatuur, en wat denaturatie inhoudt. Wat moet je kunnen: Je kunt een beredeneerde keuze maken tussen twee opties en deze keuze verklaren aan de hand van je kennis over eiwitten en temperatuur. Je kunt de term 'denaturatie' correct toepassen in je verklaring. Waar op letten: Je benoemt de juiste temperatuur (60 °C). Je legt uit dat thaumetopoïne een eiwit is. Je legt uit dat hoge temperaturen (60 °C) denaturatie veroorzaken. Je legt uit dat denaturatie leidt tot verlies van vorm/structuur en daarmee verlies van functie/werking van het eiwit. Je vermijdt de fout om te zeggen dat het eiwit 'doodgaat'. Kernbegrippen: denaturatie, eiwitstructuur, temperatuurafhankelijkheid van eiwitten Veelgemaakte fouten: - Denken dat invriezen eiwitten onschadelijk maakt. - Antropomorfisme: stellen dat een eiwit 'doodgaat' in plaats van denatureert, wat expliciet fout wordt gerekend in het CV. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Opgave 18 (1 punt) 1p 18 Een mogelijke oorzaak van de toegenomen aantallen eikenprocessierupsen is de afname van de biodiversiteit. Verklaar hoe een afname in biodiversiteit kan leiden tot een toename van het aantal eikenprocessierupsen in eikenbossen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologische verbanden, specifiek over hoe veranderingen in biodiversiteit invloed hebben op populaties van specifieke soorten. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'biodiversiteit', 'natuurlijke vijanden', 'concurrentie' en 'voedselweb' kennen. Je moet ook weten hoe deze factoren de populatiegrootte van een soort beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een ecologisch verband kunnen verklaren. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de afname van biodiversiteit koppelt aan de toename van de eikenprocessierupsen, door een specifiek ecologisch mechanisme te benoemen. Waar op letten: Je noemt een specifiek ecologisch mechanisme (predatie of concurrentie). Je legt het verband tussen biodiversiteit en de populatiegrootte van de eikenprocessierups. Je gebruikt de term 'natuurlijke vijanden' of 'concurrenten'. Je kunt ook redeneren vanuit 'meer voedsel' door monocultuur van eiken. Kernbegrippen: biodiversiteit, ecosysteem, populatiegrootte, predatie, concurrentie, voedselweb Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven zoals 'het ecologisch evenwicht is verstoord' zonder het specifieke mechanisme (minder predatoren/concurrenten) te noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Opgave 19 (2 punten) 2p 19 Eiken die zijn aangevreten door eikenprocessierupsen produceren kleinere eikels dan vergelijkbare eiken zonder rupsen. Beredeneer dit. Geert wil weten of de eikenprocessierups bestreden kan worden. Hij vindt op internet dat er diverse mogelijkheden zijn. Een mogelijkheid is het bespuiten van besmette eiken met microscopisch kleine wormpjes: nematoden. De nematoden dringen dan de eikenprocessierupsen binnen die op de bespoten eiken zitten. In de darm van een nematode leven bacteriën. Als de nematode een rups is binnengedrongen, geeft de nematode de bacteriën af. Die scheiden vervolgens enzymen uit, waardoor de rups van binnenuit verteerd wordt. De verteringsproducten die daarbij ontstaan, worden gegeten door de nematode. Op grond van deze gegevens blijkt er sprake te zijn van symbiose tussen de nematode en de bacterie. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van een organisme op een ander organisme, waarbij je een fysiologisch proces van de plant moet uitleggen in relatie tot de schade. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie beredeneren. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese kennen, inclusief de functie van bladeren en bladgroen. Ook moet je weten dat organische stoffen die door fotosynthese worden gevormd, essentieel zijn voor de groei en ontwikkeling van een plant, inclusief de vruchten (eikels). Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering opbouwen die de vraat van de rupsen verbindt met de verminderde grootte van de eikels. Je moet hierbij de juiste biologische termen gebruiken en de stappen in het proces correct weergeven. Waar op letten: Je benoemt de directe invloed van de rupsen op de fysiologie van de eik. Je legt de causale link tussen de schade en de verminderde productie van organische stoffen. Je gebruikt de term 'fotosynthese' of 'bladgroen' in je uitleg. Je verbindt de verminderde productie van organische stoffen aan de groei van de eikels. Kernbegrippen: fotosynthese, assimilatie, organische stoffen, herbivorie, energiebalans plant Veelgemaakte fouten: - De link tussen bladschade (vraat) en verminderde fotosynthese niet leggen. - Een te algemeen antwoord geven zoals 'rupsen eten het voedsel van de boom op' zonder het proces van fotosynthese te benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Opgave 20 (1 punt) Geert wil weten of de eikenprocessierups bestreden kan worden. Hij vindt op internet dat er diverse mogelijkheden zijn. Een mogelijkheid is het bespuiten van besmette eiken met microscopisch kleine wormpjes: nematoden. De nematoden dringen dan de eikenprocessierupsen binnen die op de bespoten eiken zitten. In de darm van een nematode leven bacteriën. Als de nematode een rups is binnengedrongen, geeft de nematode de bacteriën af. Die scheiden vervolgens enzymen uit, waardoor de rups van binnenuit verteerd wordt. De verteringsproducten die daarbij ontstaan, worden gegeten door de nematode. Op grond van deze gegevens blijkt er sprake te zijn van symbiose tussen de nematode en de bacterie. 20 Noteer de naam van deze vorm van symbiose. Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een interactie tussen twee soorten. Je moet op basis van deze beschrijving de specifieke vorm van symbiose benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende vormen van symbiose kennen (mutualisme, commensalisme, parasitisme) en de kenmerken van elk type. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschrijving van een interactie analyseren en bepalen welke van de twee soorten voordeel, nadeel of geen effect ondervindt, om zo de juiste vorm van symbiose te identificeren. Waar op letten: Je benoemt de specifieke vorm van symbiose, niet alleen 'symbiose'. Je let goed op de voordelen die beide organismen uit de relatie halen. Je gebruikt de correcte vakterm voor deze vorm van symbiose. Kernbegrippen: symbiose, mutualisme, ecologie, interacties tussen soorten Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de verschillende vormen van symbiose (mutualisme, commensalisme, parasitisme). - Het antwoord 'symbiose' geven, terwijl de vraag om de specifieke vorm van symbiose vraagt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 21 (2 punten) Geert leest dat de eikenprocessierups ook chemisch bestreden kan worden. Chemische bestrijdingsmiddelen hebben echter als nadeel dat ze vaak persistent zijn. 21 Wat is het kenmerk van een persistent bestrijdingsmiddel? Het is een middel dat A bijdraagt aan eutrofiëring van oppervlaktewater. B ingrijpt op het trofisch niveau van de producenten. C niet of slecht biologisch afbreekbaar is. D snel vervluchtigt waardoor het in de atmosfeer terechtkomt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de betekenis van een specifieke term in de ecologie, gerelateerd aan milieuvervuiling en bestrijdingsmiddelen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van 'persistentie' kennen in de context van chemische stoffen in het milieu. Je moet ook het verschil weten tussen persistentie en andere milieueffecten zoals eutrofiëring of de werking van een bestrijdingsmiddel. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste definitie van 'persistent' selecteren uit meerdere opties. Je moet ook in staat zijn om afleiders te herkennen die andere milieubegrippen of eigenschappen van stoffen beschrijven. Waar op letten: Je moet de precieze definitie van 'persistent' kennen in de context van chemische stoffen en het milieu. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de eigenschappen van een stof (zoals persistentie) en de effecten ervan (zoals eutrofiëring of de werking op trofische niveaus). Je moet weten dat 'vervluchtigen' het tegenovergestelde is van persistentie, omdat het betekent dat een stof snel uit het milieu verdwijnt. Je moet de term 'biologisch afbreekbaar' correct interpreteren als het vermogen van een stof om door levende organismen te worden afgebroken. Kernbegrippen: persistentie, biologische afbreekbaarheid, bestrijdingsmiddelen, ecologie Veelgemaakte fouten: - Verwarring van 'persistentie' met andere milieueffecten zoals eutrofiëring (optie A) of de specifieke werking van een middel (optie B). - Verwarring met een fysisch proces als vervluchtiging (optie D), wat juist het tegenovergestelde is van in het ecosysteem blijven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Opgave 22 (1 punt) Het karyotype beschrijft per lichaamscel het totale aantal chromosomen, de geslachtschromosomen en eventuele extra chromosomen. Wat is het karyotype van Emma? Wat kun je verwachten: Je krijgt een karyogram te zien en moet op basis hiervan het karyotype bepalen. Dit is een meerkeuzevraag. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'karyogram', 'karyotype', 'chromosomen', 'autosome chromosomen' en 'geslachtschromosomen' kennen. Je moet ook weten hoe een karyotype genoteerd wordt. Wat moet je kunnen: Je kunt een karyogram correct interpreteren. Je kunt het totale aantal chromosomen tellen en de geslachtschromosomen identificeren. Je kunt deze informatie vervolgens omzetten naar de juiste notatie van een karyotype. Waar op letten: Je telt het totale aantal chromosomen, inclusief de geslachtschromosomen. Je identificeert de geslachtschromosomen correct. Je maakt geen verwarring tussen het aantal chromosomen en het aantal chromosoomparen. Je gebruikt de correcte notatie voor een karyotype (totaal aantal, geslachtschromosomen). Kernbegrippen: karyogram, karyotype, chromosomen, autosome chromosomen, geslachtschromosomen Veelgemaakte fouten: - Het aantal chromosoomparen (23) verwarren met het totale aantal chromosomen (46). - Het aantal autosomen (44) of autosomale paren (22) aanzien voor het totale aantal chromosomen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Opgave 23 (2 punten) 2p 23 Verklaar waardoor de concentratie oestradiol bij Emma lager is dan gemiddeld. Verklaar waardoor de concentratie FSH bij Emma hoger is dan gemiddeld. De huisarts vermoedt dat Emma het syndroom van Swyer heeft. Vervolgonderzoek door een klinisch-genetisch arts bevestigt dit: door een mutatie is bij Emma het SRY-gen niet werkzaam. Normaal gesproken beïnvloedt dit gen, dat zich op het Y-chromosoom bevindt, de ontwikkeling van de geslachtsorganen. De arts legt uit: "In de eerste weken van de embryonale ontwikkeling verloopt de aanleg van de geslachtsorganen van een jongen en een meisje hetzelfde: er worden oer-geslachtsklieren aangelegd. Als er geen SRY-gen aanwezig is, dan ontwikkelen deze oerklieren zich verder tot eierstokken. Is er wel een functionerend SRY-gen aanwezig, dan wordt vanaf de zesde week het SRY-eiwit gevormd, dat ervoor zorgt dat zaadballen worden aangelegd. Deze zaadballen gaan de hormonen testosteron en AMH vormen. Testosteron stimuleert de ontwikkeling van de bijballen en zaadleiders en andere mannelijke primaire geslachtskenmerken. AMH zorgt voor het verdwijnen van de aanleg van de vrouwelijke geslachtsorganen. Bij jou, Emma, is het SRY-gen wel aanwezig, maar door een mutatie kwam het niet tot expressie.” Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de hormonale regulatie van de voortplanting, specifiek over de concentraties van oestradiol en FSH bij een persoon met het syndroom van Swyer. Je moet de afwijkende hormoonspiegels verklaren aan de hand van de gegeven casusinformatie en een schema van hormonale regulatie. Wat moet je kennen: Je moet de werking van de hormonale regulatie van de voortplanting kennen, inclusief de rollen van de hypothalamus, hypofyse, eierstokken, oestradiol en FSH. Je moet ook het principe van negatieve terugkoppeling begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen het ontbreken van organen (eierstokken) en de productie van hormonen. Je kunt een schema van hormonale regulatie (afbeelding 2) interpreteren en de principes van negatieve terugkoppeling toepassen om afwijkende hormoonspiegels te verklaren. Waar op letten: Je legt de causale keten uit die leidt tot een lagere oestradiolconcentratie én een hogere FSH-concentratie. Je benoemt specifiek het ontbreken van de eierstokken als oorzaak voor de lage oestradiolconcentratie. Je legt de negatieve terugkoppeling uit: hoe een lage oestradiolconcentratie de remming op FSH-productie opheft. Je gebruikt de termen 'negatieve terugkoppeling', 'oestradiol', 'FSH', 'hypofyse' en 'eierstokken' correct. Elk correct causaal stapje is een scorepunt waard. Kernbegrippen: hormonale regulatie, negatieve terugkoppeling, voortplantingsstelsel, endocrien stelsel, hypothalamus-hypofyse-gonade as Veelgemaakte fouten: - Verwarren van stimulatie en remming in de feedbackloop. - Niet de link leggen tussen het ontbreken van eierstokken (casusinformatie) en de lage oestradiolproductie. - De rol van negatieve terugkoppeling op de FSH-productie over het hoofd zien. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Opgave 24 (2 punten) De mutatie van het SRY-gen van Emma heeft gevolgen op verschillende organisatieniveaus. Vier gevolgen zijn: 1 Er is sprake van onvruchtbaarheid. 2 Er ontwikkelen zich geen bijballen en zaadleiders. 3 Er vindt geen ontwikkeling plaats van testosteron-producerende cellen. 4 Er wordt geen SRY-eiwit gevormd. Vier organisatieniveaus zijn: P celniveau Q molecuulniveau R orgaanniveau S organismeniveau Schrijf de nummers van de gevolgen 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende organisatieniveau erachter. Gebruik elke letter één keer. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gevolgen van een mutatie en moet deze koppelen aan de juiste organisatieniveaus. Dit test je begrip van de verschillende niveaus waarop biologische processen zich afspelen. Wat moet je kennen: Je moet de vier organisatieniveaus kennen: molecuulniveau, celniveau, orgaanniveau en organismeniveau. Ook moet je weten wat voorbeelden zijn van elk niveau, zoals een eiwit (molecuul), een cel (cel), een bijbal (orgaan) en onvruchtbaarheid (organisme). Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven gevolgen kunnen analyseren en correct kunnen indelen bij het passende organisatieniveau. Je moet nauwkeurig zijn in je koppelingen en controleren of je elke letter maar één keer hebt gebruikt. Waar op letten: Je koppelt elk gevolg aan het juiste organisatieniveau. Je gebruikt elke letter (P, Q, R, S) precies één keer. Je let goed op de specifieke aard van elk gevolg (bijvoorbeeld 'eiwit' versus 'cel'). Je begrijpt de hiërarchie van de organisatieniveaus: molecuul < cel < orgaan < organisme. Kernbegrippen: organisatieniveaus (molecuul, cel, orgaan, organisme), genexpressie, SRY-gen, geslachtsontwikkeling Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de verschillende organisatieniveaus (bijv. cel en orgaan). - Niet herkennen van een eiwit als een molecuul. - De instructie 'Gebruik elke letter één keer' negeren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Opgave 25 (2 punten) 2p 25 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Emma zou graag een vrouwelijker uiterlijk krijgen. Om haar borstontwikkeling te stimuleren krijgt ze daarom pillen met oestradiol. De oestradiolmoleculen worden geresorbeerd in de darm en bereiken het borstweefsel via een borstslagader. Een aantal bloedvaten zijn: 1 aorta 2 bovenste holle ader 3 darmslagader 4 leverader 5 leverslagader 6 longader 7 longslagader 8 onderste holle ader 9 poortader Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de route van een hormoon (oestradiol) door het menselijk lichaam, specifiek gericht op de opname in de darm en het transport naar een doelorgaan (borstweefsel). Je moet bepalen of drie gegeven uitspraken over deze route juist of onjuist zijn. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de bloedsomloop kennen, inclusief de functie van de darm, lever en de verschillende bloedvaten (slagaders, aders, poortader). Je moet weten hoe stoffen vanuit de darm worden opgenomen en via welke route ze de rest van het lichaam bereiken. Ook moet je de rol van de lever in de stofwisseling en ontgifting begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de route van een stof door het lichaam kunnen traceren, beginnend bij de opname in de darm. Je moet de namen en functies van de belangrijkste bloedvaten kunnen toepassen om de juiste weg te bepalen. Je moet logisch kunnen redeneren over de volgorde van organen en bloedvaten in de bloedsomloop. Waar op letten: Je benoemt de juiste route van oestradiol door het lichaam. Je legt uit welke bloedvaten betrokken zijn bij de opname en transport van oestradiol. Je redeneert correct over de functie van de lever bij de verwerking van stoffen. Je gebruikt de termen 'resorptie' en 'bloedsomloop' correct. Je onderscheidt de verschillende typen bloedvaten (slagader, ader, poortader) en hun functies. Kernbegrippen: SRY-gen, Y-chromosoom, genmutatie, genoommutatie, spermatogenese, geslachtsbepaling Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen genmutatie en genoommutatie. - Onjuist redeneren over de overerving en expressie van het SRY-gen op het Y-chromosoom. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Opgave 26 (2 punten) Emma zou graag een vrouwelijker uiterlijk krijgen. Om haar borstontwikkeling te stimuleren krijgt ze daarom pillen met oestradiol. De oestradiolmoleculen worden geresorbeerd in de darm en bereiken het borstweefsel via een borstslagader. Een aantal bloedvaten zijn: 1 aorta 2 bovenste holle ader 3 darmslagader 4 leverader 5 leverslagader 6 longader 7 longslagader 8 onderste holle ader 9 poortader Door welke van deze bloedvaten gaat een oestradiol-molecuul op de kortste weg vanuit de haarvaten in de darm tot aan de borstslagader? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de weg die een stof aflegt door de bloedvaten van het menselijk lichaam. Je moet de juiste volgorde van de bloedvaten bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de route van de grote en kleine bloedsomloop kennen, inclusief de specifieke vaten die daarbij horen. Je moet ook weten hoe het poortaderstelsel werkt en welke rol het speelt bij de opname van stoffen uit de darm. Wat moet je kunnen: Je kunt de weg van een molecuul door de bloedsomloop beschrijven, beginnend bij de opname in de darm tot aan een specifiek orgaan. Je kunt de namen van de bloedvaten correct plaatsen in de juiste volgorde van de bloedstroom. Waar op letten: Elk correct benoemd bloedvat in de juiste volgorde is een stap in de redenering. Let goed op de start- en eindpunten van de route (darmhaarvaten naar borstslagader). Vergeet het poortaderstelsel niet, dit is een cruciale eerste stap vanuit de darm. Maak geen verwarring tussen slagaders en aders, vooral bij de longcirculatie. Zorg dat je de overgang van de grote naar de kleine bloedsomloop en weer terug correct weergeeft. Kernbegrippen: bloedsomloop, grote bloedsomloop, kleine bloedsomloop, poortaderstelsel Veelgemaakte fouten: - Vergeten van het poortaderstelsel (darm -> lever). - Verwarring tussen slagaders en aders, met name in de longcirculatie. - Onjuiste volgorde van de grote en kleine bloedsomloop. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Opgave 27 (2 punten) Oestradiol leidt tot genexpressie in cellen van Emma's borstweefsel. Hierbij vinden de volgende processen plaats: P binding van een hormoon aan een hormoonreceptor Q eiwit-vouwing in het cytoplasma R transport naar de kern S vorming van een keten van aminozuren aan de ribosomen T vorming van RNA Deze processen zijn met nummers weergegeven in afbeelding 3. afbeelding 3 2p 27 Schrijf de nummers 1 tot en met 5 (afbeelding 3) onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende proces erachter. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genexpressie, specifiek hoe een hormoon dit proces beïnvloedt. Je moet de verschillende stappen van dit proces herkennen en in de juiste volgorde plaatsen, gebaseerd op een schematische afbeelding. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van genexpressie kennen, waaronder de rol van hormonen (met name steroïdhormonen zoals oestradiol), receptoren, transcriptie, translatie en eiwitvouwing. Je moet weten waar deze processen plaatsvinden in de cel (cytoplasma, kern, ribosomen). Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische weergave van cellulaire processen interpreteren. Je kunt de beschreven processen (P t/m T) koppelen aan de visueel weergegeven stappen (1 t/m 5) in de afbeelding. Je kunt de juiste volgorde van deze stappen bepalen. Waar op letten: Je identificeert elk proces correct aan de hand van de beschrijving en de visuele weergave in afbeelding 3. Je let goed op de volgorde van de processen, beginnend buiten de cel en eindigend met een gevouwen eiwit. Je onderscheidt duidelijk de vorming van RNA (transcriptie) van de vorming van een aminozuurketen (translatie). Je maakt een onderscheid tussen de vorming van de aminozuurketen en de daaropvolgende eiwitvouwing. Je noteert de nummers 1 t/m 5 onder elkaar en zet de juiste letter van het proces erachter. Kernbegrippen: genexpressie, steroïdhormoon, oestradiol, hormoonreceptor, transcriptie, translatie, eiwitsynthese, eiwitvouwing Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de processen transcriptie (vorming van RNA in de kern, stap 3) en translatie (vorming van een aminozuurketen aan een ribosoom, stap 4). - Het niet correct onderscheiden van de vorming van de aminozuurketen (S, stap 4) en de daaropvolgende vouwing tot een functioneel eiwit (Q, stap 5). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Opgave 28 (2 punten) Emma moet de oestradiolpillen dagelijks slikken, omdat het grootste deel van het oestradiol binnen enkele dagen na opname wordt uitgescheiden. Oestradiol komt dan terecht in de urine en in de ontlasting. In de nieren komt oestradiol in de voorurine terecht. Daarna wordt in het eerste gekronkelde nierbuisje een deel van het oestradiol gereabsorbeerd. In welk deel van de nier vindt de vorming van voorurine plaats? En in welk deel van de nier vindt de reabsorptie (terugresorptie) van oestradiol plaats? | | vorming voorurine | reabsorptie oestradiol | |---|---|---| | A | niermerg | niermerg | | B | niermerg | nierschors | | C | nierschors | niermerg | | D | nierschors | nierschors | Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de uitscheiding van stoffen door de nieren. Je moet de locatie van specifieke processen in de nier benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de bouw van de nier kennen, inclusief de nierschors en het niermerg. Je moet ook de processen van ultrafiltratie en terugresorptie en hun locatie binnen een nefron kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de processen van voorurinevorming en reabsorptie koppelen aan de juiste delen van de nier (nierschors of niermerg). Je kunt de informatie uit de vraagtekst gebruiken om de juiste antwoordoptie te kiezen. Waar op letten: Je benoemt de correcte locatie voor de vorming van voorurine. Je benoemt de correcte locatie voor de reabsorptie van oestradiol. Je onderscheidt de functies van nierschors en niermerg. Je weet waar de verschillende onderdelen van een nefron zich bevinden in de nier. Kernbegrippen: uitscheiding, nier, nefron, nierschors, niermerg, ultrafiltratie, terugresorptie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de functies en locaties van de nierschors en het niermerg. - Onvoldoende kennis van de onderdelen van een nefron en hun locatie in de nier. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Opgave 29 (1 punt) 1p 29 Oestradiol komt terecht in de ontlasting, omdat een deel op dezelfde manier als cholesterol wordt uitgescheiden. Beschrijf op welke manier oestradiol wordt uitgescheiden zodat het terechtkomt in de ontlasting. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de uitscheiding van een stof in het menselijk lichaam. Je moet de specifieke route beschrijven die leidt tot uitscheiding via de ontlasting. Wat moet je kennen: Je moet de functies van de lever, gal en darmen kennen met betrekking tot de afbraak en uitscheiding van stoffen, inclusief hormonen zoals oestradiol en cholesterol. Wat moet je kunnen: Je kunt de causale keten van uitscheiding via de lever en gal naar de darmen beschrijven. Je kunt onderscheid maken tussen uitscheiding via de nieren (urine) en uitscheiding via de lever (ontlasting). Waar op letten: Je benoemt het orgaan dat oestradiol uitscheidt. Je benoemt de vloeistof die de oestradiol naar de darm transporteert. Je zorgt dat de route logisch is voor uitscheiding via de ontlasting, niet via de urine. Kernbegrippen: uitscheiding, lever, gal, darmkanaal, hormoonafbraak Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen uitscheiding via de nieren (urine) en uitscheiding via de lever en darmen (ontlasting). - Onvoldoende kennis van de functie van de lever en gal bij het uitscheiden van afvalstoffen in het darmkanaal. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/29 ## Vraag 30 – Opgave 30 (2 punten) Emma vraagt aan de arts of ze later kinderen kan krijgen. Die vertelt haar dat ze misschien via eiceldonatie en ivf zwanger kan worden. De eiceldonor krijgt dan hormooninjecties toegediend, waardoor er meerdere eicellen gaan rijpen. Emma zal dan hormooninjecties toegediend krijgen die haar baarmoeder voorbereiden op de innesteling van een embryo. Welk hormoon krijgt de eiceldonor toegediend? En welk hormoon of welke hormonen krijgt Emma toegediend? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de hormonale regulatie van de menstruatiecyclus en de toepassing hiervan bij vruchtbaarheidsbehandelingen zoals eiceldonatie en IVF. Je moet de functie van verschillende hormonen in deze context kennen. Wat moet je kennen: Je moet de functies van FSH, LH, oestradiol en progesteron kennen in relatie tot de menstruatiecyclus, follikelrijping, ovulatie en de voorbereiding van de baarmoeder op innesteling. Je moet ook de basisprincipes van eiceldonatie en IVF begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de rol van specifieke hormonen toewijzen aan de juiste persoon (donor of ontvangster) en de bijbehorende fysiologische processen (eicelrijping, baarmoedervoorbereiding) uitleggen. Je kunt onderscheid maken tussen de hormonen die de eierstokken stimuleren en de hormonen die de baarmoeder voorbereiden. Waar op letten: Je benoemt specifiek welk hormoon de eiceldonor krijgt en waarom. Je benoemt specifiek welk hormoon of welke hormonen Emma krijgt en waarom. Je onderscheidt duidelijk de functie van de hormonen voor de donor en de ontvangster. Je gebruikt de correcte namen van de hormonen (FSH, oestradiol, progesteron). Kernbegrippen: menstruele cyclus, hormonale regulatie, voortplanting, FSH, oestradiol, progesteron, in-vitrofertilisatie (ivf), eiceldonatie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de hormoonbehandeling voor de eiceldonor en de ontvangster. - Verwarren van de functies van de verschillende voortplantingshormonen (FSH, LH, oestradiol, progesteron). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/30 ## Vraag 31 – Opgave 31 (1 punt) 1p 31 Verklaar waardoor de kans op het ontwikkelen van schizofrenie voor iemand in situatie 5 groter is dan voor iemand in situatie 4. De gegevens in de tabel doen vermoeden dat, behalve genetische factoren, ook de milieu-omstandigheden in de baarmoeder of rondom de bevalling invloed hebben op de kans op schizofrenie. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de erfelijkheid van een aandoening, waarbij je gegevens uit een tabel moet interpreteren om een verklaring te geven. De vraag richt zich op het verschil tussen eeneiige en twee-eiige tweelingen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van erfelijkheid kennen, inclusief het verschil in genetische overeenkomst tussen eeneiige en twee-eiige tweelingen. Je moet ook weten dat eeneiige tweelingen genetisch identiek zijn en dat twee-eiige tweelingen genetisch net zoveel overeenkomen als gewone broers en zussen. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen genetische overeenkomst en de kans op het ontwikkelen van een erfelijke aandoening. Je moet de informatie uit de tabel kunnen gebruiken om je verklaring te onderbouwen. Waar op letten: Je benoemt specifiek het genetische verschil tussen eeneiige en twee-eiige tweelingen. Je gebruikt de termen 'eeneiig' en 'twee-eiig' correct. Je legt de link tussen de genetische overeenkomst en de kans op schizofrenie. Je vermijdt algemene uitspraken zoals 'ze lijken meer op elkaar' zonder de genetische basis te noemen. Kernbegrippen: erfelijkheid, genetica, eeneiige tweeling, twee-eiige tweeling, genotype, nature-nurture-debat Veelgemaakte fouten: - Het antwoord te algemeen houden, bijvoorbeeld door alleen te zeggen 'ze zijn meer familie' zonder de specifieke genetische relatie (identiek vs. niet-identiek) te benoemen. - Het verwarren van de termen eeneiig en twee-eiig. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/31 ## Vraag 32 – Opgave 32 (2 punten) 2p 32 Leg uit hoe de vergelijking van situatie 3 met situatie 4 leidt tot dit vermoeden. Een veelvoorkomend symptoom van een psychose is het waarnemen van stemmen die er niet zijn. Ook kan het zijn dat beelden, geuren of smaken die er niet zijn, waargenomen worden. Uit deze symptomen is af te leiden dat tijdens een psychose processen verstoord zijn in een bepaald deel van het centraal zenuwstelsel. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van erfelijkheid en milieu op een eigenschap, waarbij je gegevens uit een tabel moet interpreteren en vergelijken. Je moet een causaal verband leggen tussen de verschillen in de situaties en de kans op het ontwikkelen van schizofrenie. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van erfelijkheid kennen, inclusief de genetische verwantschap tussen verschillende familieleden (broers/zussen, twee-eiige tweelingen). Je moet ook weten wat 'milieu-omstandigheden' in deze context kunnen inhouden, met name de prenatale omgeving. Wat moet je kunnen: Je kunt gegevens uit een tabel aflezen en interpreteren. Je kunt een vergelijking maken tussen twee situaties en op basis daarvan een logische conclusie trekken over de invloed van genetische factoren en milieufactoren. Je kunt een heldere redenering opbouwen die de oorzaak-gevolgrelatie uitlegt. Waar op letten: Je benoemt expliciet de genetische overeenkomst tussen de twee groepen. Je benoemt expliciet de milieu-omstandigheden die verschillen of juist overeenkomen. Je vergelijkt de percentages uit de tabel correct. Je legt uit hoe het verschil in percentages leidt tot het vermoeden over de invloed van milieu-omstandigheden. Je gebruikt de termen 'genetische overeenkomst' en 'milieu-omstandigheden' correct. Kernbegrippen: erfelijkheid, milieufactoren, tweelingonderzoek, nature-nurture-debat Veelgemaakte fouten: - Niet herkennen dat twee-eiige tweelingen genetisch evenveel op elkaar lijken als 'gewone' broers en zussen (gemiddeld 50% van de genen delen). - Vergeten te specificeren dat het om de milieu-omstandigheden *in de baarmoeder* gaat, wat het cruciale verschil is tussen situatie 3 en 4. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/32 ## Vraag 33 – Opgave 33 (1 punt) Een veelvoorkomend symptoom van een psychose is het waarnemen van stemmen die er niet zijn. Ook kan het zijn dat beelden, geuren of smaken die er niet zijn, waargenomen worden. Uit deze symptomen is af te leiden dat tijdens een psychose processen verstoord zijn in een bepaald deel van het centraal zenuwstelsel. 1p 33 In welk deel is dat? A in de grote hersenen B in de kleine hersenen C in het ruggenmerg Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functies van verschillende delen van het centraal zenuwstelsel en hoe verstoringen zich uiten in symptomen. Je moet de juiste functie aan het juiste hersendeel koppelen. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste functies van de grote hersenen, kleine hersenen en het ruggenmerg kennen. Je moet ook weten wat hallucinaties inhouden. Wat moet je kunnen: Je kunt de symptomen van een psychose analyseren en afleiden welk deel van het centraal zenuwstelsel hierbij betrokken is. Je kunt de functies van de verschillende hersendelen correct benoemen en onderscheiden. Waar op letten: Je benoemt het specifieke deel van het centraal zenuwstelsel dat verantwoordelijk is voor bewuste waarneming en hogere cognitieve functies. Je onderscheidt de functies van de grote hersenen, kleine hersenen en het ruggenmerg. Je koppelt de symptomen van psychose (hallucinaties) aan de juiste hersenfunctie. Je vermijdt algemene antwoorden en bent specifiek over het hersendeel. Kernbegrippen: centraal zenuwstelsel, grote hersenen, functies van hersendelen, waarneming, psychose Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de functies van de grote hersenen, kleine hersenen en het ruggenmerg. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/33 ## Vraag 34 – Opgave 34 (1 punt) De Australische onderzoeker Fabienne Brilot onderzocht het afweersysteem van jongeren met psychoses. Bij 19% van deze jongeren vond zij in het bloed een antistof tegen de receptor voor een bepaalde neurotransmitter. Hieruit concludeerde Brilot dat deze jongeren een auto-immuunziekte hebben: hun afweersysteem richt zich tegen een lichaamseigen stof. In de afbeelding is een synaps weergegeven. Vier onderdelen zijn met letters aangegeven. De antistof tegen de receptor voor de neurotransmitter verstoort de impulsoverdracht. Noteer de letter van het onderdeel in de afbeelding waaraan deze antistof zich hecht. Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van een synaps met verschillende onderdelen die zijn aangegeven met letters. Je moet op basis van de tekst en je kennis van de synaps het juiste onderdeel aanwijzen. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van een synaps kennen, inclusief de termen presynaptisch membraan, postsynaptisch membraan, neurotransmitter en receptor. Ook moet je weten wat een antistof is en hoe deze werkt in de context van een auto-immuunziekte. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische tekening van een synaps interpreteren en de verschillende onderdelen benoemen. Je kunt informatie uit een tekst koppelen aan een afbeelding en zo het juiste onderdeel identificeren. Waar op letten: Je identificeert de verschillende onderdelen van de synaps correct. Je legt de link tussen de 'receptor voor een neurotransmitter' uit de tekst en het corresponderende onderdeel in de afbeelding. Je noteert alleen de juiste letter, zonder verdere uitleg. Kernbegrippen: synaps, neurotransmitter, receptor, impulsoverdracht, auto-immuunziekte, antistoffen Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de verschillende onderdelen van de synaps (presynaptisch membraan, postsynaptisch membraan, receptor). - Niet correct de link leggen tussen de tekst 'antistof tegen de receptor' en het aanwijzen van de receptor (S) in de afbeelding. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/34 ## Vraag 35 – Opgave 35 (1 punt) 1p 35 Charles leest dat het onderzoek van Brilot in samenwerking met de universiteit van Maastricht wordt uitgebreid. Voor dit onderzoek worden proefpersonen gezocht. Charles besluit contact op te nemen. Na een intake door een psychiater wordt een bloedmonster van Charles onderzocht in een laboratorium. In het laboratorium voegt een laborant een bepaalde stof toe aan het bloedmonster om de auto-immuunziekte te kunnen vaststellen. Welke stof heeft de laborant toegevoegd? A de antistof B de neurotransmitter C de receptor voor de neurotransmitter ▸▸▸ Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een auto-immuunziekte waarbij je moet bepalen welke stof wordt gebruikt om de ziekte te diagnosticeren. De vraag test je kennis over de werking van het immuunsysteem en de diagnostiek van auto-immuunziekten, specifiek in de context van neurotransmissie. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het immuunsysteem kennen, inclusief de begrippen antigeen, antistof en auto-immuunziekte. Je moet ook de structuur en functie van een synaps kennen, inclusief de rollen van neurotransmitters en hun receptoren. Specifiek moet je weten dat bij een auto-immuunziekte het lichaam antistoffen produceert tegen lichaamseigen structuren, en hoe deze antistoffen gedetecteerd kunnen worden. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraag kunnen analyseren en de juiste conclusie trekken over welke stof nodig is voor de diagnostische test. Je moet de relatie tussen de auto-immuunziekte (antistoffen tegen receptoren) en de testmethode (toevoegen van de receptor) kunnen leggen. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen de verschillende opties en de meest logische keuze kunnen beargumenteren op basis van je biologische kennis. Waar op letten: Je moet de relatie tussen een auto-immuunziekte en de detectie van antistoffen begrijpen. Je moet het verschil kennen tussen een antigeen en een antistof. Je moet de functie van een receptor en een neurotransmitter in een synaps kennen. Je moet de logica van een diagnostische test voor antistoffen kunnen toepassen. Je moet de juiste vakterm gebruiken voor de stof die als antigeen fungeert in deze specifieke context. Kernbegrippen: auto-immuunziekte, antigeen-antistofreactie, diagnostische test, receptor, neurotransmitter Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen antigeen en antistof; de test detecteert de antistof van de patiënt door het specifieke antigeen (de receptor) toe te voegen. - De neurotransmitter is niet het doelwit van de antistof, de receptor is dat. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/35 ## Vraag 37 – Opgave 37 (1 punt) Een veganistische levenswijze heeft invloed op het gebruik van landbouwgrond. Voor het voeden van een groep mensen met een veganistische levenswijze is minder landbouwgrond nodig dan voor een even grote groep mensen die wel dierlijke producten eten. Licht dit toe aan de hand van de energiestroom door een ecosysteem. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de efficiëntie van voedselproductie in relatie tot verschillende diëten. Je moet uitleggen waarom een veganistische levenswijze minder landbouwgrond vereist, gebaseerd op ecologische principes. Wat moet je kennen: Je moet de concepten van energiestroom, voedselketens en trofische niveaus binnen een ecosysteem kennen. Je moet weten dat energie verloren gaat bij elke overgang naar een volgend trofisch niveau. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de positie in de voedselketen en de benodigde hoeveelheid landbouwgrond, door het principe van energieverlies toe te passen. Je moet dit helder en beknopt kunnen formuleren. Waar op letten: Je benoemt specifiek het 'verlies van energie'. Je legt de link met de 'energiestroom door een ecosysteem' of 'voedselketen'. Je vermijdt het verwarren van energiestroom met de kringloop van stoffen. Je gebruikt de juiste vakterm voor het proces van energieoverdracht. Kernbegrippen: energiestroom, voedselketen, trofisch niveau, biomassa, ecosysteem Veelgemaakte fouten: - Verwarren van energiestroom met de kringloop van stoffen. - Niet specifiek benoemen dat er *verlies* van energie is bij elke schakel. - Een te algemeen antwoord geven zonder de link te leggen met de voedselketen of trofische niveaus. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/37 ## Vraag 38 – Opgave 38 (1 punt) Anouk moet er als veganist op letten dat haar voeding voldoende eiwitrijk is. Quinoa is een goede bron van plantaardige eiwitten, omdat het alle essentiële aminozuren bevat. 1p 38 Beschrijf wat essentiële aminozuren zijn. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een biologisch begrip dat je moet uitleggen. Het gaat hier specifiek over voedingsstoffen en de rol daarvan in het menselijk lichaam. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van essentiële aminozuren kennen en het verschil met niet-essentiële aminozuren. Je moet ook weten dat eiwitten zijn opgebouwd uit aminozuren en dat voeding een bron is van deze bouwstenen. Wat moet je kunnen: Je kunt een biologisch begrip correct en volledig definiëren. Je kunt de functie van voedingsstoffen in het lichaam uitleggen. Waar op letten: Je definieert essentiële aminozuren specifiek in relatie tot de aanmaak door het menselijk lichaam. Je benoemt dat deze aminozuren via voeding moeten worden opgenomen. Je vermijdt vage termen zoals 'belangrijk' zonder verdere specificatie. Je maakt geen verwarring met andere essentiële voedingsstoffen. Kernbegrippen: essentiële aminozuren, eiwitsynthese, voeding Veelgemaakte fouten: - Vage definitie geven zoals 'belangrijke aminozuren' zonder te specificeren dat het lichaam ze niet zelf kan aanmaken. - Verwarren met niet-essentiële aminozuren (die het lichaam wel zelf kan maken). - Verwarren met andere essentiële voedingsstoffen zoals vitaminen of vetzuren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/38 ## Vraag 39 – Opgave 39 (2 punten) 2p 39 Wat neemt de plant op als bouwstof voor eiwitten? A alleen NO_3^- B alleen NO_3^- en CO_2 C alleen NO_3^- en H_2O D NO_3^-, CO_2 en H_2O In het jaar voordat Anouk een akker gaat gebruiken voor de teelt van quinoa, laat ze er vlinderbloemige planten op groeien. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de opname van bouwstoffen door planten voor de synthese van eiwitten. Je moet de verschillende componenten die nodig zijn voor eiwitten (koolstof, waterstof, zuurstof, stikstof) en hun bronnen voor een plant kennen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese kennen, inclusief de benodigde grondstoffen (CO₂ en H₂O). Je moet weten dat planten stikstof opnemen in de vorm van nitraat (NO₃⁻) uit de bodem. Je moet begrijpen dat eiwitten zijn opgebouwd uit aminozuren, en dat aminozuren zowel een koolstofskelet als een stikstofhoudende groep bevatten. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen de anorganische stoffen die een plant opneemt en de organische macromoleculen die de plant daaruit opbouwt. Je kunt redeneren welke specifieke stoffen nodig zijn voor de complete synthese van eiwitten, rekening houdend met alle benodigde elementen. Waar op letten: Je moet zowel de koolstofbron (voor het koolstofskelet van aminozuren) als de stikstofbron (voor de aminogroep) benoemen. Je moet de rol van fotosynthese begrijpen in de aanmaak van organische bouwstoffen. Je moet de specifieke anorganische stoffen noemen die de plant opneemt uit de omgeving. Je moet de relatie leggen tussen deze opgenomen stoffen en de uiteindelijke synthese van eiwitten. Je moet de functie van CO₂, H₂O en NO₃⁻ in dit proces correct toewijzen. Kernbegrippen: fotosynthese, stikstofassimilatie, eiwitsynthese, autotrofie Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat de koolstofskeletten van aminozuren afkomstig zijn van fotosynthese (CO₂ en H₂O). - Alleen focussen op de stikstofcomponent (NO₃⁻) van eiwitten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/39 ## Vraag 40 – Opgave 40 (2 punten) In het jaar voordat Anouk een akker gaat gebruiken voor de teelt van quinoa, laat ze er vlinderbloemige planten op groeien. Vlinderbloemige planten bezitten wortelknolletjes waarin knolletjesbacteriën leven. Door deze planten onder te ploegen, komt er uiteindelijk meer NO₃⁻ in de bodem. Vier processen uit de stikstofkringloop zijn: 1 ammonificatie door rottingsbacteriën 2 nitrificatie door nitrietbacteriën en nitraatbacteriën 3 stikstofassimilatie door vlinderbloemige planten 4 stikstoffixatie door knolletjesbacteriën In welke volgorde vinden deze processen plaats op de akker zodat uiteindelijk NO₃⁻ beschikbaar is voor quinoa? Noteer de vier nummers in de juiste volgorde. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de stikstofkringloop, specifiek over hoe vlinderbloemige planten bijdragen aan de vruchtbaarheid van de bodem (groenbemesting). Je moet de volgorde van vier processen bepalen die leiden tot de beschikbaarheid van nitraat (NO₃⁻) voor een volgende teelt. Wat moet je kennen: Je moet de kernprocessen van de stikstofkringloop kennen: stikstoffixatie, stikstofassimilatie, ammonificatie en nitrificatie. Je moet ook weten welke organismen bij deze processen betrokken zijn en wat de producten van deze processen zijn. Daarnaast moet je het principe van groenbemesting begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschreven processen in de stikstofkringloop logisch ordenen op basis van de gegeven context. Je kunt de relatie tussen de vlinderbloemige planten, de knolletjesbacteriën en de bodembacteriën correct interpreteren om de stikstofstroom te volgen. Je kunt een oorzaak-gevolgketen opstellen die leidt tot het eindproduct NO₃⁻. Waar op letten: Je moet de vier processen in de stikstofkringloop in de juiste chronologische volgorde plaatsen, specifiek voor de situatie van groenbemesting. Je moet goed begrijpen wat elk proces inhoudt en welke organismen daarbij betrokken zijn (knolletjesbacteriën, vlinderbloemige planten, rottingsbacteriën, nitriet-/nitraatbacteriën). Je moet de rol van de vlinderbloemige planten als 'groenbemester' correct interpreteren: de planten nemen stikstof op en worden daarna ondergeploegd om af te breken. Je moet de overgang van organische stikstof (in de plant) naar anorganische stikstof (NO₃⁻) via ammonificatie en nitrificatie correct plaatsen. Je moet de nummers van de processen in de juiste volgorde noteren, zonder extra tekst. Kernbegrippen: stikstofkringloop, stikstoffixatie, stikstofassimilatie, ammonificatie, nitrificatie, groenbemesting, symbiose Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de volgorde van de stappen in de stikstofkringloop, met name ammonificatie en nitrificatie. - Het onjuist plaatsen van stikstofassimilatie; dit gebeurt in de levende vlinderbloemige plant, voordat deze wordt ondergeploegd en afbreekt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/40 ## Vraag 41 – Opgave 41 (1 punt) 1p 41 Welke beschrijving van biomassa is juist? A het gewicht aan anorganische stof B het gewicht aan organische stof C het gewicht van het eetbare deel Naast de quinoa-akker ligt een sloot. Anouk zaait tussen de akker en de sloot een zes meter brede strook in met inheemse wilde bloemen. De strook vergroot de biodiversiteit en kan tegengaan dat er te veel meststoffen vanuit de akker in het water terechtkomen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de definitie van een ecologisch begrip. Je moet de juiste beschrijving kiezen uit de gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van 'biomassa' kennen en het onderscheid tussen organische en anorganische stoffen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de correcte definitie van biomassa kunnen toepassen en onjuiste beschrijvingen kunnen uitsluiten. Waar op letten: Je herkent het verschil tussen organische en anorganische stoffen. Je weet dat biomassa specifiek verwijst naar organische stof. Je begrijpt dat biomassa de totale organische massa van een organisme of populatie is, niet alleen de eetbare delen. Kernbegrippen: biomassa, organische stof, anorganische stof Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen biomassa en totaalgewicht (inclusief water) - Verwarring tussen biomassa en alleen het bruikbare/eetbare deel - Verwarring tussen organische en anorganische stof Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/41 ## Vraag 42 – Opgave 42 (1 punt) Naast de quinoa-akker ligt een sloot. Anouk zaait tussen de akker en de sloot een zes meter brede strook in met inheemse wilde bloemen. De strook vergroot de biodiversiteit en kan tegengaan dat er te veel meststoffen vanuit de akker in het water terechtkomen. Noteer de biologische term voor een teveel aan meststoffen in het water. Wat kun je verwachten: Je krijgt een korte casus over een ecologisch probleem en je moet de juiste biologische term voor een specifiek proces benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de correcte term kennen voor het proces waarbij een overmaat aan meststoffen in water terechtkomt en de gevolgen daarvan. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische term koppelen aan een beschreven ecologische situatie. Waar op letten: Je gebruikt de specifieke biologische term voor het proces in het water. Je maakt onderscheid tussen de oorzaak (overbemesting van de akker) en het gevolg in het water. Je zorgt ervoor dat je antwoord precies de situatie beschrijft van een teveel aan meststoffen IN het water. Kernbegrippen: eutrofiëring, vermesting, ecosystemen, waterkwaliteit, nutriëntenkringloop Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de oorzaak (overbemesting van de akker) met het gevolg in het water (eutrofiëring/vermesting). Het correctievoorschrift geeft expliciet aan dat 'overbemesting' fout gerekend wordt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/42 ## Vraag 43 – Opgave 43 (1 punt) 1p 43 Steeds meer landbouwgronden verzilten: het grondwater wordt zouter door binnendringend zeewater. Ook de akkerbouwgrond van Anouk verzilt langzaam. De meeste landbouwgewassen kunnen daar niet goed tegen. Verklaar waardoor het voor een plant moeilijk is om water op te nemen uit een bodem waarin het grondwater verzilt is. Quinoa is zouttolerant omdat het veel meer zout-ionen zoals Na^+ en Cl^- opneemt dan andere landbouwgewassen. Deze zout-ionen worden na opname in de wortel via de vaatbundels naar de bladeren vervoerd. Daar worden ze opgeslagen in gespecialiseerde epidermiscellen die een uitstulping hebben: de zoutblaas (afbeelding 2). In die zoutblaas bevindt zich een vacuole waar zout-ionen in hoge concentraties kunnen worden opgeslagen. Over de opslag van zout-ionen in de epidermiscellen van quinoa worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door de opslag van zout-ionen wordt de vacuole hypotoon ten opzichte van de rest van de cel. 2 De opname van zout-ionen in de vacuole in een zoutblaas verloopt via membraaneiwitten. 3 De opname van zout-ionen in de vacuolen van de zoutblazen kost ATP. afbeelding 2 vacuole zoutblaas epidermis vaatbundel Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd over verzilting van landbouwgrond en de gevolgen daarvan voor planten. Je moet uitleggen waarom planten in zo'n omgeving moeite hebben met wateropname. Dit vereist kennis van waterbeweging in biologische systemen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen osmose, osmotische waarde, waterpotentiaal, hypertoon en hypotoon kennen en begrijpen hoe deze van invloed zijn op de waterbeweging tussen een plant en zijn omgeving. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de verzilting van de bodem en de verminderde wateropname door planten, waarbij je de relevante biologische principes correct toepast en uitlegt. Waar op letten: Je moet het mechanisme van waterbeweging over membranen correct benoemen (osmose of osmotische waarde). Je moet de relatie tussen zoutconcentratie en waterpotentiaal/osmotische waarde uitleggen. Je moet de richting van de waterbeweging correct beschrijven in relatie tot de plant en de bodem. Je gebruikt de juiste vaktermen zoals 'hypertoon' en 'hypotoon' als je deze begrippen gebruikt. Je legt uit waarom de plant water moeilijk kan opnemen, niet alleen dat de bodem zout is. Kernbegrippen: osmose, waterpotentiaal, osmotische waarde, hypertoon, hypotoon Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen hypertoon en hypotoon. - Het niet noemen van het mechanisme (osmose/osmotische waarde). - Onvoldoende uitleg, bijvoorbeeld alleen 'de bodem is te zout'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/43 ## Vraag 44 – Opgave 44 (2 punten) Over de opslag van zout-ionen in de epidermiscellen van quinoa worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door de opslag van zout-ionen wordt de vacuole hypotoon ten opzichte van de rest van de cel. 2 De opname van zout-ionen in de vacuole in een zoutblaas verloopt via membraaneiwitten. 3 De opname van zout-ionen in de vacuolen van de zoutblazen kost ATP. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de opslag van zout-ionen in plantencellen. Je moet elke uitspraak beoordelen op juistheid en dit aangeven. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen osmose, toniciteit (hypotoon, hypertoon), actief transport, passief transport, membraaneiwitten en de functie van de vacuole in plantencellen kennen. Je moet ook weten dat de vacuole omgeven is door een membraan, de tonoplast. Wat moet je kunnen: Je kunt de principes van membraantransport en osmose toepassen op een specifieke biologische situatie, zoals de opslag van zout-ionen in plantencellen. Je kunt redeneren over de energiebehoefte van transportprocessen. Waar op letten: Je moet de begrippen 'hypotoon' en 'hypertoon' correct toepassen in de context van concentraties. Je moet de rol van membraaneiwitten bij transport over membranen, inclusief de tonoplast van de vacuole, begrijpen. Je moet de relatie tussen transport tegen een concentratiegradiënt in en het verbruik van ATP (actief transport) kennen. Je moet elke uitspraak afzonderlijk beoordelen en de juiste term ('juist' of 'onjuist') erachter plaatsen. Je moet specifiek verwijzen naar de vacuole en zout-ionen zoals genoemd in de vraag. Kernbegrippen: osmose, tonicity, actief transport, membraantransport, ATP, vacuole, plantencel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen hypotoon en hypertoon. - Vergeten dat transport tegen een concentratiegradiënt in actief transport is en ATP kost. - Vergeten dat de vacuole (tonoplast) ook een membraan is waarvoor transporteiwitten nodig zijn voor ionentransport. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/44 ## Vraag 45 – Opgave 45 (1 punt) In Peru wordt van quinoa het drankje chicha gemaakt. Anouk wil dit ook proberen. Ze vermaalt quinoazaden, voegt water toe en steriliseert het mengsel door het tien minuten te verhitten tot 95 °C. Vervolgens voegt ze er melkzuurbacteriën aan toe. Na een paar dagen is de chicha klaar. Het melkzuur geeft het drankje een lichtzure, frisse smaak. 1p 45 Noteer de naam van het proces waarbij melkzuur ontstaat. Wat kun je verwachten: Je krijgt een korte casus over de bereiding van een drankje met behulp van micro-organismen. De vraag richt zich op het benoemen van een specifiek biologisch proces dat in deze casus plaatsvindt. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende vormen van dissimilatie kennen, in het bijzonder de processen die plaatsvinden onder anaerobe omstandigheden en welke producten daarbij ontstaan. Specifiek moet je weten hoe melkzuur wordt gevormd. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste biologische term kunnen koppelen aan de beschrijving van een proces, in dit geval de vorming van melkzuur door bacteriën. Waar op letten: Je noemt de specifieke naam van het proces waarbij melkzuur ontstaat. Je gebruikt de correcte biologische term. Je vermijdt algemene termen zoals 'ademhaling' of 'afbraak' zonder verdere specificatie. Kernbegrippen: melkzuurgisting, anaerobe dissimilatie, fermentatie, celademhaling Veelgemaakte fouten: - Verwarring met alcoholische gisting. - Alleen 'dissimilatie' of 'gisting' noemen zonder specificatie kan onvoldoende zijn, hoewel '(melkzuur)gisting' wordt goedgekeurd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/45 ## Vragen in dit examen ### Vraag 36 – Opgave 36 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over trofische niveaus en voedselketens, toegepast op menselijke voedingspatronen. Je moet de juiste classificatie geven voor een veganist en voor iemand die zowel plantaardige als dierlijke producten eet. Wat moet je kennen: Je moet de definities van producent, consument (1e orde, 2e orde, etc.) en trofisch niveau kennen. Je moet ook weten wat een veganist eet en wat een omnivoor eet. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven voedingspatronen kunnen koppelen aan de juiste trofische niveaus en consumentenorden. Je moet de verschillende opties kritisch kunnen beoordelen op basis van je kennis van ecologische begrippen. Waar op letten: Je definieert correct wat een producent is en wat een consument van de 1e orde is. Je begrijpt dat een veganist uitsluitend planten eet en dus alleen consument van de 1e orde kan zijn. Je begrijpt dat iemand die zowel plantaardige als dierlijke producten eet, zowel consument van de 1e orde (planten) als van hogere orden (dieren) kan zijn. Je maakt geen verwarring tussen producent en consument. Je interpreteert de term 'en hoger' correct in de context van trofische niveaus. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2024 tijd vak 1 dinsdag 28 mei 13.30 - 16.30 uur biologie Gebruik zo nodig het informatieboek Binas of ScienceData. Dit examen bestaat uit 45 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee redener, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-24-1-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Een nieuwe hartklep, door het lichaam zelf gemaakt In Nederland worden jaarlijks ongeveer vijfduizend hartkleppen vervangen door kunsthartkleppen. Bij kinderen met een kunsthartklep, moet de klep meerdere keren worden vervangen, omdat een kunsthartklep niet meegroeit. Biomedisch ingenieur Carlijn Bouten werkt aan een oplossing voor dit probleem. In het hart zijn vier kleppen aanwezig: - twee slagaderkleppen (afbeelding 1, Q en R) - twee kleppen tussen de boezems en kamers (afbeelding 1, P en S) afbeelding 1 [FIGUUR: Anatomische tekening van het menselijk hart, met de letters P, Q, R en S aangeduid op kleppen.] 1p 1 Noteer de letter die de klep aangeeft waarlangs zuurstofarm bloed vanuit de kamer richting de longen gaat. Twee mogelijke hartafwijkingen zijn: 1 De aortaklep is te stug en opent daardoor niet goed. 2 De aortaklep is te slap en sluit daardoor niet goed. 2p 2 Bij welke afwijking stroomt er per minuut minder bloed door de aorta naar de organen in het lichaam, in vergelijking met een normaal functionerend hart bij een gelijke inspanning van de hartspier? A bij geen van beide B alleen bij 1 C alleen bij 2 D zowel bij 1 als bij 2 HA-1018-a-24-1-o 2 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 3 2p 3 Leg uit waardoor energiegebrek ontstaat als er minder bloed naar de organen stroomt. Bouten heeft een slagaderklep ontwikkeld van een biologisch afbreekbare kunststof (afbeelding 2). Na de implantatie worden tussen de kunstvezels van de slagaderklep witte bloedcellen en bindweefselcellen ingevangen. Tegen de tijd dat de bindweefselcellen voldoende stevige en elastische eiwitten (collageen en elastine) hebben aangemaakt, wordt de kunststof afgebroken. [FIGUUR: Afbeelding van een hartklep met vezelstructuur.] 1p 4 Het grote probleem bij een geïmplanteerde kunstklep is dat het materiaal bloedstolling veroorzaakt. Noteer het vaste bloedbestanddeel dat het proces van bloedstolling in werking zet. Het functioneren van de kunstklep is in het laboratorium getest in een kunstslagader onder de omstandigheden die heersen in een longslagader. In plaats van bloed werd een zoutoplossing door de kunstklep heen gepompt. In afbeelding 3 zijn foto's te zien van een filmpje van het functioneren van de kunstklep als longslagaderklep. De foto's beslaan één hartcyclus, waarvan de drie achtereenvolgende perioden zijn aangegeven met letters. afbeelding 3 [FIGUUR: Afbeeldingen van een hartklep in verschillende fasen van de cyclus, gelabeld met P, Q en R.] De drie fasen van de hartcyclus zijn: – hartpauze – samentrekken boezems – samentrekken kamers 1p 5 Schrijf de letters P, Q en R onder elkaar en noteer de bijbehorende fase erachter. HA-1018-a-24-1-o 3 / 20 lees verder ### Pagina 4 2p 6 Na de test onder de omstandigheden die heersen in de longslagader, is de kunstklep getest onder de omstandigheden die heersen in de aorta. Is de bloeddruk in de aorta hoger of lager dan in de longslagader? En het zuurstofgehalte? bloeddruk in aorta zuurstofgehalte in aorta A hoger hoger B hoger lager C lager hoger D lager lager Na de succesvolle tests in het laboratorium is de kunstklep bij schapen geïmplanteerd op de plaats van de longslagaderklep. Gedurende een jaar werd de gezondheid van deze schapen gecontroleerd. Uit dit onderzoek blijkt dat het weefsel van de geïmplanteerde klep verschillende fasen doorloopt om uiteindelijk een 'levende' klep te worden (afbeelding 4). afbeelding 4 [FIGUUR: Een reeks diagrammen die de ontwikkeling van de kunstklep weergeven, beginnend met kunstvezels, overgaand in ontsteking, groei, ontwikkeling en eindigend met levend weefsel. Pijlen geven de voortgang aan.] kunstvezels ontstekingfase groeifase ontwikkelingsfase levend weefsel Legenda: O witte bloedcel O endotheelcel bindweefselcel De eerste cellen die het kunstvezelnetwerk van de kunstklep binnendringen, zijn witte bloedcellen die in weefsels op zoek zijn naar lichaamsvreemde stoffen. Deze cellen veroorzaken in de kunstklep een ontstekingsreactie. 1p 7 Welk type witte bloedcel is dit? A B-cel B cytotoxische T-cel C macrofaag HA-1018-a-24-1-o 4 / 20 lees verder ► ►► ### Pagina 5 Tijdens de groeifase komen verschillende stamcellen het kunstvezelnetwerk binnen vanuit het bloed en het omringende hartweefsel van het schaap. Gestimuleerd door de ontsteking gaan deze stamcellen zich delen om nieuwe cellen (bindweefsel- en endotheelcellen) te vormen. Over de groeifase worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Uit één stamcel ontstaat na mitose één endotheelcel en één bindweefselcel. 2 Een endotheelcel krijgt zijn vorm en functie door celdifferentiatie. 3 Celdifferentiatie wordt bepaald door veranderingen in genexpressie. 2p 8 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Tijdens de ontwikkelingsfase worden de kunstvezels afgebroken, zodat uiteindelijk alleen hartklepcellen overblijven in een netwerk van stevige en elastische eiwitten. De restanten van de kunstvezels worden opgeruimd door witte bloedcellen die deze restanten opnemen in een blaasje. Dit blaasje versmelt vervolgens met een bepaald celorgaan, zodat de kunststofrestanten verteerd kunnen worden. 1p 9 Met welk celorgaan versmelt het blaasje zodat de kunststofrestanten verteerd kunnen worden? A met een lysosoom B met een mitochondrium C met een ribosoom D met het endoplasmatisch reticulum E met het golgi-systeem HA-1018-a-24-1-o 5 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 6 Op jacht met SnailSnap Met de app SnailSnap op hun telefoon maken Dylan en Senna foto's van slakken rond hun huis. Zo doen ze mee aan een onderzoek naar de verspreiding en evolutie van kleurvormen van de gewone tuinslak. De kleur van het huisje van de tuinslak (*Cepaea nemoralis*) kan geel, bruin of roze zijn. Het huisje kan gestreept of niet gestreept zijn (afbeelding 1). [FIGUUR: Twee foto's van slakkenhuizen. Links een gele huisje zonder strepen, rechts een bruin huisje met strepen.] afbeelding 1 gele slak zonder strepen gele slak met strepen De kleur en streping van het slakkenhuis zijn erfelijk bepaald. afbeelding 2 [FIGUUR: Een screenshot van een app met de titel "SnailSnap 1.0.4". Er is een foto te zien van een slak op een vinger, met een boodschap "Welkom Dylan en Senna Doe zo veel mogelijk waarnemingen van tuinslakken, en stuur deze mét foto naar waarneming.nl". Er is een logo van Naturalis Biodiversity Center en een knop "OK" te zien.] SnailSnap stuurt de foto samen met de gps- coördinaten naar waarneming.nl (afbeelding 2). Vervolgens wordt de foto beoordeeld door een deskundige. Als het inderdaad een foto van een tuinslak is, noteert de deskundige de kleur en de streping van het huisje. Deze gegevens worden samen met de gps-coördinaten opgestuurd naar Naturalis Biodiversity Center in Leiden. Onderzoekers van Naturalis willen de hypothese toetsen dat slakken met een geel huisje (gele slakken) vaker voorkomen in een stedelijke omgeving dan in een landelijke omgeving. 2p 10 De kleur van het huisje wordt bepaald door één gen waarvan drie allelen bekend zijn. Het allel C' (bruin) is dominant over C' (roze). Beide zijn dominant over c" (geel). Licht toe dat uit een kruising van een bruine slak en een roze slak gele nakomelingen (F1) kunnen voortkomen. Geef hierbij een kruisingstabel. HA-1018-a-24-1-o 6 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 7 Niels Kerstes, onderzoeker van Naturalis, heeft de gegevens van 8000 waarnemingen in 2017 verwerkt in een infographic (afbeelding 3). afbeelding 3 [FIGUUR: Stapeldiagram met links de categorieën 'kleur' (bruin, roze, geel) en rechts de categorieën 'strepen' (met, zonder). De Y-as is 'aandeel' en loopt van 0 tot 1. Er is een grafiek voor landelijke en stedelijke omgevingen.] Dylan en Senna bekijken de infographic en doen de volgende uitspraken: 1 In een stedelijke omgeving is een groter aandeel slakken met strepen waargenomen dan in een landelijke omgeving. 2 Er zijn ongeveer 1600 bruine slakken waargenomen met SnailSnap. 3 Uit de infographic blijkt dat in de stedelijke omgeving ongeveer evenveel slakken zijn waargenomen als in de landelijke omgeving. 2p 11 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Zoals Kerstes verwachtte, worden in een stedelijke omgeving relatief meer gele slakken waargenomen dan in een landelijke omgeving. Het temperatuurverschil tussen een stedelijke en een landelijke omgeving kan oplopen tot 7 °C. De gele huisjes hebben de lichtste kleur en zullen daardoor meer licht weerkaatsen, en dus minder opwarmen. Kerstes verwacht dat door de temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering het aandeel gele slakken in de populatie zal toenemen. Over de toename van het aandeel gele slakken wordt de volgende uitspraak gedaan: De temperatuurstijging veroorzaakt ... (1)... waardoor de ... (2)... van gele slakken toenemen ten opzichte van roze en bruine slakken. 2p 12 Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2? bij 1 bij 2 A adaptatie fitness B adaptatie genenpool C selectiedruk fitness D selectiedruk genenpool HA-1018-a-24-1-o 7/20 lees verder Beschikbaar gesteld door Stichting Studieveleiding Leiden (SSL). ### Pagina 8 3p 13 Dylan en Senna vragen zich af of er nog andere verschillen zijn tussen tuinslakken in een stedelijke en in een landelijke omgeving. Ze lezen over een methode waarmee je de ‘persoonlijkheid’ van de slakken kan onderzoeken: Als je een slak oppakt, trekt hij zich terug in zijn huisje. Leg je de slak vervolgens rustig neer, dan zal hij na enige tijd weer uit zijn huisje kruipen. De tijd tussen terugtrekken en uitkruipen is een maat voor de persoonlijkheid van de slak. Dylan en Senna denken dat tuinslakken uit een stedelijke omgeving sneller weer uit hun huisje zullen kruipen dan die uit een landelijke omgeving. — Beschrijf een werkplan voor het experiment waarmee ze hun hypothese kunnen toetsen. — Noteer het resultaat waarmee hun hypothese ondersteund wordt. Last van de eikenprocessierups Geert komt thuis van een schoolkamp met op zijn borst en armen rode bultjes die erg jeuken. De bultjes zijn veroorzaakt door brandharen van eikenprocessierupsen. De eikenprocessierups (afbeelding 1) is de larve van de nachtvlinder *Thaumetopoea processionea*. De rupsen leven in eiken, waar ze van de bladeren eten. Het lichaam van de eikenprocessierups is bedekt met lange witte haren, met daartussen korte, zwarte brandharen. afbeelding 1 [FIGUUR: Afbeelding van meerdere eikenprocessierupsen op een tak, de haren zijn duidelijk zichtbaar.] afbeelding 2 Één rups kan 700.000 brandharen hebben. Als de rupsen of de nesten waarin ze zich bevinden worden verstoord, laten de brandharen los. Een brandhaar (afbeelding 2) kan bij de mens een hevig jeukend bultje veroorzaken. Sinds 1990 is het aantal eikenprocessierupsen sterk toegenomen. Dit komt mogelijk door klimaatverandering, door een afname in de biodiversiteit of door een combinatie hiervan. [FIGUUR: Vergroting van de brandharen van een eikenprocessierups, met de tekst 'vergroting 500 x'.] HA-1018-a-24-1-o 8 / 20 lees verder ### Pagina 9 Er zijn meerdere vlinders waarvan de rupsen brandharen hebben die huidirritatie kunnen veroorzaken. In de tabel staan de wetenschappelijke naam van een aantal van deze vlinders en de habitat van hun rupsen. [FIGUUR: Tabel met wetenschappelijke namen en habitats van rupsen.] 2p 14 — Hoeveel verschillende soorten vlinders worden vermeld in de tabel? — En hoeveel verschillende genera (geslachten) van vlinders? Noteer je antwoord als volgt: aantal soorten: ... aantal genera: ... Zonder een vergrootglas zijn details vanaf een grootte van 0,1 mm meestal te zien. Een brandhaar van de eikenprocessierups (afbeelding 2) is langer dan 0,1 mm, maar is toch niet te zien met het blote oog. 2p 15 Verklaar aan de hand van een berekening waardoor de brandhaar niet met het blote oog te zien is. [FIGUUR: Grijze box met tekst over losgelaten brandharen.] De losgelaten brandharen worden door de wind verspreid en kunnen zo in contact komen met de huid en de kleding van mensen. De brandharen maken piepkleine wondjes in de huid, waarbij het eiwit thaumetopoiine vrijkomt. Dit giftige eiwit veroorzaakt de afgifte van stoffen in de huid die bultjes veroorzaken. Ook prikkelen deze stoffen de uiteinden van gevoels- zenuwcellen, waardoor jeuk ontstaat en een krabreflex kan volgen. 2p 16 Verloopt de krabreflex via het centraal zenuwstelsel? En behoort de krabreflex tot het animaal of het autonoom zenuwstelsel? via het centraal zenuwstelsel animaal of autonoom zenuwstelsel A ja animaal zenuwstelsel B ja autonoom zenuwstelsel C nee animaal zenuwstelsel D nee autonoom zenuwstelsel De brandharen zitten ook in de kleren die Geert tijdens het kamp gedragen heeft. Door de kleine weerhaakjes zijn de brandharen moeilijk te verwijderen. Om de brandharen onschadelijk te maken, wil Geert de kleren wassen bij $60^\circ C$. Geerts vader stelt voor om de kleren een nacht in de vriezer ($-20^\circ C$) te leggen. 1p 17 Welke temperatuur is het meest geschikt om thaumetopoiine onschadelijk te maken: $60^\circ C$ of $-20^\circ C$? Verklaar je keuze. HA-1018-a-24-1-o 9 / 20 ### Pagina 10 Een mogelijke oorzaak van de toegenomen aantallen eikenprocessierupsen is de afname van de biodiversiteit. 1p 18 Verklaar hoe een afname in biodiversiteit kan leiden tot een toename van het aantal eikenprocessierupsen in eikenbossen. Eiken die zijn aangevreten door eikenprocessierupsen produceren kleinere eikels dan vergelijkbare eiken zonder rupsen. 2p 19 Beredeneer dit. Geert wil weten of de eikenprocessierups bestreden kan worden. Hij vindt op internet dat er diverse mogelijkheden zijn. Een mogelijkheid is het bespuiten van besmette eiken met microscopisch kleine wormpjes: nematoden. De nematoden dringen dan de eikenprocessierupsen binnen die op de bespoten eiken zitten. In de darm van een nematode leven bacteriën. Als de nematode een rups is binnengedrongen, geeft de nematode de bacteriën af. Die scheiden vervolgens enzymen uit, waardoor de rups van binnenuit verteerd wordt. De verteringsproducten die daarbij ontstaan, worden gegeten door de nematode. Op grond van deze gegevens blijkt er sprake te zijn van symbiose tussen de nematode en de bacterie. 1p 20 Noteer de naam van deze vorm van symbiose. Geert leest dat de eikenprocessierups ook chemisch bestreden kan worden. Chemische bestrijdingsmiddelen hebben echter als nadeel dat ze 2p 21 vaak persistent zijn. Wat is het kenmerk van een persistent bestrijdingsmiddel? Het is een middel dat ... A bijdraagt aan eutrofiëring van oppervlaktewater. B ingrijpt op het trofisch niveau van de producenten. C niet of slecht biologisch afbreekbaar is. D snel vervluchtigt waardoor het in de atmosfeer terechtkomt. HA-1018-a-24-1-o 10 / 20 lees verder ### Pagina 11 Het syndroom van Swyer Emma is 17 jaar en heeft zich altijd een meisje gevoeld. Ze is echter nog nooit ongesteld geworden en heeft ook nauwelijks borstontwikkeling. Daarom gaat ze naar de huisarts. Emma krijgt een echoscopie. Op de echo is te zien dat ze wel een baarmoeder en eileiders heeft, maar geen eierstokken. De doktersassistent neemt bloed af bij Emma zodat in het laboratorium een karyogram gemaakt kan worden. In afbeelding 1 zie je het karyogram van Emma. afbeelding 1 [FIGUUR: Karyogram van Emma. Chromosomen 1 tot 22 zijn weergegeven, gevolgd door de geslachtschromosomen Y en X. Er zijn 22 paar autosomen en 1 paar geslachtschromosomen. Alle autosomen zijn als paren aanwezig. Het X-chromosoom is aanwezig, maar het Y-chromosoom ontbreekt.] 1p 22 Het karyotype beschrijft per lichaamscel het totale aantal chromosomen, de geslachtschromosomen en eventuele extra chromosomen. Wat is het karyotype van Emma? A 22, XY B 23, XY C 44, XY D 46, XY HA-1018-a-24-1-0 11 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 12 De huisarts laat het bloed van Emma ook onderzoeken op de aanwezigheid van geslachtshormonen. De concentraties van oestradiol (oestrogeen) en FSH in Emma's bloed blijken sterk af te wijken van de gemiddelde waarden voor vrouwen van dezelfde leeftijd: de concentratie oestradiol in haar bloed is lager en de concentratie FSH in haar bloed is hoger. In afbeelding 2 is de regulatie van de productie van oestradiol en FSH schematisch weergegeven. [FIGUUR: Schema van hormoonregulatie. Hypothalamus produceert GnRH, dat de hypofyse stimuleert. De hypofyse produceert FSH en LH. FSH stimuleert de eierstokken, die oestradiol produceren. Er is ook een negatieve feedback aangegeven van oestradiol op de hypothalamus en hypofyse.] afbeelding 2 2p 23 — Verklaar waardoor de concentratie oestradiol bij Emma lager is dan gemiddeld. — Verklaar waardoor de concentratie FSH bij Emma hoger is dan gemiddeld. De huisarts vermoedt dat Emma het syndroom van Swyer heeft. Vervolgonderzoek door een klinisch-genetisch arts bevestigt dit: door een mutatie is bij Emma het SRY-gen niet werkzaam. Normaal gesproken beïnvloedt dit gen, dat zich op het Y-chromosoom bevindt, de ontwikkeling van de geslachtsorganen. De arts legt uit: “In de eerste weken van de embryonale ontwikkeling verloopt de aanleg van de geslachtsorganen van een jongen en een meisje hetzelfde: er worden oer-geslachtsklieren aangelegd. Als er geen SRY-gen aanwezig is, dan ontwikkelen deze oerklieren zich verder tot eierstokken. Is er wel een functionerend SRY-gen aanwezig, dan wordt vanaf de zesde week het SRY-eiwit gevormd, dat ervoor zorgt dat zaadballen worden aangelegd. Deze zaadballen gaan de hormonen testosteron en AMH vormen. Testosteron stimuleert de ontwikkeling van de bijballen en zaadleiders en andere mannelijke primaire geslachtskenmerken. AMH zorgt voor het verdwijnen van de aanleg van de vrouwelijke geslachtsorganen. Bij jou, Emma, is het SRY-gen wel aanwezig, maar door een mutatie kwam het niet tot expressie.” HA-1018-a-24-1-0 12 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 13 De mutatie van het SRY-gen van Emma heeft gevolgen op verschillende organisatieniveaus. Vier gevolgen zijn: 1 Er is sprake van onvruchtbaarheid. 2 Er ontwikkelen zich geen bijballen en zaadleiders. 3 Er vindt geen ontwikkeling plaats van testosteron-producerende cellen. 4 Er wordt geen SR Y-eiwit gevormd. Vier organisatieniveaus zijn: P celniveau Q molecuulniveau R orgaanniveau S organismeniveau 2p 24 Schrijf de nummers van de gevolgen 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende organisatieniveau erachter. Gebruik elke letter één keer. Over de mutatie die leidt tot het niet-werkzame SRY-gen worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De mutatie kan zijn ontstaan bij de vorming van een zaadcel. 2 Het is een genoommutatie. 3 Een persoon met mannelijke primaire geslachtskenmerken kan drager zijn van de mutatie. 2p 25 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. [FIGUUR: Een kader met de tekst "Emma zou graag een vrouwelijker uiterlijk krijgen. Om borstontwikkeling te stimuleren krijgt ze daarom pillen met oestradiol."] De oestradiolmoleculen worden geresorbeerd in de darm en bereiken het borstweefsel via een borstslagader. Een aantal bloedvaten zijn: 1 aorta 2 bovenste holle ader 3 darmslagader 4 leverader 5 leverslagader 6 longader 7 longslagader 8 onderste holle ader 9 poortader 2p 26 Door welke van deze bloedvaten gaat een oestradiol-molecuul op de kortste weg vanuit de haarvaten in de darm tot aan de borstslagader? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. HA-1018-a-24-1-o 13/20 lees verder ### Pagina 14 Oestradiol leidt tot genexpressie in cellen van Emma's borstweefsel. Hierbij vinden de volgende processen plaats: P binding van een hormoon aan een hormoonreceptor Q eiwit-vouwing in het cytoplasma R transport naar de kern S vorming van een keten van aminozuren aan de ribosomen T vorming van RNA Deze processen zijn met nummers weergegeven in afbeelding 3. afbeelding 3 oestradiol [FIGUUR: Schematische weergave van de cel met genexpressie. Oestradiol gaat de cel in en bindt aan een receptor (1). Het complex gaat naar de kern (2) en bindt aan DNA (3). Dit leidt tot transcriptie van RNA (4) en vervolgens translatie op een ribosoom (5) resulterend in eiwitsynthese.] 2p 27 Schrijf de nummers 1 tot en met 5 (afbeelding 3) onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende proces erachter. Emma moet de oestradiolpillen dagelijks slikken, omdat het grootste deel van het oestradiol binnen enkele dagen na opname wordt uitgescheiden. Oestradiol komt dan terecht in de urine en in de ontlasting. In de nieren komt oestradiol in de voorurine terecht. Daarna wordt in het eerste gekronkelde nierbuisje een deel van het oestradiol gerea-absorbeerd. 2p 28 In welk deel van de nier vindt de vorming van voorurine plaats? En in welk deel van de nier vindt de reabsorptie (terugresorptie) van oestradiol plaats? vorming voorurine reabsorptie oestradiol A niermerg niermerg B niermerg nierschors C nierschors niermerg D nierschors nierschors Oestradiol komt terecht in de ontlasting, omdat een deel op dezelfde manier als cholesterol wordt uitgescheiden. 1p 29 Beschrijf op welke manier oestradiol wordt uitgescheiden zodat het terechtkomt in de ontlasting. HA-1018-a-24-1-o 14 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 15 Emma vraagt aan de arts of ze later kinderen kan krijgen. Die vertelt haar dat ze misschien via eiceldonatie en ivf zwanger kan worden. De eiceldonor krijgt dan hormooninjecties toegediend, waardoor er meerdere eicellen gaan rijpen. Emma zal dan hormooninjecties toegediend krijgen die haar baarmoeder voorbereiden op de innesteling van een embryo. 2p 30 Welk hormoon krijgt de eiceldonor toegediend? En welk hormoon of welke hormonen krijgt Emma toegediend? eiceldonor Emma A FSH LH B FSH oestradiol en progesteron C oestradiol LH D oestradiol oestradiol en progesteron HA-1018-a-24-1-0 15 / 20 lees verder ### Pagina 16 Psychose door auto-immuunreactie? Charles heeft tweemaal meegemaakt dat hij stemmen hoorde die er niet waren. Hij is bang dat hij aan schizofrenie lijdt, een ziekte die meerdere van zijn familieleden hebben. De psychische aandoening schizofrenie is een ziekte waarbij iemands denken en waarnemen ernstig zijn verstoord. Een kenmerk van schizofrenie is het optreden van psychoses, waarbij iemand dingen waarneemt die er niet zijn. Maar niet iedereen die een psychose doormaakt, heeft schizofrenie. De precieze oorzaak van schizofrenie is nog niet bekend. Wel is duidelijk dat er een of meerdere erfelijke factoren een rol spelen. Als een familielid schizofrenie heeft, is de kans op het ontwikkelen van schizofrenie groter. In de tabel is voor vijf verschillende situaties weergegeven hoe groot de kans is dat iemand de aandoening ontwikkelt. [FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "situatie" en "familielid met schizofrenie / kans op het ontwikkelen van schizofrenie". Rij 1: 1, geen, 1%. Rij 2: 2, neef of nicht, 3%. Rij 3: 3, broer of zus, 9%. Rij 4: 4, tweelingbroer of -zus; twee-eiig, 14%. Rij 5: 5, tweelingbroer of -zus; eeneiig, 50%.] 1p 31 Verklaar waardoor de kans op het ontwikkelen van schizofrenie voor iemand in situatie 5 groter is dan voor iemand in situatie 4. De gegevens in de tabel doen vermoeden dat, behalve genetische factoren, ook de milieu-omstandigheden in de baarmoeder of rondom de bevalling invloed hebben op de kans op schizofrenie. 2p 32 Leg uit hoe de vergelijking van situatie 3 met situatie 4 leidt tot dit vermoeden. Een veelvoorkomend symptoom van een psychose is het waarnemen van stemmen die er niet zijn. Ook kan het zijn dat beelden, geuren of smaken die er niet zijn, waargenomen worden. Uit deze symptomen is af te leiden dat tijdens een psychose processen verstoord zijn in een bepaald deel van het centraal zenuwstelsel. 1p 33 In welk deel is dat? A in de grote hersenen B in de kleine hersenen C in het ruggenmerg HA-1018-a-24-1-0 16 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 17 De Australische onderzoeker Fabienne Brilot onderzocht het afweersysteem van jongeren met psychoses. Bij 19% van deze jongeren vond zij in het bloed een antistof tegen de receptor voor een bepaalde neurotransmitter. Hieruit concludeerde Brilot dat deze jongeren een autoimmuunziekte hebben: hun afweersysteem richt zich tegen een lichaamseigen stof. In de afbeelding is een synaps weergegeven. Vier onderdelen zijn met letters aangegeven. [FIGUUR: Schematische weergave van een synaps met de presynaptische neuron (boven) en postsynaptische neuron (onder). De presynaptische neuron bevat synaptische vesikels met neurotransmitters. De postsynaptische neuron heeft receptoren op het membraan. De onderdelen zijn gelabeld met P, Q, R en S.] 1p 34 Noteer de letter van het onderdeel in de afbeelding waaraan deze antistof zich hecht. Charles leest dat het onderzoek van Brilot in samenwerking met de universiteit van Maastricht wordt uitgebreid. Voor dit onderzoek worden proefpersonen gezocht. Charles besluit contact op te nemen. Na een intake door een psychiater wordt een bloedmonster van Charles onderzocht in een laboratorium. In het laboratorium voegt een laborant een bepaalde stof toe aan het bloedmonster om de auto-immuunziekte te kunnen vaststellen. 1p 35 Welke stof heeft de laborant toegevoegd? A de antistof B de neurotransmitter C de receptor voor de neurotransmitter HA-1018-a-24-1-o 17/20 lees verder ► ► ► ### Pagina 18 Quinoa Anouk heeft tuinbouw en akkerbouw aan de HAS Hogeschool gestudeerd. Tijdens haar stage in Peru heeft ze kennisgemaakt met de teelt van quinoa. Als ze na haar studie het akkerbouwbedrijf van haar ouders overneemt, besluit ze ook quinoa te gaan telen. Quinoa (Chenopodium quinoa, afbeelding 1) is een gewas dat al eeuwen geteeld wordt in Bolivia en Peru. De plant vormt grote trossen met kleine eetbare zaadjes die een hoge voedingswaarde hebben. Quinoa is een zeer tolererant gewas, vooral wat droogte betreft. Het verdraagt zowel hoge temperaturen als nachtvorst, en kan ook op verzilte bodems groeien. afbeelding 1 2p 36 Anouk vindt dat in de toekomst zowel de manier van voedsel produceren als de manier van voedsel consumeren zal moeten veranderen om de groeiende wereldbevolking van voedsel te kunnen voorzien. Zelf is ze veganist geworden en eet dus geen dierlijke producten zoals vlees, vis, eieren en zuivelproducten. Tot welk trofisch niveau behoort een veganist? En tot welk trofisch niveau behoort iemand die zowel plantaardige als dierlijke producten eet? veganist iemandi de plantaardige én dierlijke producten eet A producent consument le orde B producent consument ze orde en hoger C alleen consument le orde consument le orde en hoger D alleen consument le orde alleen consument ze orde en hoger E consument le orde en hoger consument le orde en hoger F consument le orde en hoger consument ze orde en hoger Een veganistische levenswijze heeft invloed op het gebruik van landbouwgrond. Voor het voeden van een groep mensen met een veganistische levenswijze is minder landbouwgrond nodig dan voor een even grote groep mensen die wel dierlijke producten eten. 1p 37 Licht dit toe aan de hand van de energiestroom door een ecosysteem. HA-1018-a-24-1-0 18 / 20 lees verder Beschikbaar gesteld door Stichting Studibegeleiding Leiden (SSL). ### Pagina 19 Anouk moet er als veganist op letten dat haar voeding voldoende eiwitrijk is. Quinoa is een goede bron van plantaardige eiwitten, omdat het alle essentiële aminozuren bevat. 1p 38 Beschrijf wat essentiële aminozuren zijn. De quinoa plant neemt bepaalde bouwstoffen op uit het milieu voor de productie van eiwitten. 2p 39 Wat neemt de plant op als bouwstof voor eiwitten? A alleen $NO_3^-$ B alleen $NO_3^-$ en $CO_2$ C alleen $NO_3^-$ en $H_2O$ D $NO_3^-$, $CO_2$ en $H_2O$ In het jaar voordat Anouk een akker gaat gebruiken voor de teelt van quinoa, laat ze er vlinderbloemige planten op groeien. Vlinderbloemige planten bezitten wortelknolletjes waarin knolletjesbacteriën leven. Door deze planten onder te ploegen, komt er uiteindelijk meer $NO_3^-$ in de bodem. Vier processen uit de stikstofkringloop zijn: 1 ammonificatie door rottingsbacteriën 2 nitrificatie door nitrietbacteriën en nitraatbacteriën 3 stikstofassimilatie door vlinderbloemige planten 4 stikstoffixatie door knolletjesbacteriën 2p 40 In welke volgorde vinden deze processen plaats op de akker zodat uiteindelijk $NO_3^-$ beschikbaar is voor quinoa? Noteer de vier nummers in de juiste volgorde. Anouk zaait de quinoa in maart. Nadat de zaden gekiemd zijn, groeien de planten goed. De biomassa van quinoa planten kan snel toenemen: in vijf maanden groeit er uit een zaadje een forse plant van 1 tot 1,5 meter hoogte. 1p 41 Welke beschrijving van biomassa is juist? A het gewicht aan anorganische stof B het gewicht aan organische stof C het gewicht van het eetbare deel Naast de quinoa-akker ligt een sloot. Anouk zaait tussen de akker en de sloot een zes meter brede strook in met inheemse wilde bloemen. De strook vergroot de biodiversiteit en kan tegengaan dat er te veel meststoffen vanuit de akker in het water terechtkomen. 1p 42 Noteer de biologische term voor een teveel aan meststoffen in het water. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. HA-1018-a-24-1-o 19 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 20 1p 43 Steeds meer landbouwgronden verzilten: het grondwater wordt zouter door binnendringend zeewater. Ook de akkerbouwgrond van Anouk verzilt langzaam. De meeste landbouwgewassen kunnen daar niet goed tegen. Verklaar waardoor het voor een plant moeilijk is om water op te nemen uit een bodem waarin het grondwater verzilt is. Quinoa is zouttolerant omdat het veel meer zout-ionen zoals $Na^+$ en $Cl^-$ opneemt dan andere landbouwgewassen. Deze zout-ionen worden na opname in de wortel via de vaatbundels naar de bladeren vervoerd. Daar worden ze opgeslagen in gespecialiseerde epidermiscéllen die een uitstulping hebben: de zoutblaas (afbeelding 2). In die zoutblaas bevindt zich een vacuole waar zout-ionen in hoge concentraties kunnen worden opgeslagen. [FIGUUR: Een dwarsdoorsnede van een plantencel met een zoutblaas. De zoutblaas is een uitstulping van de epidermis. Binnenin de zoutblaas zit een vacuole.] Over de opslag van zout-ionen in de epidermiscéllen van quinoa worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door de opslag van zout-ionen wordt de vacuole hypotoon ten opzichte van de rest van de cel. 2 De opname van zout-ionen in de vacuole in een zoutblaas verloopt via membraaneiwitten. 3 De opname van zout-ionen in de vaculen van de zoutblazen kost ATP. 2p 44 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. In Peru wordt van quinoa het drankje chicha gemaakt. Anouk wil dit ook proberen. Ze vermaalt quinoazaden, voegt water toe en steriliseert het mengsel door het tien minuten te verhitten tot 95 °C. Vervolgens voegt ze er melkzuurbacteriën aan toe. Na een paar dagen is de chicha klaar. Het melkzuur geeft het drankje een lichtzure, frisse smaak. 1p 45 Noteer de naam van het proces waarbij melkzuur ontstaat. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1018-a-24-1-0 20 / 20 einde