# Eindexamen Biologie HAVO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2

## Vraag 1 – Opgave 1 (2 punten)

1 Het allel voor haarloosheid is ontstaan door een mutatie in een autosomaal gen dat een rol speelt bij de aanleg van haren. Het allel voor haarloosheid is recessief. De eerste sfinx-kat was Prune. Deze haarloze kater werd in 1966 geboren uit twee behaarde ouders. Toen Prune oud genoeg was, werd hij gekruist met zijn moeder Elisabeth. Elisabeth kreeg een nestje met haarloze en behaarde kittens (afbeelding 2). afbeelding

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over erfelijkheid bij katten, waarbij je de genotypen van de ouders moet afleiden en een kruisingsschema moet opstellen om de kans op bepaalde nakomelingen te berekenen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van Mendeliaanse genetica kennen, inclusief de begrippen recessief allel, genotype, fenotype en hoe je een kruisingsschema (Punnett-kwadraat) opstelt en interpreteert. Ook moet je weten hoe je kansen berekent.

Wat moet je kunnen: Je moet de genotypen van de ouders kunnen afleiden uit een gegeven tekst en stamboom. Je moet een kruisingsschema kunnen opstellen en invullen. Vervolgens moet je de resultaten van het kruisingsschema kunnen interpreteren om de kans op een specifiek fenotype te berekenen en het bijbehorende genotype kunnen aanwijzen.

Waar op letten: Je bepaalt correct de genotypen van Prune en Elisabeth op basis van de tekst en afbeelding 2.
Je stelt een correct kruisingsschema op voor de kruising tussen Prune en Elisabeth.
Je omcirkelt het genotype van de haarloze kittens in je kruisingsschema.
Je berekent de kans op een haarloos kitten correct en geeft deze weer in procenten of als breuk.

Kernbegrippen: erfelijkheid, genetica, kruisingsschema, Punnett-kwadraat, recessief allel, genotype, fenotype, kansberekening

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd afleiden van de genotypen van de ouders (Prune en Elisabeth) uit de tekst.
- Fouten maken bij het invullen van het kruisingsschema.
- Vergeten het genotype van de haarloze kittens te omcirkelen.
- De kans op een haarloos kitten onjuist berekenen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 3 – Opgave 3 (2 punten)

2p 3 Leg uit waardoor een haarloze kat per dag meer voedsel nodig heeft dan een behaarde kat. Ook de korte pootjes van munchkin- katten (afbeelding 3) worden veroorzaakt door een erfelijke aandoening. Het allel dat leidt tot korte poten erft autosomaal over. Embryo's die homozygoot zijn voor dit allel, sterven in een vroeg stadium in de baarmoeder. afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de fysiologie van een dier en hoe een specifieke eigenschap (haarloosheid) de energiebehoefte beïnvloedt. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van thermoregulatie en homeostase kennen. Je moet weten hoe een vacht functioneert en hoe dieren hun lichaamstemperatuur op peil houden door middel van metabolisme en celademhaling. Ook de relatie tussen voedsel (brandstof) en energieproductie is belangrijk.

Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten die de link legt tussen een fysieke eigenschap (haarloosheid), een fysiologisch proces (warmteverlies en compensatie), en de uiteindelijke consequentie (verhoogde voedselbehoefte). Je kunt vakspecifieke termen correct toepassen in je uitleg.

Waar op letten: Je moet specifiek benoemen dat het om warmteverlies gaat, niet alleen 'energieverlies'.
Je legt uit dat dit warmteverlies gecompenseerd moet worden.
Je benoemt dat er meer brandstof/energie nodig is voor verbranding om de lichaamstemperatuur op peil te houden.
Je gebruikt de juiste vaktermen, zoals 'isolatie' en 'verbranding' (of 'metabolisme').

Kernbegrippen: homeostase, thermoregulatie, isolatie, metabolisme, celademhaling, energiebalans

Veelgemaakte fouten:
- Alleen 'energieverlies' noemen zonder te specificeren dat het om warmteverlies gaat, wat volgens het CV onvoldoende is voor het eerste punt.
- Een te vage link leggen tussen kaalheid en voedselbehoefte, zonder de tussenstappen van warmteverlies en verhoogde verbranding te noemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Opgave 4 (2 punten)

Ook de korte pootjes van munchkin-katten (afbeelding 3) worden veroorzaakt door een erfelijke aandoening. Het allel dat leidt tot korte poten erft autosomaal over. Embryo's die homozygoot zijn voor dit allel, sterven in een vroeg stadium in de baarmoeder.

Twee munchkin-katten worden gekruist.
Welk percentage van de kittens die geboren worden uit deze kruising zal korte poten hebben?
A 25%
B 33%
C 50%
D 67%
E 75%
F 100%

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over erfelijke eigenschappen bij dieren, waarbij sprake is van een lethaal allel. Je moet de principes van monohybride kruisingen toepassen en kansberekening uitvoeren, rekening houdend met de overlevingskansen van de nakomelingen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'allel', 'autosomale overerving', 'homozygoot', 'heterozygoot', 'dominant', 'recessief' en 'lethaal allel' kennen. Ook moet je weten hoe je een kruisingsschema opstelt en hoe je kansen berekent bij overerving.

Wat moet je kunnen: Je kunt de genotypen van de ouders afleiden uit de gegeven informatie. Je kunt een kruisingsschema opstellen en de genotypen en fenotypen van de nakomelingen bepalen. Je kunt de invloed van een lethaal allel correct meenemen in je berekening van de verhoudingen van de geboren nakomelingen. Je kunt vervolgens het gevraagde percentage berekenen.

Waar op letten: Je benoemt de genotypen van de ouders correct.
Je stelt een kruisingsschema op of beredeneert de mogelijke genotypen van de nakomelingen.
Je houdt rekening met het lethale allel en verwijdert de niet-levensvatbare genotypen uit je berekening.
Je berekent het percentage van de *geboren* kittens met korte poten op basis van de levensvatbare genotypen.
Je geeft het antwoord als een percentage.

Kernbegrippen: monohybride kruising, dominante overerving, lethale allelen, kansberekening genetica

Veelgemaakte fouten:
- Rekening houden met alle genotypen (inclusief de letale) bij het berekenen van de verhouding van de geboren kittens.
- De verhouding van levensvatbare genotypen verkeerd interpreteren (bijv. 1:2 in plaats van 2:1).
- Verwarren van het percentage kortpotige kittens met het percentage langpotige kittens.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Opgave 5 (1 punt)

1p 5 Romy besluit toch geen sfinx- of munchkin-kat aan te schaffen. Ze leest namelijk dat dierenartsen van de Universiteit Utrecht oproepen om het fokken van designerkatten te verbieden, omdat de kenmerkende eigenschappen nadelig zijn voor de kat. Ze onderbouwen hun oproep met biologische argumenten, waarin ze designerkatten vergelijken met normale soortgenoten. Noteer een eigenschap van een designerkat en geef aan welk nadeel deze kat door deze eigenschap ondervindt ten opzichte van normale soortgenoten.

Wat kun je verwachten: Je moet een eigenschap van een designerkat noemen en uitleggen welk specifiek biologisch nadeel deze eigenschap voor de kat heeft, vergeleken met een kat zonder die eigenschap.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van designerkatten zoals de sfinx- of munchkin-kat kennen, en de biologische functies van bijvoorbeeld een vacht of normale pootlengte. Je moet ook het concept van dierenwelzijn in relatie tot fokken begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een specifieke eigenschap van een designerkat identificeren en een direct causaal verband leggen tussen deze eigenschap en een biologisch nadeel voor het dier. Je kunt dit nadeel duidelijk formuleren en vergelijken met een normale kat.

Waar op letten: Je noemt een specifieke eigenschap van een designerkat (bijvoorbeeld haarloosheid of korte poten).
Je koppelt deze eigenschap aan een concreet biologisch nadeel dat de kat ondervindt.
Je vermijdt algemene of niet-biologische argumenten zoals 'zielig' of 'onnatuurlijk'.
Je vergelijkt het nadeel met de situatie van een 'normale' soortgenoot, zoals gevraagd in de vraag.

Kernbegrippen: fenotype, kunstmatige selectie, dierenwelzijn, adaptatie

Veelgemaakte fouten:
- Een niet-biologisch argument geven, zoals 'het is zielig' of 'het is onnatuurlijk'.
- De eigenschap (bv. kaalheid) niet koppelen aan een specifiek nadeel (bv. slechte thermoregulatie).
- Een voordeel noemen in plaats van een nadeel.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Opgave 6 (1 punt)

1p 6 Uit het beeld van de botten op de foto is **niet** af te leiden of de vergrote lymfeknoop zich links of rechts in de borstholte van de patiënt bevindt. Uit andere informatie op de foto is dit wel af te leiden. Noteer of de vergrote lymfeknoop zich links of rechts in zijn borstholte bevindt. Noteer ook uit welke informatie op de foto je dit kan afleiden.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een röntgenfoto van een borstkas te zien. Je moet hieruit specifieke anatomische kenmerken herkennen en gebruiken om de locatie van een afwijking te bepalen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisanatomie van de borstholte kennen, inclusief de relatieve posities van het hart en de longen. Je moet ook weten hoe deze organen eruitzien op een röntgenfoto.

Wat moet je kunnen: Je moet een röntgenfoto kunnen interpreteren en anatomische structuren kunnen identificeren. Je moet ook logisch kunnen redeneren om de positie van een afwijking te bepalen op basis van de bekende anatomie.

Waar op letten: Je benoemt specifiek of de lymfeknoop links of rechts zit.
Je noemt de specifieke informatie op de röntgenfoto die je gebruikt om links van rechts te onderscheiden.
Je vermijdt het noemen van de botten, aangezien de vraag expliciet aangeeft dat dit niet de informatie is die je moet gebruiken.
Je let op het onderscheid tussen links/rechts van de patiënt en links/rechts van de kijker.

Kernbegrippen: anatomie van de borstholte, positie van het hart, longen, lymfeknopen, interpreteren van een röntgenfoto

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen links en rechts van de patiënt en links en rechts van de kijker.
- Het niet geven van de gevraagde onderbouwing (welke informatie op de foto).
- Verwijzen naar de botten, terwijl de vraag expliciet stelt dat dit niet de bedoeling is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Opgave 7 (2 punten)

2p 7 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende volume groter of kleiner is geworden door de vorming van littekenweefsel of gelijk is gebleven. Vera's opa werd opgenomen in een sanatorium in de bossen, waar hij moest rusten en schone lucht kon inademen. Samen met andere tbc- patiënten lag hij in een ruimte waar de ramen voortdurend wijd open stonden. Na een verblijf van twee jaar in het sanatorium kon hij naar huis. Het verblijf in een sanatorium was toen de enige behandelmethode voor tbc-patiënten. Om erachter te komen of deze behandelmethode ook echt effectief is, kan een natuurwetenschappelijk experiment worden opgezet met een groep die de behandeling krijgt en een controlegroep. Zo'n experiment is echter nooit uitgevoerd.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gevolgen van een medische aandoening (tbc met littekenweefsel) op de longfunctie. Je moet redeneren over de verandering van specifieke longvolumes.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van vitale capaciteit, totale longcapaciteit en dode ruimte kennen. Je moet ook weten wat de functie is van elastisch longweefsel en wat de gevolgen zijn van littekenweefsel in de longen.

Wat moet je kunnen: Je moet de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar schrijven en per nummer aangeven of het betreffende longvolume groter, kleiner of gelijk is gebleven door de vorming van littekenweefsel.

Waar op letten: Je benoemt per nummer of het volume groter, kleiner of gelijk is gebleven.
Je redeneert specifiek over het effect van littekenweefsel op de elasticiteit van de longen.
Je onderscheidt de verschillende longvolumes correct en hun relatie tot de longelasticiteit.
Je legt uit waarom de dode ruimte niet beïnvloed wordt door littekenweefsel in de longblaasjes.

Kernbegrippen: ademhaling, longvolumes, vitale capaciteit, totale longcapaciteit, dode ruimte, elasticiteit longweefsel, littekenweefsel

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de verschillende longvolumes.
- Incorrect redeneren over het effect van verminderde elasticiteit op de longcapaciteit.
- Aannemen dat littekenweefsel in de longblaasjes ook de dode ruimte beïnvloedt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Opgave 8 (1 punt)

Vera's opa werd opgenomen in een sanatorium in de bossen, waar hij moest rusten en schone lucht kon inademen. Samen met andere tbc-patiënten lag hij in een ruimte waar de ramen voortdurend wijd open stonden. Na een verblijf van twee jaar in het sanatorium kon hij naar huis. Het verblijf in een sanatorium was toen de enige behandelmethode voor tbc-patiënten. Om erachter te komen of deze behandelmethode ook echt effectief is, kan een natuurwetenschappelijk experiment worden opgezet met een groep die de behandeling krijgt en een controlegroep. Zo'n experiment is echter nooit uitgevoerd.
8 Noteer een medisch-ethische reden waarom zo'n experiment niet is uitgevoerd.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een medisch-ethisch dilemma in de context van wetenschappelijk onderzoek en een historische behandelmethode.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van medische ethiek kennen, vooral in relatie tot patiëntenzorg en wetenschappelijk onderzoek. Je moet ook weten wat een controlegroep is in een experiment.

Wat moet je kunnen: Je moet een medisch-ethische reden kunnen formuleren waarom een bepaald experiment niet is uitgevoerd, rekening houdend met de gevolgen voor de patiënten in de controlegroep.

Waar op letten: Je noemt een reden die direct te maken heeft met medische ethiek, niet met praktische of economische overwegingen.
Je benoemt expliciet waarom het onethisch is om een controlegroep geen behandeling te geven, gezien de aard van de ziekte.
Je gebruikt de context van de casus (tbc-patiënten en de behandeling).

Kernbegrippen: medische ethiek, wetenschappelijk onderzoek, controlegroep, infectieziekten

Veelgemaakte fouten:
- Een praktische of economische reden geven in plaats van een medisch-ethische reden.
- Niet inzien dat het onthouden van een behandeling aan een zieke controlegroep het kernprobleem is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 10 – Opgave 10 (1 punt)

1p 10 Van welk celorganel in de macrofaag zijn de lysosomen afgesplitst? A van de celkern B van een mitochondrium C van een ribosoom D van het golgi-systeem Tbc-bacteriën worden echter niet afgebroken door de stoffen uit het lysosoom, doordat ze stoffen uitscheiden die de pH in het fagosoom verhogen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de herkomst van lysosomen binnen een cel, specifiek in de context van een macrofaag en fagocytose.

Wat moet je kennen: Je moet de functies en onderlinge relaties van de belangrijkste celorganellen kennen, met name die van het Golgi-systeem en lysosomen.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste functie van het Golgi-systeem kunnen koppelen aan de vorming van lysosomen en dit onderscheiden van de functies van andere celorganellen.

Waar op letten: Je herkent de functie van verschillende celorganellen.
Je weet welk celorganel verantwoordelijk is voor het afsplitsen van blaasjes zoals lysosomen.
Je onderscheidt de rol van het Golgi-systeem van andere organellen zoals de celkern, mitochondriën en ribosomen.

Kernbegrippen: Celorganellen, Golgi-systeem, Lysosomen, Fagocytose

Veelgemaakte fouten:
- Functies van verschillende celorganellen door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Opgave 11 (1 punt)

Tbc-bacteriën worden echter niet afgebroken door de stoffen uit het lysosoom, doordat ze stoffen uitscheiden die de pH in het fagosoom verhogen.

Verklaar waardoor de bacteriën niet worden afgebroken als de pH in het fagosoom verandert.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van enzymen in relatie tot pH, specifiek in de context van afweer tegen bacteriën.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van lysosomen en de rol van enzymen daarin kennen. Je moet ook weten hoe omgevingsfactoren zoals pH de activiteit van enzymen beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen pH en enzymactiviteit kunnen uitleggen. Je moet kunnen verklaren waarom een verandering in pH de afbraak van bacteriën door lysosomale enzymen verhindert.

Waar op letten: Je moet specifiek de 'enzymen' of 'lysozymen' benoemen die in het lysosoom zitten.
Je moet uitleggen dat de werking van deze enzymen afhankelijk is van de pH.
Je moet niet alleen herhalen dat de pH verandert, maar de consequentie voor de enzymen benoemen.
Je moet de term 'enzymwerking' of 'enzymactiviteit' gebruiken.

Kernbegrippen: enzymwerking, pH-optimum, denaturatie, fagocytose, lysosomen

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord herhaalt alleen de informatie uit de vraag (dat de pH verandert) zonder de consequentie voor de enzymen te noemen.
- Het antwoord is te vaag, bijvoorbeeld 'de stoffen werken niet meer' zonder te specificeren dat dit komt door de pH-afhankelijkheid van enzymen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Opgave 12 (1 punt)

1p 12 Hoe komt het dat het specifieke afweersysteem **niet** reageert op deze macrofaag? De antigenen van Mycobacterium tuberculosis ... A komen overeen met lichaamseigen antigenen. B worden afgebroken door stoffen uit het lysosoom. C worden niet gepresenteerd. Vera leest in een informatiefolder het advies om in risicolanden in situaties met hoestende mensen vooral door de neus te ademen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de werking van het afweersysteem, specifiek over de interactie tussen macrofagen en het specifieke afweersysteem in de context van een bacterie die niet wordt afgebroken. Je moet de juiste verklaring kiezen waarom het specifieke afweersysteem niet reageert.

Wat moet je kennen: Je moet de stappen van fagocytose door een macrofaag kennen, inclusief de rol van lysosomen. Je moet weten hoe antigeenpresentatie werkt en waarom dit essentieel is voor de activering van het specifieke afweersysteem (met name T-helpercellen). Je moet ook de functie van antigenen begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten die de afwezigheid van afbraak van een ziekteverwekker koppelt aan het uitblijven van een specifieke immuunreactie. Je kunt de juiste vakterminologie (macrofaag, antigeen, antigeenpresentatie, specifiek afweersysteem) correct toepassen in je redenering.

Waar op letten: Je moet de specifieke eigenschap van Mycobacterium tuberculosis uit de context van de vraag (niet afgebroken worden) koppelen aan de voorwaarden voor activering van het specifieke afweersysteem.
Je moet de term 'antigeenpresentatie' correct begrijpen en toepassen.
Je moet de relatie tussen afbraak van de ziekteverwekker en het presenteren van antigenen kennen.
Je moet het verschil tussen de algemene werking van een macrofaag en de specifieke situatie met Mycobacterium tuberculosis herkennen.
Je moet de juiste causale stap identificeren die leidt tot het niet reageren van het specifieke afweersysteem.

Kernbegrippen: specifieke afweer, antigeenpresentatie, macrofaag, fagocytose, T-helpercel

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de voorwaarden voor het activeren van de specifieke afweer; denken dat de aanwezigheid van een bacterie in een macrofaag voldoende is voor een immuunreactie.
- De informatie uit de context negeren, met name de zin dat de bacteriën niet worden afgebroken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Opgave 13 (1 punt)

Vera leest in een informatiefolder het advies om in risicolanden in situaties met hoestende mensen vooral door de neus te ademen.
Noteer de naam van een weefsel in de neusholte dat de kans op een longinfectie zoals tbc verkleint.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een specifiek weefsel in de neusholte, gerelateerd aan het voorkomen van infecties.

Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van de neusholte en de weefsels die daar voorkomen kennen. Je moet ook weten hoe deze weefsels bijdragen aan de afweer tegen ziekteverwekkers.

Wat moet je kunnen: Je kunt de naam van het juiste weefsel noemen dat een rol speelt bij het filteren van ingeademde lucht en het voorkomen van longinfecties.

Waar op letten: Je noemt een weefsel, niet alleen een cel of een stof.
Je antwoord moet specifiek zijn voor de neusholte en de aspecifieke afweer.
Je gebruikt de correcte biologische term voor het weefsel.
Je focust op de eerste verdedigingslinie tegen ziekteverwekkers in de luchtwegen.

Kernbegrippen: ademhalingsstelsel, neusholte, slijmvlies, trilhaarepitheel, aspecifieke afweer, infectieziekten

Veelgemaakte fouten:
- Alleen 'slijm' of 'trilharen' noemen, wat componenten zijn en geen weefsel.
- Een weefsel of cel van de specifieke afweer noemen, wat niet de eerste barrière in de neus is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Opgave 14 (2 punten)

2p 14 Neem de regelkring over en noteer de nummers van de drie processen op de juiste plaats. − Noteer in de cirkels een + voor stimulering of een − voor remming.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een onvolledig schema van een regelkring. Je moet de juiste processen op de juiste plek invullen en aangeven of de processen elkaar stimuleren of remmen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de koolstofkringloop, het broeikaseffect, de rol van reducenten en het principe van positieve en negatieve terugkoppeling kennen. Specifiek moet je weten hoe ontdooiing van permafrost gerelateerd is aan het vrijkomen van broeikasgassen en het versterkte broeikaseffect.

Wat moet je kunnen: Je kunt een regelkring analyseren en de causale verbanden tussen verschillende ecologische processen herkennen. Je kunt symbolen ('+' en '-') correct toepassen om stimulering of remming aan te geven in een feedbackloop. Je kunt de logische volgorde van processen in een ecosysteem bepalen.

Waar op letten: Je plaatst de nummers 1, 2 en 3 op de juiste logische plek in de regelkring.
Je vult de cirkels correct in met een '+' of een '-'.
Je begrijpt dat een '+' in een regelkring een versterkend effect betekent, niet per se een 'goed' effect.
Je herkent de causale relatie tussen de processen in de koolstofkringloop en het broeikaseffect.
Je let op de richting van de pijlen in de regelkring.

Kernbegrippen: positieve terugkoppeling, koolstofkringloop, broeikaseffect, reducenten, ecosysteem

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen positieve en negatieve terugkoppeling.
- Onjuiste volgorde van de causale keten (bijv. broeikaseffect voor het vrijkomen van gassen).
- Denken dat een '+' altijd 'goed' is; hier betekent het 'versterkend', wat in dit geval een ongewenst effect is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Opgave 15 (1 punt)

1p 15 Het is Church gelukt om mammoetgenen voor extra haargroei in te bouwen in bindweefselcellen van een olifant. Kunnen de genen voor extra haargroei afkomstig zijn uit een spiercel van een mammoet? A Ja, want elke lichaamscel bevat het complete genoom van het organisme. B Nee, want cellen uit het spierweefsel bevatten alleen genen die nodig zijn voor de werking van spiercellen. C Nee, want genen voor extra haargroei komen niet tot expressie in spiercellen. Church heeft ook het gen voor hemoglobine vervangen. Het gen voor hemoglobine van een mammoet verschilt op drie plaatsen van dat van andere olifantensoorten, waardoor mammoet-hemoglobine andere eigenschappen heeft. Om de eigenschappen van mammoet-hemoglobine te onderzoeken werd het gen in een bacterie ingebouwd, waarna deze bacterie mammoet-hemoglobine ging maken.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over genetica en celbiologie. Je moet een keuze maken uit de gegeven opties en je antwoord baseren op je kennis over het genoom en celtypes.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een genoom kennen en weten dat alle somatische cellen van een organisme in principe hetzelfde genoom bevatten. Je moet ook het verschil tussen genaanwezigheid en genexpressie begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de principes van genetica en celbiologie toepassen om de juiste conclusie te trekken over de aanwezigheid van genen in verschillende celtypen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de genetische inhoud van een cel en de functie-specifieke genexpressie.

Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen de aanwezigheid van een gen en de expressie van een gen.
Je moet weten dat vrijwel alle lichaamscellen (somatische cellen) van een organisme een complete set van het genoom bevatten.
Je moet de term 'genoom' correct begrijpen in de context van celbiologie.
Je moet de relatie tussen celtype en geninhoud correct interpreteren.

Kernbegrippen: genoom, celdifferentiatie, genexpressie, somatische cel, genetische modificatie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de aanwezigheid van een gen (genotype) en de expressie van een gen (fenotype).
- Denken dat gespecialiseerde cellen alleen de genen bevatten die ze nodig hebben voor hun functie, in plaats van het volledige genoom.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Opgave 16 (1 punt)

Church heeft ook het gen voor hemoglobine vervangen. Het gen voor hemoglobine van een mammoet verschilt op drie plaatsen van dat van andere olifantensoorten, waardoor mammoet-hemoglobine andere eigenschappen heeft. Om de eigenschappen van mammoet-hemoglobine te onderzoeken werd het gen in een bacterie ingebouwd, waarna deze bacterie mammoet-hemoglobine ging maken.

1p 16 Noteer de biologische term voor een organisme dat een gen van een andere soort bezit.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een korte tekst over genetische modificatie en je moet een specifieke biologische term benoemen die bij de beschreven situatie past.

Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van belangrijke termen binnen de genetica en biotechnologie, zoals 'transgeen organisme' en 'genetisch gemodificeerd organisme'.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste biologische term kunnen koppelen aan een beschrijving van een organisme dat genen van een andere soort heeft gekregen.

Waar op letten: Je gebruikt de correcte biologische term die specifiek verwijst naar een organisme dat genen van een andere soort heeft ontvangen.
Je vermijdt algemene termen zoals 'mutant' of 'hybride', die niet specifiek genoeg zijn voor deze situatie.
Je zorgt ervoor dat de term die je kiest, de kern van de beschreven genetische ingreep weergeeft.

Kernbegrippen: transgeen organisme, genetische modificatie, biotechnologie, ggo, gmo

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring met termen als 'mutant' of 'hybride'.
- Denken dat de term alleen voor planten of bacteriën geldt, terwijl het een algemene term is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Opgave 17 (1 punt)

1p 17 Verklaar hoe een verschil in enkele nucleotiden in het hemoglobine-gen leidt tot een afwijkend hemoglobine-eiwit. Bij lage temperaturen blijkt mammoet-hemoglobine makkelijker zuurstof- moleculen af te geven in vergelijking met hemoglobine van andere olifantensoorten. Dat is voordelig in delen van het lichaam die sterk afkoelen, zoals de poten.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen DNA (nucleotiden) en eiwitten (aminozuren) en hoe een kleine verandering in het DNA grote gevolgen kan hebben voor de functie van een eiwit.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie kennen, inclusief de begrippen gen, nucleotide, aminozuur, eiwit, en de relatie tussen de volgorde van nucleotiden en de volgorde van aminozuren in een eiwit.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen een verandering op DNA-niveau (nucleotiden) en het uiteindelijke effect op eiwitniveau (aminozuurvolgorde). Je moet dit verband helder en beknopt kunnen uitleggen.

Waar op letten: Je moet specifiek benoemen wat er verandert in het eiwit als gevolg van de nucleotideverandering.
Je moet de relatie leggen tussen de nucleotiden en de aminozuren.
Je moet de term 'aminozuurvolgorde' of 'ingebouwde aminozuren' gebruiken.

Kernbegrippen: genexpressie, eiwitsynthese, DNA, gen, nucleotide, codon, translatie, aminozuur, eiwitstructuur

Veelgemaakte fouten:
- Niet specifiek genoeg zijn, bijvoorbeeld alleen zeggen 'het eiwit verandert'.
- De link tussen de nucleotide-triplet (codon) en het specifieke aminozuur niet leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Opgave 18 (2 punten)

2p 18 Beredeneer hoe evolutie heeft geleid tot afwijkende hemoglobine bij mammoeten. Stel dat het Church lukt om mammoetachtige olifanten te verkrijgen, dan zijn enkele mannetjes en enkele vrouwtjes nog niet voldoende. Er zijn meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig om een gezonde populatie op te bouwen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over evolutie en natuurlijke selectie. Je moet uitleggen hoe een specifieke eigenschap (afwijkende hemoglobine) is ontstaan en zich heeft verspreid in een populatie onder invloed van omgevingsfactoren.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie door natuurlijke selectie kennen: genetische variatie, mutatie, selectiedruk, selectievoordeel, fitness en adaptatie.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen die de evolutie van een eigenschap verklaart. Je moet specifiek de rol van willekeurige variatie en de invloed van de omgeving op overleving en voortplanting kunnen benoemen.

Waar op letten: Je benoemt de bron van genetische variatie (mutatie).
Je legt uit hoe deze variatie een selectievoordeel oplevert in de specifieke omstandigheden (koude).
Je vermijdt Lamarckiaans redeneren (mammoeten ontwikkelden de eigenschap 'omdat' het koud was).
Je gebruikt correcte vakterminologie zoals 'selectievoordeel' of 'hogere fitness'.

Kernbegrippen: evolutie, natuurlijke selectie, mutatie, genetische variatie, selectiedruk, fitness, adaptatie

Veelgemaakte fouten:
- Lamarckiaans redeneren (doelgerichte evolutie), bijvoorbeeld stellen dat de mammoet de eigenschap ontwikkelde 'omdat' het koud was.
- Vergeten de bron van de variatie (willekeurige mutaties) te noemen.
- Een vage term als 'survival of the fittest' gebruiken zonder het onderliggende mechanisme van variatie en selectie uit te leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Opgave 19 (2 punten)

2p 19 Leg uit dat er meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig zijn om de overlevingskansen van een populatie te vergroten.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de factoren die de overlevingskansen van een populatie beïnvloeden. Je moet een biologisch principe uitleggen dat hieraan ten grondslag ligt.

Wat moet je kennen: Je moet de concepten van genetische variatie, genenpool, inteelt, genetic drift en adaptatie kennen. Je moet ook begrijpen hoe deze concepten de veerkracht en overlevingskansen van een populatie beïnvloeden, vooral bij veranderende omstandigheden.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen. Je moet een specifiek genetisch mechanisme kunnen benoemen en de invloed daarvan op de overlevingskansen van een populatie kunnen verklaren. Je moet de juiste biologische termen gebruiken en je antwoord helder en logisch opbouwen.

Waar op letten: Je benoemt een specifiek genetisch mechanisme (genetische variatie, inteelt of genetic drift).
Je legt het causale verband uit tussen dit mechanisme en de overlevingskansen van de populatie.
Je gebruikt de juiste vakterminologie, zoals 'genetische variatie', 'genenpool', 'inteelt', 'genetic drift', 'allelen' en 'adaptatie'.
Je focust op de overlevingskansen van de *populatie*, niet op die van individuele organismen.
Je vermijdt vage formuleringen zoals 'om uitsterven te voorkomen' zonder de onderliggende biologische reden te noemen.

Kernbegrippen: populatiegenetica, genetische variatie, genenpool, inteelt, genetic drift, overlevingskans, adaptatie, selectiedruk

Veelgemaakte fouten:
- Vage antwoorden geven zoals 'om uitsterven te voorkomen' zonder het onderliggende genetische mechanisme (variatie, inteelt, drift) te benoemen.
- Het verwarren van de overleving van een individu met de overlevingskans van de populatie als geheel.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Opgave 20 (2 punten)

20 - Teken het beschreven voedselweb. - Geef met de pijlen de richting van de energiestroom aan. afbeelding 2 In 2017 spoelden aan de kust bij de Valsbaai vijf karkassen van witte haaien aan die gedood waren door orka's. Met haar team verrichte Kock metingen aan de karkassen. Hierbij bleek dat bij alle karkassen de buik was opengereten en de lever was verdwenen (afbeelding 2).

Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een ecosysteem met verschillende organismen en hun onderlinge relaties. Je moet deze informatie omzetten in een visuele weergave van een voedselweb.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een voedselweb kennen en begrijpen hoe energiestromen binnen een ecosysteem worden weergegeven. Je kent de termen producent, consument en trofisch niveau.

Wat moet je kunnen: Je kunt een voedselweb tekenen op basis van een gegeven tekst. Je kunt de juiste richting van energiestromen aangeven met pijlen. Je kunt de verschillende trofische niveaus in een voedselweb herkennen en correct plaatsen.

Waar op letten: Je zorgt ervoor dat je alle zeven genoemde soorten/groepen organismen uit de tekst in je voedselweb opneemt.
Je tekent de pijlen in de juiste richting: van het organisme dat gegeten wordt naar het organisme dat eet (de richting van de energiestroom).
Je controleert of de voedselrelaties die je tekent logisch zijn en overeenkomen met de beschrijving in de tekst en algemene biologische kennis.
Je zorgt voor een duidelijke en overzichtelijke weergave van het voedselweb.

Kernbegrippen: voedselweb, energiestroom, ecosysteem, producent, consument, trofisch niveau

Veelgemaakte fouten:
- Pijlen in de verkeerde richting tekenen (van eter naar gegeten in plaats van andersom).
- Niet alle zeven genoemde soorten/groepen opnemen in het web.
- Verkeerde voedselrelaties tekenen die niet in de tekst beschreven staan.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Opgave 21 (2 punten)

2p 21 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. De lever van een witte haai is groot: hij weegt ongeveer een zesde van het lichaamsgewicht. Meer dan de helft van de lever bestaat uit vet. De lever van een haai bevat per gram ongeveer 27 kJ aan energie.

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie beweringen over de functies van de lever. Je moet voor elke bewering bepalen of deze juist of onjuist is.

Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste functies van de lever kennen, zoals de productie van gal, de opslag van glycogeen, de synthese van bepaalde stoffen en de rol in de stofwisseling van aminozuren.

Wat moet je kunnen: Je kunt de functies van de lever onderscheiden van die van andere organen in het spijsverteringsstelsel. Je kunt je kennis over de lever toepassen om de juistheid van de beweringen te beoordelen.

Waar op letten: Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op juistheid.
Je let goed op de specifieke functie die aan de lever wordt toegeschreven in elke uitspraak.
Je controleert of de genoemde processen daadwerkelijk door de lever worden uitgevoerd.
Je vermijdt verwarring met functies van andere organen, zoals de alvleesklier.
Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer.

Kernbegrippen: leverfuncties, spijsvertering, enzymen, aminozuren, koolhydraatmetabolisme, glycogeenopslag

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de rol van de lever (galproductie) en de alvleesklier (productie van spijsverteringsenzymen) in de spijsvertering.
- Onvoldoende kennis van de metabole functies van de lever, zoals de synthese van niet-essentiële aminozuren en de opslag van glycogeen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Opgave 22 (2 punten)

Bereken aan de hand van bovenstaande gegevens, voor hoeveel dagen een orka energie heeft na het eten van een haaienlever. Noteer je berekening.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je verschillende gegevens uit een tekst en een tabel moet combineren om een berekening uit te voeren. Het gaat om het omrekenen van energie en gewicht om te bepalen hoe lang een dier met een bepaalde voedselbron kan doen.

Wat moet je kennen: Je moet de eenheden voor gewicht (kg, gram) en energie (kJ) kennen en weten hoe je deze omrekent. Je moet ook de basisprincipes van energiestromen in ecosystemen begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst en een tabel selecteren en combineren. Je kunt een meerstapsberekening uitvoeren en hierbij correct omgaan met eenheden. Je kunt je berekening duidelijk noteren.

Waar op letten: Je zet alle eenheden om naar de juiste eenheid voordat je gaat rekenen (bijvoorbeeld kg naar gram).
Je gebruikt de juiste gegevens uit de tabel voor de orka en de haaienlever.
Je voert de berekening stapsgewijs uit en noteert alle tussenstappen.
Je controleert of je de energie-inhoud per gram van de lever correct toepast.
Je deelt de totale energie van de lever door de dagelijkse energiebehoefte van de orka.

Kernbegrippen: energiebehoefte, voedingswaarde, stofwisseling, energiestroom

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten het gewicht van de haai om te rekenen van kg naar gram (800 kg -> 800.000 g) om overeen te komen met de eenheid van de energie-inhoud van de lever (kJ per gram).
- Een rekenfout maken in een van de stappen (gewicht lever berekenen, totale energie berekenen, aantal dagen berekenen).
- De verkeerde gegevens uit de tabel gebruiken, bijvoorbeeld de energiebehoefte van de haai in plaats van de orka.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Opgave 23 (2 punten)

Na het eten van een haaienlever neemt de orka de verteringsproducten van de vetten op in de dunne darm. De verteringsproducten worden weer omgezet in vetten, en via het lymfestelsel en vervolgens via het bloed naar het onderhuids bindweefsel getransporteerd. Het bloedvatenstelsel van een orka komt in bouw en functie overeen met dat van een mens.
2p 23 Komen de vetten vanuit het lymfesysteem het eerst in de bovenste holle ader of in de poortader? En hoe vaak gaat een vetmolecuul minimaal door het hart op de route naar het onderhuids bindweefsel?

| | het eerst in | door het hart |
|---|---|---|
| A | bovenste holle ader | 0 keer |
| B | bovenste holle ader | 1 keer |
| C | bovenste holle ader | 2 keer |
| D | poortader | 0 keer |
| E | poortader | 1 keer |
| F | poortader | 2 keer |

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de transportroute van vetten in het lichaam van een orka, waarbij je de overeenkomsten met de menselijke fysiologie moet toepassen. Je moet de weg van vetten door het lymfestelsel en de bloedsomloop beschrijven en het aantal hartpassages tellen.

Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van het lymfestelsel en de bloedsomloop (grote en kleine bloedsomloop) kennen. Je moet weten hoe vetten na vertering worden opgenomen en getransporteerd, en wat de rol van de poortader en de holle aders is. Ook moet je de route van bloed door het hart en de longen kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de route van een stof door het lichaam volgen en de verschillende organen en systemen die daarbij betrokken zijn benoemen. Je kunt een complexe route opdelen in logische stappen en het aantal passages door een specifiek orgaan (het hart) correct tellen. Je kunt de juiste conclusies trekken op basis van je kennis van de fysiologie.

Waar op letten: Je benoemt de specifieke route van vetten na opname in de darm.
Je onderscheidt de route van vetten van die van andere voedingsstoffen.
Je telt nauwkeurig het aantal passages door het hart voor de volledige route naar het onderhuids bindweefsel.
Je gebruikt de juiste termen voor de bloedvaten en hartdelen.
Je redeneert vanuit de start van de bloedsomloop (na lymfe) tot aan de bestemming (onderhuids bindweefsel).

Kernbegrippen: bloedsomloop, lymfestelsel, transport van vetten, poortader, holle ader, grote en kleine bloedsomloop

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de opnameroute van vetten (via lymfe) en andere voedingsstoffen zoals glucose (via poortader).
- Onjuist tellen van het aantal passages door het hart; voor een volledige cyclus van ader naar weefsel moet bloed door zowel de rechter- als de linkerharthelft, wat telt als twee passages.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/23

## Vraag 24 – Opgave 24 (2 punten)

Een orka kan bij de lever van een witte haai komen door de haai op zijn rug te draaien. De haai komt dan terecht in een toestand van ‘tonische immobiliteit’ (schijndood, afbeelding 3): de haai is nog wel bij bewustzijn, maar kan zich niet meer bewegen.

Tonische immobiliteit komt voor bij veel dieren, bijvoorbeeld bij vogels en slangen. Men vermoedt dat dit gedrag al vroeg in de evolutie is ontstaan als een verdedigingsmechanisme bij bedreiging.

Over de evolutie van tonische immobiliteit worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Vroeg in de evolutie leverde tonische immobiliteit selectievoordeel op.
2 Haaien zijn geëvolueerd uit reptielen die ook tonische immobiliteit vertoonden.

Welke uitspraak is juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de evolutie van een gedrag (tonische immobiliteit). Je moet twee uitspraken beoordelen op hun juistheid, waarbij je zowel de tekst als je algemene biologische kennis over evolutie en fylogenie gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van natuurlijke selectie en selectievoordeel kennen. Ook moet je een globaal beeld hebben van de fylogenetische relaties tussen belangrijke gewervelde diergroepen, zoals vissen, reptielen, vogels en zoogdieren.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en koppelen aan je biologische kennis. Je moet logisch kunnen redeneren over oorzaak en gevolg in evolutionaire context. Daarnaast moet je fylogenetische beweringen kunnen evalueren op basis van je kennis over afstamming.

Waar op letten: Je moet de tekst zorgvuldig lezen om de functie van tonische immobiliteit te begrijpen.
Je moet kennis hebben van de fylogenetische relaties tussen verschillende diergroepen (haaien, reptielen, vogels, slangen).
Je moet het concept van 'selectievoordeel' correct toepassen.
Je moet onderscheid kunnen maken tussen een verdedigingsmechanisme en een afstammingsrelatie.
Je moet de beweringen kritisch evalueren op basis van biologische principes en de gegeven tekst.

Kernbegrippen: evolutie, natuurlijke selectie, selectievoordeel, fylogenie

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde interpretatie van fylogenetische relaties (haaien en reptielen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – Opgave 25 (2 punten)

2p 25 Als de tonische immobiliteit bij een witte haai aanhoudt, raakt het dier na ongeveer een kwartier bewusteloos. Beredeneer waardoor de haai bewusteloos raakt bij aanhoudende tonische immobiliteit.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de fysiologie van een witte haai, specifiek over de gevolgen van tonische immobiliteit. Je moet een logische redenering opbouwen die verklaart waarom de haai bewusteloos raakt.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van gaswisseling bij vissen kennen, in het bijzonder de noodzaak van waterstroom over de kieuwen. Ook moet je weten welke rol zuurstof speelt bij de energievoorziening van organen, met name de hersenen, en wat de gevolgen zijn van zuurstoftekort.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de vraagtekst en de bijbehorende afbeelding (afbeelding 4) combineren met je biologische kennis om een correcte causale redenering op te stellen. Je moet de stappen van oorzaak naar gevolg helder en met de juiste vakterminologie formuleren.

Waar op letten: Je moet de causale keten volledig en correct beschrijven.
Je moet de specifieke ademhalingswijze van de witte haai benoemen (ram ventilatie/zwemmen voor waterstroom).
Je moet de term 'gaswisseling' of een correcte omschrijving daarvan gebruiken.
Je moet de link leggen tussen zuurstoftekort en het functioneren van de hersenen.
Elk correct causaal stapje levert een scorepunt op.

Kernbegrippen: gaswisseling, kieuwademhaling, aerobe dissimilatie, zuurstofvoorziening hersenen

Veelgemaakte fouten:
- De link tussen immobiliteit en stoppen met zwemmen missen
- Onvoldoende specifiek zijn over het mechanisme van ademhaling (waterstroom over kieuwen)
- De rol van de hersenen in het bewusteloos raken niet noemen

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Opgave 26 (1 punt)

1p 26 Tonische immobiliteit is, naast vechten en vluchten, de derde manier van reageren op bedreigingen van buitenaf. Noteer de naam van het hormoon dat het lichaam aanzet tot een vecht- en/of vluchtreactie.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de reactie van het lichaam op bedreigingen en de hormonen die daarbij een rol spelen. Je moet de naam van een specifiek hormoon kennen dat betrokken is bij de vecht- of vluchtreactie.

Wat moet je kennen: Je moet de namen van de belangrijkste hormonen kennen die betrokken zijn bij stressreacties en hun functie. Specifiek moet je weten welk hormoon het lichaam aanzet tot een vecht- of vluchtreactie.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste vakterm kunnen reproduceren die hoort bij de beschreven fysiologische reactie.

Waar op letten: Je noemt de specifieke naam van het hormoon.
Je vermijdt algemene termen zoals 'stresshormoon'.
Je zorgt ervoor dat de spelling correct is.

Kernbegrippen: hormoonstelsel, adrenaline, noradrenaline, vecht-of-vluchtreactie, stressreactie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring met andere stresshormonen zoals cortisol.
- Verwarring met hormonen gerelateerd aan agressie zoals testosteron.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/26

## Vraag 27 – Opgave 27 (2 punten)

2p 27 Ook het orthosympatisch zenuwstelsel beïnvloedt organen om het lichaam in te stellen op vechten of vluchten. Twee van die organen zijn het hart en de maag. - Schrijf hart en maag onder elkaar en noteer erachter of het betreffende orgaan wordt **gestimuleerd** of wordt **geremd** door het orthosympatisch zenuwstelsel. - Licht toe dat er hierdoor meer energie beschikbaar komt voor de vluchtreactie.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het autonome zenuwstelsel, specifiek het orthosympatische deel, en de invloed daarvan op verschillende organen tijdens een 'vecht-of-vlucht'-situatie. Je moet de effecten op specifieke organen benoemen en de fysiologische reden hiervoor toelichten.

Wat moet je kennen: Je moet de functies van het orthosympatische en parasympatische zenuwstelsel kennen en weten welke organen door welk deel worden gestimuleerd of geremd. Je moet ook de basisprincipes van energievoorziening in het lichaam begrijpen, met name de rol van bloed, zuurstof en brandstoffen (zoals glucose) voor spieractiviteit.

Wat moet je kunnen: Je kunt de effecten van het orthosympatische zenuwstelsel op verschillende organen benoemen. Je kunt een causale redenering opzetten die uitlegt hoe deze effecten leiden tot een verhoogde energiebeschikbaarheid voor de spieren tijdens een vluchtreactie. Je kunt relevante biologische termen correct toepassen.

Waar op letten: Je benoemt correct of het hart en de maag gestimuleerd of geremd worden door het orthosympatisch zenuwstelsel.
Je legt uit dat de veranderingen in hart en maag leiden tot een herverdeling van bloed, zuurstof en/of brandstof.
Je koppelt deze herverdeling expliciet aan de beschikbaarheid van energie voor de spieren die nodig zijn voor de vluchtreactie.
Je gebruikt de juiste vakterm 'orthosympatisch zenuwstelsel' en de effecten ervan.
Je vermijdt het verwarren van het orthosympatische en parasympatische zenuwstelsel.

Kernbegrippen: orthosympatisch zenuwstelsel, vecht-of-vluchtreactie, autonoom zenuwstelsel, homeostase, orgaanfunctie, energieverdeling

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van het orthosympatische (actie) en parasympatische (rust) zenuwstelsel.
- Een onvolledige toelichting geven bij het tweede deel, bijvoorbeeld alleen 'meer energie' noemen zonder de link te leggen naar de herverdeling van bloed, zuurstof en brandstof naar de spieren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/27

## Vraag 29 – Opgave 29 (1 punt)

1p 29 De mest uit de kelder mag alleen in voorjaar en zomer worden geïnjecteerd in de bodem van de akkers. Het is verboden om dit in herfst en winter te doen, omdat het dan meer regent, waardoor de anorganische stoffen afkomstig uit de mest makkelijker uitspoelen. Noteer een andere oorzaak waardoor er minder uitspoeling zal zijn in voorjaar en zomer. Ammoniak-uitstoot en uitspoeling kunnen leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden in de omgeving. Dit heeft al op korte termijn een verandering van de soortensamenstelling tot gevolg. Voor deze verandering worden twee verklaringen gegeven: 1 Eutrofiëring beïnvloedt de concurrentie tussen planten. 2 Eutrofiering verandert de tolerantiegrenzen van een plant.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de stikstofkringloop en de invloed van menselijk handelen (bemesting) op het milieu. Je moet een oorzaak-gevolg relatie kunnen leggen die specifiek is voor bepaalde seizoenen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de stikstofkringloop kennen, inclusief processen als opname door planten, denitrificatie en deammonificatie. Ook moet je weten hoe seizoenen de biologische activiteit beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische verklaring kunnen geven voor een ecologisch fenomeen, gebaseerd op je kennis van biologische processen. Je moet de context van de vraag (mestinjectie, seizoenen) correct kunnen interpreteren en toepassen.

Waar op letten: Je noemt een oorzaak die specifiek is voor voorjaar en zomer.
Je antwoord moet direct te maken hebben met het verminderen van uitspoeling van anorganische stoffen.
Je vermijdt het herhalen van de al gegeven reden (regenval).
Je gebruikt de juiste biologische termen.

Kernbegrippen: stikstofkringloop, eutrofiëring, uitspoeling, nutriëntenopname door planten, seizoensinvloeden

Veelgemaakte fouten:
- Het herhalen van de al gegeven reden (regenval) in andere woorden.
- Het niet koppelen van het seizoen (voorjaar/zomer) aan de biologische activiteit van planten of micro-organismen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/29

## Vraag 30 – Opgave 30 (2 punten)

Ammoniak-uitstoot en uitspoeling kunnen leiden tot eutrofiëring van natuurgebieden in de omgeving. Dit heeft al op korte termijn een verandering van de soortensamenstelling tot gevolg.
Voor deze verandering worden twee verklaringen gegeven:
1 Eutrofiëring beïnvloedt de concurrentie tussen planten.
2 Eutrofiëring verandert de tolerantiegrenzen van een plant.
Welke verklaring is juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ecologische gevolgen van eutrofiëring en de invloed hiervan op plantensoorten. Je moet de gegeven verklaringen beoordelen op hun juistheid.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'eutrofiëring', 'concurrentie', 'tolerantiegrenzen', 'soortensamenstelling' en 'abiotische factoren' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen in een ecosysteem.

Wat moet je kunnen: Je moet ecologische processen kunnen analyseren en oorzaak-gevolgrelaties kunnen leggen tussen omgevingsveranderingen (zoals eutrofiëring) en de reactie van organismen en ecosystemen hierop. Je moet ook het verschil kunnen uitleggen tussen een verandering in de omgeving en een verandering in de genetische eigenschappen van een organisme.

Waar op letten: Je legt uit wat eutrofiëring inhoudt en hoe dit de concurrentie beïnvloedt.
Je onderscheidt een verandering in de omgeving van een verandering in de genetisch bepaalde eigenschappen van een organisme.
Je gebruikt de termen 'abiotische factoren' en 'tolerantiegrenzen' correct.
Je benoemt de directe gevolgen van eutrofiëring voor de concurrentie tussen planten.
Je legt uit waarom tolerantiegrenzen van een plant niet veranderen door eutrofiëring.

Kernbegrippen: eutrofiëring, concurrentie, tolerantiegrenzen, soortensamenstelling, abiotische factoren

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van een verandering in de omgeving met een verandering in de genetisch bepaalde tolerantiegrens van een organisme.
- Onderschatten van de rol van concurrentie bij veranderingen in soortensamenstelling na eutrofiëring.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/30

## Vraag 31 – Opgave 31 (1 punt)

1p 31 In de mestkelder kunnen de omstandigheden zuurstofarm of zuurstofrijk zijn. Deze omstandigheden beïnvloeden de dissimilatie door bacteriën en gisten, en beïnvloeden daarmee dus ook welke gassen hierbij ontstaan. Ontstaat koolstofdioxide bij zuurstofarme omstandigheden, bij zuurstofrijke omstandigheden of bij beide? A alleen bij zuurstofarme omstandigheden B alleen bij zuurstofrijke omstandigheden C bij beide

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de productie van gassen onder verschillende zuurstofomstandigheden, specifiek gericht op dissimilatie door bacteriën en gisten.

Wat moet je kennen: Je moet de processen van aerobe dissimilatie (verbranding) en anaerobe dissimilatie (gisting) kennen. Je moet de beginstoffen en eindproducten van deze processen weten, inclusief de rol van zuurstof. Specifiek moet je weten welke vormen van gisting koolstofdioxide produceren.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste dissimilatieprocessen koppelen aan de gegeven zuurstofomstandigheden. Je kunt de eindproducten van deze processen benoemen en zo bepalen wanneer koolstofdioxide ontstaat.

Waar op letten: Je moet de eindproducten van aerobe dissimilatie kennen.
Je moet de eindproducten van anaerobe dissimilatie (gisting) kennen.
Je moet het verschil tussen alcoholische gisting en melkzuurgisting weten, specifiek welke CO2 produceert.
Je moet de omstandigheden (zuurstofarm/zuurstofrijk) koppelen aan de juiste dissimilatievorm.

Kernbegrippen: dissimilatie, aerobe dissimilatie, anaerobe dissimilatie, gisting, koolstofdioxide

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten dat alcoholische gisting (anaeroob) ook CO2 produceert.
- Verwarring tussen alcoholische gisting en melkzuurgisting (die geen CO2 produceert).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/31

## Vraag 32 – Opgave 32 (2 punten)

2p 32 Ammoniakgas komt niet voor in urine of in poep, maar ontstaat wanneer urine en bepaalde bacteriën in de poep in de mestkelder samenkomen. Licht toe hoe de aanwezigheid van urine in de mestkelder leidt tot de vorming van ammoniak.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de stikstofkringloop en de processen die daarin plaatsvinden, specifiek in de context van een mestkelder. Je moet de biologische omzetting van stoffen door micro-organismen kunnen uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de stikstofkringloop kennen, inclusief de rol van verschillende micro-organismen en de namen van de belangrijkste stikstofverbindingen (zoals ureum, ammoniak). Je moet ook weten welke stoffen in urine en poep voorkomen die relevant zijn voor dit proces.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de aanwezigheid van urine en bacteriën en de vorming van ammoniak. Je moet de juiste biologische termen gebruiken om dit proces te beschrijven.

Waar op letten: Je benoemt de specifieke stikstofhoudende stof in urine die de basis vormt voor ammoniak.
Je benoemt de rol van bacteriën in dit proces en de naam van het proces (ammonificatie).
Je zorgt ervoor dat je de oorzaak-gevolg relatie duidelijk maakt: urine -> stof -> bacteriën -> ammoniak.
Je gebruikt de juiste vakterm voor de omzetting van stikstofhoudende stoffen naar ammoniak.
Je noemt de bron van de bacteriën (poep) zoals in de vraagtekst aangegeven.

Kernbegrippen: stikstofkringloop, ammonificatie, ureum, bacteriën, ammoniak

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de rol van bacteriën te noemen.
- Niet weten dat urine de bron van ureum/stikstof is.
- Ammonificatie verwarren met andere processen uit de stikstofkringloop zoals nitrificatie of denitrificatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/32

## Vraag 34 – Opgave 34 (1 punt)

1p 34 Verklaar dit aan de hand van de gegevens in tabel 2. Simon is waarschijnlijk bedwelmd geraakt door waterstofsulfide. Dit gas leidt na inademing snel tot verward gedrag doordat de hersenen heel gevoelig zijn voor dit gas. Waterstofsulfide bindt aan bepaalde enzymen in de mitochondriën. Hierdoor wordt de ATP-productie geremd, wat de impulsgeleiding verstoort. Vier gevolgen van inademing van waterstofsulfide zijn: 1 aantasting van de hersenen 2 binding aan een enzym 3 verward gedrag 4 verstoring van de impulsgeleiding

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de waarneming van gevaarlijke gassen en de relatie met gezondheidsrisico's. Je moet informatie uit een tabel interpreteren en gebruiken om een verklaring te geven.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'geurdrempel' en 'grenswaarde' kennen en begrijpen wat ze betekenen in de context van toxiciteit en zintuiglijke waarneming.

Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit een tabel kunnen aflezen en deze gegevens kunnen gebruiken om een logische verklaring te formuleren. Je moet specifiek de geurdrempel en grenswaarde van blauwzuurgas met elkaar kunnen vergelijken.

Waar op letten: Je moet specifiek de gegevens uit tabel 2 gebruiken om je verklaring te onderbouwen.
Je moet de relatie leggen tussen de geurdrempel en de grenswaarde voor blauwzuurgas.
Je moet uitleggen waarom sommige mensen blauwzuurgas pas ruiken als het al gevaarlijk is.
Je moet de juiste waarden uit de tabel noemen en interpreteren.

Kernbegrippen: geurdrempel, grenswaarde, toxiciteit, zintuiglijke waarneming

Veelgemaakte fouten:
- Alleen kijken naar de grenswaarde en niet de relatie met de geurdrempel leggen.
- De range van de geurdrempel verkeerd interpreteren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/34

## Vraag 35 – Opgave 35 (2 punten)

Simon is waarschijnlijk bedwelmd geraakt door waterstofsulfide. Dit gas leidt na inademing snel tot verward gedrag doordat de hersenen heel gevoelig zijn voor dit gas. Waterstofsulfide bindt aan bepaalde enzymen in de mitochondriën. Hierdoor wordt de ATP-productie geremd, wat de impulsgeleiding verstoort.

Vier gevolgen van inademing van waterstofsulfide zijn:
1 aantasting van de hersenen
2 binding aan een enzym
3 verward gedrag
4 verstoring van de impulsgeleiding

Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of dit een gevolg is op molecuul-, cel-, orgaan- of organisme-niveau. Gebruik elk niveau één keer.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over de effecten van een stof op het lichaam. Je moet verschillende gevolgen van deze stof indelen op de juiste biologische organisatieniveaus.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende biologische organisatieniveaus kennen: molecuul, cel, weefsel, orgaan, orgaanstelsel, organisme, populatie, ecosysteem, biosfeer. Voor deze vraag zijn specifiek molecuul-, cel-, orgaan- en organisme-niveau van belang.

Wat moet je kunnen: Je kunt de beschreven gevolgen correct toewijzen aan het juiste organisatieniveau. Je kunt onderscheid maken tussen een proces op celniveau en een structuur op orgaanniveau, en tussen een molecuul en een organisme.

Waar op letten: Je koppelt elk gevolg aan het juiste organisatieniveau.
Je gebruikt elk niveau (molecuul-, cel-, orgaan-, organisme-niveau) precies één keer.
Je let goed op de specifieke termen in de vraag die verwijzen naar een niveau, zoals 'enzym' of 'hersenen'.
Je onderscheidt goed tussen processen die op celniveau plaatsvinden (zoals impulsgeleiding) en structuren die op orgaanniveau liggen (zoals de hersenen).

Kernbegrippen: organisatieniveaus van de biologie, molecuul, cel, orgaan, organisme

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de verschillende organisatieniveaus, bijvoorbeeld celniveau (impulsgeleiding) met orgaanniveau (hersenen) of molecuulniveau (enzym) met celniveau (mitochondrion).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/35

## Vraag 36 – Opgave 36 (2 punten)

2p 36 – Noteer de letter die het deel aangeeft waarmee je bedenkt dat je om hulp moet roepen. – Noteer de letter die het deel aangeeft dat de ademhaling regelt.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van de hersenen met verschillende delen aangeduid met letters. Je moet de functies van specifieke hersendelen koppelen aan de juiste letter in de afbeelding.

Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van de menselijke hersenen kennen, inclusief de grote hersenen (cerebrum), kleine hersenen (cerebellum), hersenstam (met pons en verlengde merg) en hun primaire functies.

Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische tekening van de hersenen interpreteren en de verschillende delen benoemen. Je kunt de functies van de grote hersenen en de hersenstam onderscheiden en correct toewijzen aan de aangeduide delen.

Waar op letten: Je identificeert correct de grote hersenen als het centrum voor bewuste gedachten en beslissingen.
Je identificeert correct het verlengde merg als het centrum voor de regulatie van vitale, onwillekeurige processen zoals ademhaling.
Je noteert de juiste letter voor elk hersendeel.
Je voorkomt verwarring tussen de functies van de grote hersenen en de hersenstam.

Kernbegrippen: anatomie van de hersenen, functies van hersendelen, grote hersenen (cerebrum), hersenstam, verlengde merg (medulla oblongata), zenuwstelsel

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de verschillende delen van de hersenstam (pons en verlengde merg).
- Functies van de grote en kleine hersenen door elkaar halen.
- Onjuist toekennen van bewuste denkprocessen aan de hersenstam of onwillekeurige processen aan de grote hersenen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/36

## Vraag 37 – Opgave 37 (1 punt)

1p 37 Padden hebben geen constante lichaamstemperatuur, maar nemen de temperatuur aan van hun omgeving. Dit heeft gevolgen voor hun stofwisseling: pas bij een temperatuur boven de 6 °C worden ze actief. Verklaar waardoor de stofwisseling van padden toeneemt bij een verhoging van de temperatuur. De eitjes van de gewone pad worden in lange snoeren van 2000 tot 6000 stuks in het water afgezet. Bruine kikkers zetten eitjes af in grote klonten van soms wel 2000 eitjes. De embryo's zijn zichtbaar als zwarte bolletjes (afbeelding 2). afbeelding 2 gewone pad bruine kikker

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van temperatuur op de stofwisseling van een koudbloedig dier. Je moet uitleggen waarom een temperatuurverhoging leidt tot een hogere stofwisseling.

Wat moet je kennen: Je moet de rol van enzymen in de stofwisseling kennen en weten hoe temperatuur de activiteit van enzymen beïnvloedt. Je moet ook het concept van koudbloedigheid (poikilotherm) begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering opstellen die de toename van stofwisseling bij hogere temperaturen verklaart, waarbij je de juiste biologische termen gebruikt.

Waar op letten: Je moet de relatie leggen tussen temperatuur en de snelheid van biochemische processen.
Je moet een specifieke biologische term gebruiken die de versnelling van reacties bij hogere temperaturen verklaart.
Je moet de oorzaak-gevolg relatie duidelijk maken: hogere temperatuur -> gevolg -> toename stofwisseling.
Je moet de verklaring specifiek maken voor de stofwisseling, niet alleen 'actiever worden'.

Kernbegrippen: stofwisseling, enzymactiviteit, temperatuur, koudbloedige dieren, poikilotherm

Veelgemaakte fouten:
- Een vage verklaring geven zoals 'dan worden ze actiever' zonder de onderliggende biochemische oorzaak (enzymactiviteit) te noemen.
- Het verwarren van de fysiologie van koudbloedige (poikilotherme) dieren met die van warmbloedige (homeotherme) dieren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/37

## Vraag 38 – Opgave 38 (1 punt)

De eitjes van de gewone pad worden in lange snoeren van 2000 tot 6000 stuks in het water afgezet. Bruine kikkers zetten eitjes af in grote klonten van soms wel 2000 eitjes. De embryo's zijn zichtbaar als zwarte bolletjes (afbeelding 2).

Deze twee legseltypes hebben elk een eigen voordeel. Voor de dissimilatie in de embryo's is een snoer voordeliger dan een grote klont.
1p 38 Verklaar dit.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de vorm van het legselsnoer van de gewone pad voordeliger is voor de dissimilatie van de embryo's dan de klont van de bruine kikker. Je moet hierbij de relatie leggen met de uitwisseling van gassen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'dissimilatie', 'gaswisseling' en 'diffusie' kennen. Ook moet je weten wat de invloed is van de oppervlakte-inhoud-verhouding op processen zoals diffusie.

Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen de vorm van een object en de efficiëntie van gasuitwisseling. Je kunt je kennis over diffusie en dissimilatie toepassen op een concrete biologische situatie.

Waar op letten: Je legt de relatie tussen de vorm van het legsel (snoer versus klont) en de gaswisseling.
Je gebruikt de term 'dissimilatie' correct in je verklaring.
Je benoemt een voordeel voor de gasuitwisseling, zoals zuurstofvoorziening of koolstofdioxide-afvoer.
Je legt uit waarom een snoer hierin voordeliger is dan een klont, bijvoorbeeld door de oppervlakte-inhoud-verhouding of diffusieoppervlak.

Kernbegrippen: gaswisseling, diffusie, oppervlakte-volume verhouding, dissimilatie, embryo

Veelgemaakte fouten:
- De relatie tussen de vorm (snoer/klont) en de functie (gaswisseling) niet leggen.
- Het begrip dissimilatie verwarren met andere processen.
- Niet specifiek genoeg zijn en bijvoorbeeld alleen zeggen 'het is beter voor de eitjes'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/38

## Vraag 40 – Opgave 40 (2 punten)

Naar aanleiding van de stamboom doet Floor de volgende uitspraken:
1 De bruine kikker en de heikikker behoren tot dezelfde soort.
2 Gedurende de evolutie van de kikkers en padden is het legseltype minstens twee keer veranderd.
3 De gewone pad is nauwer verwant aan de knoflookpad dan aan de boomkikker.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van een evolutionaire stamboom en het beoordelen van uitspraken over verwantschap en kenmerk-evolutie. Je moet de stamboom en de bijbehorende tabel met kenmerken analyseren.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fylogenetische stambomen kennen, inclusief hoe je verwantschap afleidt en hoe je de evolutie van kenmerken over de boom traceert. Je moet ook het verschil tussen een soort en een geslacht kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een fylogenetische stamboom correct aflezen en interpreteren. Je kunt de meest recente gemeenschappelijke voorouder van twee soorten identificeren. Je kunt de evolutie van een specifiek kenmerk (zoals legseltype) reconstrueren en het minimale aantal veranderingen bepalen. Je kunt de wetenschappelijke namen correct interpreteren om soort- en geslachtsverwantschap te bepalen.

Waar op letten: Je let goed op de definitie van 'soort' en 'geslacht' bij uitspraak 1.
Je bepaalt verwantschap door de meest recente gemeenschappelijke voorouder in de stamboom te vinden, niet door de afstand op de pagina.
Je traceert de evolutie van het legseltype zorgvuldig over de stamboom om het minimale aantal veranderingen te bepalen.
Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer.
Je gebruikt de informatie uit zowel de stamboom als de tabel om je antwoorden te onderbouwen.

Kernbegrippen: evolutie, fylogenie, stamboom interpretatie, verwantschap, gemeenschappelijke voorouder, taxonomie, soort, geslacht

Veelgemaakte fouten:
- Verwantschap afleiden uit de verticale positie van soorten in de stamboom in plaats van uit de meest recente gemeenschappelijke voorouder.
- Het verschil tussen soort en geslacht niet correct toepassen (bijv. denken dat soorten binnen hetzelfde geslacht ook dezelfde soort zijn).
- Moeite met het reconstrueren van de evolutie van een kenmerk (legseltype) op een stamboom en het tellen van het minimaal aantal veranderingen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/40

## Vraag 41 – Opgave 41 (1 punt)

De brulkikker is een exoot in Nederland. Als brulkikkers worden waargenomen, sporen vrijwilligers en terreinbeheerders ze op om de dieren te verwijderen uit natuurgebieden.
1p 41 Geef een ecologisch argument voor deze beheermaatregel.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een exoot en de impact daarvan op een ecosysteem. Je moet een specifiek ecologisch argument geven voor het verwijderen van deze soort.

Wat moet je kennen: Je kent de definitie van een exoot en de mogelijke ecologische gevolgen van de introductie van een exoot, zoals concurrentie, predatie, en ziekteverspreiding. Je weet dat deze gevolgen de biodiversiteit kunnen beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je kunt een specifiek ecologisch argument formuleren dat de relatie tussen de exoot en het inheemse ecosysteem duidelijk maakt. Je kunt algemene uitspraken vermijden en je richten op concrete ecologische interacties.

Waar op letten: Je geeft een specifiek ecologisch argument, geen algemene uitspraak.
Je benoemt een concreet effect van de brulkikker op het ecosysteem of andere soorten.
Je vermijdt antwoorden als 'ze horen hier niet' of 'ze verstoren het ecosysteem', want die zijn te algemeen.

Kernbegrippen: exoot, invasieve soort, concurrentie, predatie, ziekteverspreiding, biodiversiteit, ecosysteem

Veelgemaakte fouten:
- Het geven van een te algemeen antwoord zoals 'ze verstoren het ecosysteem' of 'ze horen hier niet', wat volgens het correctievoorschrift expliciet wordt afgekeurd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/41

## Vraag 42 – Opgave 42 (1 punt)

De gekleurde lampen werden elke avond in een ander 25 meter-deel geplaatst.
Licht toe waarom het belangrijk is om de lampen steeds van plaats te verwisselen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experimentele opzet. Je moet uitleggen waarom een bepaalde handeling in het experiment belangrijk is voor de betrouwbaarheid van de resultaten.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een goed experimenteel ontwerp kennen, zoals het belang van controlevariabelen en het uitsluiten van verstorende factoren (confounding variables).

Wat moet je kunnen: Je moet een redenering kunnen opzetten die uitlegt hoe een specifieke handeling in een experiment bijdraagt aan de validiteit van de conclusies. Je moet ook in staat zijn om de context van het experiment (zoals beschreven in de vraag en eventuele bijlagen) te gebruiken in je antwoord.

Waar op letten: Je legt uit dat het wisselen van de lampen te maken heeft met het uitsluiten van andere factoren dan de lampen zelf.
Je benoemt specifiek dat het gaat om factoren die locatiegebonden zijn.
Je kunt een concreet voorbeeld geven van zo'n locatiegebonden factor die het resultaat zou kunnen beïnvloeden.
Je focust op de betrouwbaarheid en validiteit van het experiment, niet op het welzijn van de padden.

Kernbegrippen: experimenteel ontwerp, controlevariabelen, validiteit, confounding variables

Veelgemaakte fouten:
- Een te algemeen antwoord geven zoals 'om het een eerlijk experiment te maken' zonder te specificeren welke factoren worden gecontroleerd.
- Denken dat het wisselen van de lampen een voordeel heeft voor de padden zelf, in plaats van voor de betrouwbaarheid van het onderzoek.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/42

## Vraag 43 – Opgave 43 (1 punt)

1p 43 Door deze resultaten twijfelden de onderzoekers aan hypothese 1. Noteer welk resultaat hier aanleiding toe gaf. Voor hypothese 2 werden wel aanwijzingen gevonden.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experiment met padden en licht. Je moet een resultaat uit een grafiek aflezen en dit koppelen aan een hypothese.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een hypothese toetst met experimentele data. Je moet ook de basisprincipes van gedragsonderzoek en de invloed van omgevingsfactoren zoals licht kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een staafdiagram correct aflezen en de informatie interpreteren. Je kunt een specifiek resultaat uit de grafiek selecteren dat relevant is voor het toetsen van een hypothese. Je kunt een conclusie trekken op basis van de gepresenteerde data.

Waar op letten: Je identificeert het specifieke resultaat uit de grafiek dat direct in tegenspraak is met hypothese 1.
Je formuleert je antwoord beknopt en precies, zonder de hypothese te herhalen.
Je benoemt de conditie ('donker' of 'geen licht') en het effect op het aantal padden.
Je vermijdt algemene uitspraken en verwijst direct naar de data in afbeelding 5.

Kernbegrippen: hypothese toetsen, experimentele data, gedrag, lichtperceptie

Veelgemaakte fouten:
- Het niet correct interpreteren van de hypothese. Hypothese 1 stelt dat padden worden aangetrokken door licht, wat zou betekenen dat er meer padden bij de lampen worden verwacht dan in het donker. De data toont het tegenovergestelde.
- Een observatie uit de grafiek noteren zonder deze te koppelen aan de hypothese.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/43

## Vraag 44 – Opgave 44 (1 punt)

1p 44 Licht toe aan de hand van afbeelding 5 dat er wel aanwijzingen zijn dat hypothese 2 juist is. Kikkers en padden nemen, net als mensen, licht waar met behulp van lichtgevoelige cellen in hun netvlies: de staafjes en de kegeltjes. Kikkers en padden kunnen, in tegenstelling tot mensen, ook bij zeer weinig licht nog kleuren waarnemen. Dat komt omdat ze van het type cellen dat het meest gevoelig is voor licht, een extra variant hebben met een andere gevoeligheid.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experimenteel onderzoek naar het gedrag van padden onder invloed van verschillende lichtkleuren. Je moet een hypothese toetsen aan de hand van een staafdiagram.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van experimenteel onderzoek kennen, inclusief het belang van een controlegroep. Je moet ook weten hoe je een hypothese toetst aan de hand van grafiekdata.

Wat moet je kunnen: Je kunt een staafdiagram correct aflezen en de gepresenteerde data interpreteren. Je kunt een verband leggen tussen de resultaten van een experiment en een gegeven hypothese. Je kunt een conclusie trekken op basis van de vergelijking tussen experimentele groepen en een controlegroep.

Waar op letten: Je vergelijkt de resultaten van rood licht met de controlegroep (geen licht).
Je interpreteert 'minder gevoelig' als een gedrag dat meer lijkt op de situatie zonder de prikkel (licht).
Je gebruikt de specifieke data uit de grafiek om je antwoord te onderbouwen.

Kernbegrippen: ethologie, prikkel, respons, hypothese toetsen, experimentele opzet, controlegroep

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de resultaten van rood licht te vergelijken met de controlegroep (geen licht).
- De hypothese verkeerd interpreteren; 'minder gevoelig' betekent dat het gedrag meer lijkt op de situatie zonder de prikkel (licht).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/44

## Vraag 46 – Opgave 46 (2 punten)

Naar aanleiding van de experimenten stuurt Floor een brief aan de gemeente. Daarin schrijft ze hoe het aantal paddenslachtoffers verlaagd kan worden met behulp van licht.
Ze schrijft:
"Padden blijken te wachten met oversteken totdat het ...1... is. Daarom adviseer ik om lampen te plaatsen bij de vaste oversteekplaatsen waar nog geen schermen staan. Die lampen moeten tussen zonsondergang en 23.30 uur aan zijn. De kleur van het licht kan het best ...2... zijn. Op deze manier zullen de padden oversteken op momenten dat het veiliger is."
Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2?

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van experimentele resultaten, gepresenteerd in staafdiagrammen. Je moet conclusies trekken over het gedrag van padden onder invloed van verschillende lichtcondities en deze toepassen in een advies.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van gedragsecologie kennen, met name hoe organismen reageren op omgevingsstimuli (zoals licht). Je moet ook weten hoe je staafdiagrammen correct afleest en interpreteert.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit twee verschillende grafieken combineren om een gefundeerde conclusie te trekken. Je kunt de gegevens gebruiken om een advies te formuleren dat aansluit bij de vraagstelling. Je kunt onderscheid maken tussen de effecten van verschillende lichtkleuren op het gedrag van padden op verschillende tijdstippen.

Waar op letten: Je interpreteert de gegevens van beide grafieken correct.
Je let goed op de titels van de grafieken en wat de assen representeren (tijdstip van telling en type licht).
Je redeneert logisch vanuit de experimentele resultaten naar het gedrag van de padden.
Je kiest de meest effectieve optie voor het laten wachten van de padden, gebaseerd op de data.
Je vermijdt het verwarren van de resultaten van afbeelding 5 en 6.

Kernbegrippen: ethologie, gedrag, stimulus-respons, experimentele data-interpretatie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de resultaten uit afbeelding 5 en 6.
- Incorrect interpreteren van de grafiekassen en wat ze representeren (telling om 23:30 vs. telling voor zonsopgang).
- De conclusie trekken dat padden bij licht oversteken, in plaats van dat ze wachten tot het donker is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/46

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 9 – Opgave 9

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de mantouxtest en de werking van het immuunsysteem. Je moet bepalen welke stof wordt geïnjecteerd en wat de reactie is bij een gevaccineerd persoon. Dit vereist kennis van actieve immunisatie en het immunologisch geheugen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'antigenen', 'antistoffen', 'vaccinatie', 'actieve immunisatie' en 'immunologisch geheugen' kennen en begrijpen hoe deze samenhangen binnen het immuunsysteem. Je moet ook weten wat een afweerreactie inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet de functie van antigenen en antistoffen kunnen onderscheiden. Je moet kunnen redeneren hoe vaccinatie leidt tot een specifieke reactie bij een hernieuwde blootstelling aan een ziekteverwekker of delen daarvan. Je moet de juiste keuze kunnen maken op basis van deze kennis.

Waar op letten: Je legt uit wat het verschil is tussen antigenen en antistoffen in de context van een immuunrespons.
Je koppelt vaccinatie aan het ontstaan van immunologisch geheugen.
Je redeneert waarom een snelle immuunrespons (zwelling) optreedt bij een gevaccineerd persoon.
Je gebruikt de termen 'antigenen', 'antistoffen', 'vaccinatie' en 'immunologisch geheugen' correct.

### Vraag 28 – Opgave 28

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologische relaties en de gevolgen van veranderingen in een ecosysteem. Je moet de definities van mutualisme en concurrentie kennen en kunnen toepassen op een concrete situatie. Je redeneert over de invloed van het verdwijnen van een soort op andere populaties.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van mutualisme en concurrentie kennen. Je moet weten hoe het wegvallen van een soort de populatiegrootte van andere soorten beïnvloedt, afhankelijk van hun ecologische relatie.

Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van het verdwijnen van een soort uit een ecosysteem beredeneren voor soorten met verschillende ecologische relaties. Je kunt de juiste optie kiezen die de veranderingen in populatiegrootte correct weergeeft.

Waar op letten: Je definieert mutualisme correct en past dit toe op de situatie.
Je definieert concurrentie correct en past dit toe op de situatie.
Je redeneert logisch over de gevolgen van het wegvallen van de witte haai voor beide typen relaties.
Je benoemt de richting van de verandering (toe- of afname) voor beide populaties.

### Vraag 33 – Opgave 33

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de afbraak van voedingsstoffen en de producten die daarbij kunnen ontstaan. Je moet de chemische samenstelling van macromoleculen koppelen aan de chemische formules van de gassen.

Wat moet je kennen: Je moet de elementaire samenstelling van eiwitten (C, H, O, N, S) en koolhydraten (C, H, O) kennen. Je moet ook de chemische formules van blauwzuurgas (HCN) en waterstofsulfide (H₂S) kennen en welke elementen deze bevatten.

Wat moet je kunnen: Je moet de elementen in de gassen (N in HCN, S in H₂S) kunnen herleiden tot de macromoleculen (eiwitten of koolhydraten) waaruit deze elementen afkomstig zijn. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen waarom een bepaald gas wel of niet uit een bepaalde macromolecuul kan ontstaan.

Waar op letten: Je benoemt de elementen die aanwezig zijn in eiwitten.
Je benoemt de elementen die aanwezig zijn in koolhydraten.
Je koppelt de elementen in de gassen (HCN en H₂S) aan de elementen in de macromoleculen.
Je legt uit waarom koolhydraten geen bron kunnen zijn voor deze specifieke gassen.
Je gebruikt de correcte vaktermen voor de macromoleculen en hun bouwstenen.

### Vraag 39 – Opgave 39

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de voortplanting van amfibieën en de adaptaties van hun eitjes. Je moet een evolutionair voordeel van een specifiek legseltype uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van adaptatie en overlevingsstrategieën kennen, specifiek in de context van voortplanting en bescherming tegen omgevingsfactoren zoals predatie en uitdroging.

Wat moet je kunnen: Je moet een evolutionair voordeel kunnen benoemen en kort kunnen toelichten, waarbij je de relatie legt tussen de structuur van het legsel en de overlevingskans van de embryo's. Je gebruikt hierbij de informatie uit de afbeeldingen en je biologische kennis.

Waar op letten: Je benoemt specifiek het voordeel van een 'klont' legsel, niet van een 'snoer'.
Je noemt een concrete vorm van bescherming, zoals tegen predatie of uitdroging.
Je legt uit hoe de structuur van de klont (bijvoorbeeld de eieren in het midden) bijdraagt aan dit voordeel.
Je vermijdt algemene termen zoals 'veiliger' zonder verdere specificatie.

### Vraag 45 – Opgave 45

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de werking van het oog, specifiek over lichtgevoelige cellen en kleurwaarneming. Je moet de functies van staafjes en kegeltjes kennen en begrijpen hoe kleurwaarneming tot stand komt.

Wat moet je kennen: Je moet de functies van staafjes en kegeltjes in het netvlies kennen. Je moet weten dat staafjes verantwoordelijk zijn voor zien bij weinig licht (schemerzien) en dat kegeltjes verantwoordelijk zijn voor kleurwaarneming en detailzicht bij voldoende licht. Je moet ook begrijpen dat kleurwaarneming afhankelijk is van de gevoeligheid voor verschillende golflengtes van licht.

Wat moet je kunnen: Je kunt de eigenschappen van staafjes en kegeltjes correct toewijzen aan hun functies. Je kunt redeneren over de noodzaak van verschillende gevoeligheid voor golflengtes om kleur te kunnen waarnemen, zelfs bij weinig licht.

Waar op letten: Je benoemt correct welk type cel het meest lichtgevoelig is.
Je legt uit dat kleurwaarneming afhankelijk is van het onderscheiden van verschillende golflengtes.
Je vermijdt verwarring tussen lichtsterkte en golflengte.
Je gebruikt de juiste vakterminologie voor de celtypen en de eigenschappen van licht.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1018-a-23-2-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Designerkatten
Romy wil graag een kat. Ze ziet op internet advertenties waarin katten worden aangeboden zonder vacht (sfinx-katten, afbeelding 1) en katten met korte poten (munchkin-katten). Deze 'designerkatten' zijn speciaal zo gefokt omdat sommige mensen dat mooi vinden. De eigenschappen waarop geselecteerd is, zijn echter erfelijke afwijkingen die nadelig zijn voor deze katten.

[FIGUUR: Een Sphynx kat zittend, kijkend naar de kijker.]

Het allel voor haarloosheid is ontstaan door een mutatie in een autosomaal gen dat een rol speelt bij de aanleg van haren. Het allel voor haarloosheid is recessief.
De eerste sfinx-kat was Prune. Deze haarloze kater werd in 1966 geboren uit twee behaarde ouders. Toen Prune oud genoeg was, werd hij gekruist met zijn moeder Elisabeth. Elisabeth kreeg een nestje met haarloze en behaarde kittens (afbeelding 2).

afbeelding 2
[FIGUUR: Een stamboom met symbolen. Twee ouderparen met daaruit voortkomende nakomelingen. De legende geeft aan dat een ingekleurd vierkant of cirkel haarloos is, en een wit vierkant of cirkel behaard. Een vierkant staat voor een mannetje, een cirkel voor een vrouwtje. Het eerste ouderpaar bestaat uit een mannetje (haarloos) en een vrouwtje (behaard), die samen twee behaarde vrouwtjes en een haarloze man (Prune) krijgen. Prune is gekruist met zijn moeder Elisabeth (behaard vrouwtje). Zij krijgen twee behaarde vrouwtjes, een haarloze man en een behaard mannetje.]

Legenda:
⚫ haarloos vrouwtje
○ behaard vrouwtje
■ haarloos mannetje
□ behaard mannetje

2p 1 - Maak een kruisingstabel van de kruising van Prune en Elisabeth. Gebruik de letters H en h.
- Omcirkel in de kruisingstabel het genotype van de haarloze kittens en noteer de kans op een haarloze kitten.

1p 2 Toen Prune geboren werd, wist men nog niet of de eigenschap haarloosheid autosomaal of X-chromosomaal overerft.
Kan dat uit het nestje van Prune en Elisabeth wel afgeleid worden, of is dat nog steeds niet te bepalen?
A Ja, het is autosomaal want het nestje bevat een haarloos vrouwtje.
B Ja, het is autosomaal want het nestje bevat een haarloos mannetje.
C Nee, het is nog steeds niet te bepalen.

HA-1018-a-23-2-o 2 / 22 lees verder

### Pagina 3

Romy leest dat sfinx-katten door hun kaalheid per dag meer voedsel nodig hebben dan behaarde katten van gelijke grootte onder gelijke omstandigheden.
2p 3 Leg uit waardoor een haarloze kat per dag meer voedsel nodig heeft dan een behaarde kat.
Ook de korte pootjes van munchkin-katten (afbeelding 3) worden veroorzaakt door een erfelijke aandoening. Het allel dat leidt tot korte poten erft autosomaal over. Embryo's die homozygoot zijn voor dit allel, sterven in een vroeg stadium in de baarmoeder.
afbeelding 3
[FIGUUR: Een munchkin kat die loopt.]
2p 4 Twee munchkin-katten worden gekruist. Welk percentage van de kittens die geboren worden uit deze kruising zal korte poten hebben?
A 25%
B 33%
C 50%
D 67%
E 75%
F 100%
Romy besluit toch geen sfinx- of munchkin-kat aan te schaffen. Ze leest namelijk dat dierenartsen van de Universiteit Utrecht oproepen om het fokken van designerk catten te verbieden, omdat de kenmerkende eigenschappen nadelig zijn voor de kat. Ze onderbouwen hun oproep met biologische argumenten, waarin ze designerkatten vergelijken met normale soortgenoten.
1p 5 Noteer een eigenschap van een designerkat en geef aan welk nadeel deze kat door deze eigenschap ondervindt ten opzichte van normale soortgenoten.
HA-1018-a-23-2-o
3 / 22
lees verder

### Pagina 4

Tuberculose-bacterie speelt verstoppertje

Vera gaat een half jaar stage lopen in Indonesië. Een aantal weken voor
ze vertrekt, laat ze zich bij de GGD vaccineren. Een van de vaccinaties is
tegen tbc.

Tbc (tuberculose) is een dodelijke infectieziekte die wordt veroorzaakt
door de bacterie Mycobacterium tuberculosis. Besmetting met de tbc-
bacterie vindt meestal plaats via de longen en leidt tot langdurig hoesten.
Door het uithoesten van kleine druppeltjes kan de bacterie worden
overgedragen. Tegenwoordig is tbc goed te behandelen, maar wereldwijd
sterven er elk jaar nog bijna 1,6 miljoen mensen aan.

Als Vera thuis vertelt over de
vaccinaties, hoort ze dat haar
opa tbc had toen hij twaalf jaar
was. Voor een diagnose werd
toen een röntgenfoto van zijn
bovenlichaam gemaakt.
In afbeelding 1 is een
röntgenfoto van een tbc-patiënt
te zien. Met de pijl wordt een
lymfeknoop aangewezen die is
vergroot als gevolg van een
tbc-infectie.
afbeelding 1

[FIGUUR: Röntgenfoto van het bovenlichaam van een persoon met een zwarte pijl die wijst naar een vergrote lymfeklier in de linkerlong.]

1p 6

Uit het beeld van de botten op de foto is niet af te leiden of de vergrote
lymfeknoop zich links of rechts in de borstholte van de patiënt bevindt.
Uit andere informatie op de foto is dit wel af te leiden.
Noteer of de vergrote lymfeknoop zich links of rechts in zijn borstholte
bevindt. Noteer ook uit welke informatie op de foto je dit kan afleiden.

HA-1018-a-23-2-o 4 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 5

Tuberculose kan een chronische ziekte worden als er littekenweefsel in
de longblaasjes in het bovenste deel van de longen ontstaat. Door het
littekenweefsel is dat deel van de longen minder rekbaar.
Een aantal volumes van het ademhalingsstelsel zijn:
1 vitale capaciteit ($V_{vc}$ of $VC$)
2 totale longcapaciteit ($V_{TC}$ of $TLC$)
3 dode ruimte
2p 7 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het
betreffende volume groter of kleiner is geworden door de vorming van
littekenweefsel of gelijk is gebleven.

Vera's opa werd opgenomen in een sanatorium in de bossen, waar hij
moest rusten en schone lucht kon inademen. Samen met andere tbc-
patiënten lag hij in een ruimte waar de ramen voortdurend wijd open
stonden. Na een verblijf van twee jaar in het sanatorium kon hij naar huis.
Het verblijf in een sanatorium was toen de enige behandelmethode voor
tbc-patiënten. Om erachter te komen of deze behandelmethode ook echt
effectief is, kan een natuurwetenschappelijk experiment worden opgezet
met een groep die de behandeling krijgt en een controlegroep. Zo'n
1p 8 experiment is echter nooit uitgevoerd.
Noteer een medisch-ethische reden waarom zo'n experiment niet is
uitgevoerd.

Om te testen of iemand tbc heeft, wordt de mantouxtest gebruikt. Hierbij
wordt onderhuids een kleine injectie gegeven en wordt na drie dagen
gekeken of er een afweerreactie opgetreden is. Als de injectieplek
opzwelt, is het immuunsysteem eerder in aanraking gekomen met tbc.
2p 9 Worden bij de mantouxtest antigenen of antistoffen geïnjecteerd? En zal
er bij iemand die al tegen tbc gevaccineerd is wel of geen zwelling
ontstaan?

geïnjecteerd met bij een gevaccineerd persoon
A antigenen wel een zwelling
B antigenen geen zwelling
C antistoffen wel een zwelling
D antistoffen geen zwelling

HA-1018-a-23-2-0 5/22 lees verder >>>

### Pagina 6

De arts bij de GGD vertelt dat veel mensen in Indonesië de tbc-bacterie
bij zich dragen, maar er niet ziek van worden. Onder bepaalde
omstandigheden kan de bacterie zich toch gaan vermenigvuldigen en
wordt de besmette persoon alsnog ziek.
Onlangs is ontdekt hoe Mycobacterium tuberculosis zich jarenlang kan
verstoppen in het menselijk lichaam zonder ziekteverschijnselen te
veroorzaken.
Normaal gesproken worden bacteriën gefagocyteerd door macrofagen. In
een macrofaag komen de bacteriën terecht in blaasjes (fagosomen) die
versmelten met lysosomen. Vervolgens worden de bacteriën afgebroken
door stoffen uit de lysosomen (afbeelding 2).

[FIGUUR: Een cyclus van vijf afbeeldingen die de fagocytose van een bacterie door een macrofaag laten zien. De afbeeldingen tonen de macrofaag die een bacterie opneemt, de vorming van een fagosoom, de versmelting met een lysosoom en de afbraak van de bacterie.]

afbeelding 2
macrofaag
bacterie
antigeen
lysosoom
fagosoom

1p 10 Van welk celorganel in de macrofaag zijn de lysosomen afgesplitst?
A van de celkern
B van een mitochondrium
C van een ribosoom
D van het golgi-systeem

Tbc-bacteriën worden echter niet afgebroken door de stoffen uit het
lysosoom, doordat ze stoffen uitscheiden die de pH in het fagosoom
verhogen.

1p 11 Verklaar waardoor de bacteriën niet worden afgebroken als de pH in het
fagosoom verandert.

HA-1018-a-23-2-o 6/22 lees verder ►►►

### Pagina 7

Een tbc-bacterie die niet wordt afgebroken, kan blijven leven in de
macrofaag. Deze macrofaag brengt dan geen immuunreactie op gang.
1p 12 Hoe komt het dat het specifieke afweersysteem niet reageert op deze
macrofaag?
De antigenen van Mycobacterium tuberculosis ...
A komen overeen met lichaamseigen antigenen.
B worden afgebroken door stoffen uit het lysosoom.
C worden niet gepresenteerd.
Vera leest in een informatiefolder het advies om in risicolanden in
situaties met hoestende mensen vooral door de neus te ademen.
1p 13 Noteer de naam van een weefsel in de neusholte dat de kans op een
longinfectie zoals tbc verkleint.
HA-1018-a-23-2-o 7/22 lees verder ►►►

### Pagina 8

Terug naar de mammoetsteppe?

In Siberië, ten noorden van de noordpoolcirkel, proberen wetenschappers
een groot bebost toendra-gebied om te vormen tot een steppe, met als
doel het ontdooien van de permafrost af te remmen. Deze steppe zou ook
geschikt kunnen zijn voor de terugkeer van mammoeten.

Permafrost – grond die altijd bevroren is – komt voor in gebieden waar de
temperatuur gemiddeld onder nul is, zoals in Alaska en Siberië.
Nu de zomers daren en warmer worden als gevolg van het versterkt broeikaseffect langer
duren en warmer zijn, ontdooit de bevroren grond steeds verder. Micro-
organismen breken vervolgens de grote hoeveelheden organische resten
van planten en dieren af. Hierbij komen onder andere $CO_2$ en $CH_4$
(methaan) vrij.

Het beschreven proces kan worden weergegeven in een regelkring
(afbeelding 1) waarin de volgende processen voorkomen:
1 stofwisselingsactiviteit van reducenten
2 versterkt broeikaseffect
3 vrijkomen $CO_2$ en $CH_4$

afbeelding 1
[FIGUUR: Een circulair diagram met vier cirkels, elk met "nummer: ..." eronder. Pijlen verbinden de cirkels en geven een cyclus aan. Een van de pijlen is gelabeld met "ontdooiing permafrost". Er staat een "+" teken in een cirkel.]

nummer: ...
nummer: ...

nummer: ...

2p 14 - Neem de regelkring over en noteer de nummers van de drie processen
op de juiste plaats.
- Noteer in de cirkels een + voor stimulering of een – voor remming.

De onderzoekers Sergej en Nikita Zimov willen het toendrabos in Siberië
omvormen tot een grassteppe met grote grazers. Ze hebben grote grazers
uitgezet die gras en jonge boompjes eten. Deze dieren trappen in de
winter de sneeuw plat, waardoor de kou dieper in de bodem door kan
dringen en de permafrost zich kan herstellen.

HA-1018-a-23-2-o
8 / 22
lees verder ►►►


### Pagina 9

Dit proces zou sneller gaan als er wolharige
mammoeten (afbeelding 2) zouden rondlopen. Deze
zijn echter zo'n 10.000 jaar geleden uitgestorven.
Het genoom van de mammoet is wel bekend, doordat
DNA is gevonden in de resten van mammoeten in de
permafrost.
Geneticus George Church werkt aan de terugkeer
van de wolharige mammoet. Hij haalde bindweefsel-
cellen uit een Aziatische olifant en verving in die
cellen enkele genen door genen van de mammoet.

afbeelding 2

[FIGUUR: Tekening van een mammoet.]

1p 15 Het is Church gelukt om mammoetgenen voor extra haargroei in te
bouwen in bindweefselcellen van een olifant.
Kunnen de genen voor extra haargroei afkomstig zijn uit een spiercel van
een mammoet?
A Ja, want elke lichaamscel bevat het complete genoom van het
organisme.
B Nee, want cellen uit het spierweefsel bevatten alleen genen die nodig
zijn voor de werking van spiercellen.
C Nee, want genen voor extra haargroei komen niet tot expressie in
spiercellen.

Church heeft ook het gen voor hemoglobine vervangen. Het gen voor
hemoglobine van een mammoet verschilt op drie plaatsen van dat van
andere olifantensoorten, waardoor mammoet-hemoglobine andere
eigenschappen heeft. Om de eigenschappen van mammoet-hemoglobine
te onderzoeken werd het gen in een bacterie ingebouwd, waarna deze
bacterie mammoet-hemoglobine ging maken.

1p 16 Noteer de biologische term voor een organisme dat een gen van een
andere soort bezit.

1p 17 Verklaar hoe een verschil in enkele nucleotiden in het hemoglobine-gen
leidt tot een afwijkend hemoglobine-eiwit.

Bij lage temperaturen blijkt mammoet-hemoglobine makkelijker zuurstof-
moleculen af te geven in vergelijking met hemoglobine van andere
olifantensoorten. Dat is voordelig in delen van het lichaam die sterk
afkoelen, zoals de poten.

2p 18 Beredeneer hoe evolutie heeft geleid tot afwijkende hemoglobine bij
mammoeten.

Stel dat het Church lukt om mammoetachtige olifanten te verkrijgen, dan
zijn enkele mannetjes en enkele vrouwtjes nog niet voldoende. Er zijn
meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig om een gezonde populatie op te
bouwen.

2p 19 Leg uit dat er meerdere mannetjes en vrouwtjes nodig zijn om de
overlevingskansen van een populatie te vergroten.

HA-1018-a-23-2-o 9/22 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl leiden.nl. Pagina: 185

### Pagina 10

Witte haai wordt zelf prooi

De witte haai is de grootste roofvis ter wereld. In de Valsbaai bij Kaapstad
(Zuid-Afrika) worden de laatste tijd veel minder witte haaien gezien.
Allison Kock is een van de wetenschappers uit het team dat ontdekte dat
de witte haai ten prooi valt aan orka's.

In de Valsbaai komen van maart tot juni grote scholen sardines en
ansjovissen voor, die eten van dierlijk plankton.
Het dierlijk plankton leeft van de grote
hoeveelheid plantaardig plankton die
dan aanwezig is. De scholen vis
trekken veel roofdieren aan, zoals
zee-honden.
De zeehonden krijgen hun jongen op
een eiland in de Valsbaai. Begin juni
gaan de jonge zeehondjes zelf de zee
in om zich te voeden met vis. Dat is
het moment waarop de jacht van de
witte haai op de zeehonden begint
(afbeelding 1). Aan deze jacht lijkt
een eind te zijn gekomen sinds er
orka's in de baai rondzwemmen, die
op de witte haaien jagen.
[FIGUUR: Een witte haai springt uit het water bij een rotsachtige kust vol met zeehonden.]

2p 20 — Teken het-beschreven voedselweb.
— Geef met de pijlen de richting van de energiestroom aan.

In 2017 spoelden vijf karkassen van witte
haaien aan die gedood waren door
orka's. Met haar team verrichtte Kock
metingen aan de karkassen. Hierbij
bleek dat bij alle karkassen de buik
was opengereten en de lever was
verdwenen (afbeelding 2).
[FIGUUR: Mensen onderzoeken de buik van een wit dier dat aan land is gespoeld.]

HA-1018-a-23-2-o 10 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

De functies van de lever van een haai komen overeen met die van de lever van een mens.
Over de lever worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De lever produceert spijsverteringsenzymen.
2 De lever produceert niet-essentiële aminozuren.
3 De lever slaat koolhydraten op.
21 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak
juist of onjuist is.

De lever van een witte haai is groot: hij weegt ongeveer een zesde van het lichaamsgewicht. Meer dan de helft van de lever bestaat uit vet. De lever van een haai bevat per gram ongeveer 27 kJ aan energie. In tabel 1 zijn enkele gegevens van de orka en de witte haai weergegeven.

tabel 1
ork a
witte haai
gemiddelde volwassen lengte
7 m
6 m
gemiddeld volwassen gewicht
4000 kg
800 kg
dagelijkse energiebehoefte
900.000 kJ
20.000 kJ

22 Bereken aan de hand van bovenstaande gegevens, voor hoeveel dagen een orka energie heeft na het eten van een haaienlever. Noteer je berekening.

Na het eten van een haaienlever neemt de orka de verteringsproducten van de vetten op in de dunne darm. De verteringsproducten worden weer omgezet in vetten, en via het lymfestelsel en vervolgens via het bloed naar het onderhuids bindweefsel getransporteerd. Het bloedvatenstelsel van een orka komt in bouw en functie overeen met dat van een mens.
23 Komen de vetten vanuit het lymfesysteem het eerst in de bovenste holle ader of in de poortader? En hoe vaak gaat een vetmolecuul minimaal door het hart op de route naar het onderhuids bindweefsel?

het eerst in
door het hart
A bovenste holle ader
0 keer
B bovenste holle ader
1 keer
C bovenste holle ader
2 keer
D poortader
0 keer
E poortader
1 keer
F poortader
2 keer

HA-1018-a-23-2-o
11 / 22
lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Een orka kan bij de lever van een witte haai komen door de haai op zijn
rug te draaien. De haai komt dan terecht in een toestand van 'tonische
immobiliteit' (schijndood, afbeelding 3): de haai is nog wel bij bewustzijn,
maar kan zich niet meer bewegen.

afbeelding 3
[FIGUUR: Een orka onder water die een witte haai met zijn hoofd en vin vasthoudt, waardoor de haai op zijn rug drijft en schuim rondom het water ontstaat.]

Tonische immobiliteit komt voor bij veel dieren, bijvoorbeeld bij vogels en
slangen. Men vermoedt dat dit gedrag al vroeg in de evolutie is ontstaan
als een verdedigingsmechanisme bij bedreiging.

Over de evolutie van tonische immobiliteit worden de volgende uitspraken
gedaan:
1 Vroeg in de evolutie leverde tonische immobiliteit selectievoordeel op.
2 Haien zijn geëvolueerd uit reptielen die ook tonische immobiliteit
vertoonden.

2p 24 Welke uitspraak is juist?
A geen van beiden
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

HA-1018-a-23-2-o 12 / 22 lees verder

### Pagina 13

Witte haaien ademen door te zwemmen met hun bek open. Zuurstofrijk
water stroomt dan voortdurend langs de kieuwen en verlaat het lichaam
via de kieuwspleten aan de zijkant van de kop (afbeelding 4).

[FIGUUR: Anatomie van de kop van een vis, met pijl die waterinlaat via de bek en uitlaat via de kieuwen aangeeft.]

25 2p Als de tonische immobiliteit bij een witte haai aanhoudt, raakt het dier na
ongeveer een kwartier bewusteloos.
Beredeneer waardoor de haai bewusteloos raakt bij aanhoudende
tonische immobiliteit.

26 1p Tonische immobiliteit is, naast vechten en vluchten, de derde manier van
reageren op bedreigingen van buitenaf.
Noteer de naam van het hormoon dat het lichaam aanzet tot een vecht-
en/of vluchtreactie.

27 2p Ook het orthosympathisch zenuwstelsel beïnvloedt organen om het lichaam
in te stellen op vechten of vluchten. Twee van die organen zijn het hart en
de maag.
- Schrijf hart en maag onder elkaar en noteer erachter of het
betreffende orgaan wordt gestimuleerd of wordt geremd door het
orthosympathisch zenuwstelsel.
- Licht toe dat er hierdoor meer energie beschikbaar komt voor de
vluchtreactie.

28 2p Na de orka-aanvallen vermijden veel witte haaien de V alsbaai. Dit zal
gevolgen hebben voor soorten die een mutualistische relatie hebben met
de witte haai en voor concurrenten van de witte haai.
Welke invloed zal het verdwijnen van de witte haai hebben op de
populatiegrootte van soorten met een mutualistische relatie? En op de
populatiegrootte van soorten die concurrenten zijn?

populatiegrootte soorten met populatiegrootte
een mutualistische relatie concurrenten

A neemt af neemt af
B neemt af neemt toe
C neemt toe neemt af
D neemt toe neemt toe

HA-1018-a-23-2-0 13 / 22 lees verder

### Pagina 14

Het gevaar van mestgassen

Simons ouders hebben een veehouderij met bijna tweehonderd koeien.
Afgelopen zomer was Simon bijna verongelukt doordat hij bedwelmd
raakte door de mestgassen uit de mestkelder.

De poep en urine van de koeien valt via
speciale spleten in de stalvloer in de
mestkelder. In deze spleten zitten kleppen
waardoor gassen zoals ammoniak nauwelijks
vanuit de mestkelder in de stal kunnen komen.
Doordat mestgassen zo ook minder in het
milieu terecht kunnen komen, heet dit een
emissie-arme vloer (afbeelding 1).
afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van koeien in een stal, staand op een houten ondergrond met zichtbare spleten. Een koe kijkt naar de camera.]

De mest uit de kelder mag alleen in voorjaar en zomer worden
geïnjecteerd in de bodem van de akkers. Het is verboden om dit in herfst
en winter te doen, omdat het dan meer regent, waardoor de anorganische
stoffen afkomstig uit de mest makkelijker uitspoelen.
Noteer een andere oorzaak waardoor er minder uitspoeling zal zijn in
voorjaar en zomer.

1p 29

Ammoniak-uitstoot en uitspoeling kunnen leiden tot eutrofiëring van
natuurgebieden in de omgeving. Dit heeft al op korte termijn een
verandering van de soortensamenstelling tot gevolg.
Voor deze verandering worden twee verklaringen gegeven:
1 Eutrofiëring beïnvloedt de concurrentie tussen planten.
2 Eutrofiëring verandert de tolerantiegrenzen van een plant.
Welke verklaring is juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

2p 30

HA-1018-a-23-2-o
14 / 22
lees verder ► ► ►

### Pagina 15

In de mestkelder wordt door micro-organismen - zoals bacteriën en
gisten - een deel van de organische stoffen uit de mest afgebroken.
Hierbij ontstaan gassen. Op de mest kan een korst ontstaan waaronder
de gassen zich ophopen.
Om korstvorming tegen te gaan
moet Simon de mest regelmatig
mixen (afbeelding 2). Hij raakte
daarbij met open
mestgassen via het
achterraam zijn trekker
binnenkwamen.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische tekening van een stal boven een mestkelder, met een tractor die een mestgasslang naar de mestkelder trekt.]
stal

mestkelder

In tabel 1 zijn de eigenschappen van mestgassen weergegeven en het
gevaar dat deze opleveren.

tabel 1

naam
koolstofdioxide (CO₂)
methaan (CH₄)
ammoniak (NH₃)
waterstofsulfide (H₂S)
blauwzuurgas (HCN)

eigenschappen
zwaarder dan lucht, reukloos
lichter dan lucht, reukloos
lichter dan lucht, sterk ruikend
zwaarder dan lucht, sterk ruikend
zwaarder dan lucht, sterk ruikend

gevaar
verstikking
brand, explosie
brand
vergiftiging
vergiftiging

In de mestkelder kunnen de omstandigheden zuurstofarm of zuurstofrijk
zijn. Deze omstandigheden beïnvloeden de dissimilatie door bacteriën en
gisten, en beïnvloeden daarmee dus ook welke gassen hierbij ontstaan.
1p 31 Ontstaat koolstofdioxide bij zuurstofarme omstandigheden, bij
zuurstofrijke omstandigheden of bij beide?
A alleen bij zuurstofarme omstandigheden
B alleen bij zuurstofrijke omstandigheden
C bij beide

Ammoniakgas komt niet voor in urine of in poep, maar ontstaat wanneer
urine en bepaalde bacteriën in de poep in de mestkelder samenkomen.
2p 32 Licht toe hoe de aanwezigheid van urine in de mestkelder leidt tot de
vorming van ammoniak.

HA-1018-a-23-2-0

15 / 22

lees verder ►►►


### Pagina 16

Waterstofsulfide en blauwzuurgas zijn beide giftige stoffen.
Waterstofsulfide ($H_2S$) stinkt naar rotte eieren, maar bij een zeer hoge
concentratie ruik je het niet omdat het gas dan de reukzenuw verlamt.
Blauwzuurgas (HCN) ruikt naar amandelen en is ook erg gevaarlijk.

De verhouding van eiwitten en koolhydraten in het voer van de koeien is
van invloed op de samenstelling van de mestgassen die uit hun mest
ontstaan.
2p 33 Ontstaat blauwzuurgas bij de afbraak van eiwitten of bij de afbraak van
koolhydraten? En waterstofsulfide?

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'mestgas' en 'waterstofsulfide'. Onder 'mestgas' staan 'eiwitten', 'eiwitten', 'koolhydraten', 'koolhydraten'. Onder 'waterstofsulfide' staan 'eiwitten', 'koolhydraten', 'eiwitten', 'koolhydraten'. Er is een scheidingslijn tussen de kolommen.]

Tabel 2 laat zien dat de geurdrempel van blauwzuurgas en
waterstofsulfide verschilt van persoon tot persoon. Tabel 2 toont ook de
wettelijke grenswaarde voor 15 minuten blootstelling. Tot aan deze
grenswaarde heeft blootstelling geen negatieve gevolgen voor de
gezondheid.

tabel 2

| mestgas       | geurdrempel (ppm) | grenswaarde (ppm) |
| ------------- | --------------- | --------------- |
| blauwzuurgas  | 2 - 10          | 9               |
| waterstofsulfide | 0,0005 - 0,13   | 10              |

Het risico op vergiftiging is bij blauwzuurgas groter dan bij
waterstofsulfide.
1p 34 Verklaar dit aan de hand van de gegevens in tabel 2.

Simon is waarschijnlijk bedwelmd geraakt door waterstofsulfide. Dit gas
leidt na inademing snel tot verward gedrag doordat de hersenen heel
gevoelig zijn voor dit gas. Waterstofsulfide bindt aan bepaalde enzymen in
de mitochondriën. Hierdoor wordt de ATP-productie geremd, wat de
impulsgeleiding verstoort.

Vier gevolgen van inademing van waterstofsulfide zijn:
1 aantasting van de hersenen
2 binding aan een enzym
3 verward gedrag
4 verstoring van de impulsgeleiding
2p 35 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of dit
een gevolg is op molecuul-, cel-, orgaan- of organisme-niveau. Gebruik
elk niveau één keer.

HA-1018-a-23-2-0


lees verder ►►►


### Pagina 17

Als de giftige gassen de functie van bepaalde hersendelen verstoren,
wordt de situatie snel heel gevaarlijk. Je kunt dan namelijk niet meer
bedenken dat je om hulp moet roepen. Bovendien wordt de regeling van
je ademhaling aangetast.
In afbeelding 3 zijn een deel van het ruggenmerg en verschillende delen
van de hersenen met letters aangegeven.
afbeelding 3
[FIGUUR: Een dwarsdoorsnede van de hersenen met de hersenstam en het cerebellum. Verschillende delen zijn gelabeld met de letters P, Q, R, S en T.]
2p 36 - Noteer de letter die het deel aangeeft waarmee je bedenkt dat je om
hulp moet roepen.
- Noteer de letter die het deel aangeeft dat de ademhaling regelt.
HA-1018-a-23-2-0 17 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 18

Paddentrek
Floor zit in havo 5 en is vrijwilliger bij een paddenwerkgroep. Ze helpt
padden over drukke verkeerswegen te zetten, zodat ze veilig het water
kunnen bereiken waar ze zich voortplanten.

Gewone padden (Bufo bufo,
afbeelding 1) trekken tussen half
februari en april naar het water
waarin ze zich voortplanten. Ze
doen dit op avonden dat de lucht
voldoende vochtig is en de
temperatuur boven de 6 °C.
afbeelding 1
[FIGUUR: Een kikker zit op een steen.]

1p 37
Padden hebben geen constante lichaamstemperatuur, maar nemen de
temperatuur aan van hun omgeving. Dit heeft gevolgen voor hun
stofwisseling: pas bij een temperatuur boven de 6 °C worden ze actief.
Verklaar waardoor de stofwisseling van padden toeneemt bij een
verhoging van de temperatuur.

De eitjes van de gewone pad worden in lange snoeren van 2000 tot 6000
stuks in het water afgezet. Bruine kikkers zetten eitjes af in grote klonten
van soms wel 2000 eitjes. De embryo’s zijn zichtbaar als zwarte bolletjes
(afbeelding 2).

afbeelding 2
[FIGUUR: Twee schalen met kikkervisjes. De ene schaal bevat lange slierten van kikkervisjes, de andere schaal bevat kikkervisjes in klontjes.]
gewone pad bruine kikker

HA-1018-a-23-2-o 18 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 19

1p 38 Deze twee legseltypes hebben elk een eigen voordeel.
Voor de dissimilatie in de embryo’s is een snoer voordeliger dan een grote
klont.
Verklaar dit.

1p 39 Het leggen van eitjes in een grote klont heeft ook een voordeel, waardoor
de kans groter is dat larven overleven.
Geef dit voordeel.

Floor maakt een evolutionaire stamboom van de verschillende kikker- en
paddengeslachten in Nederland (afbeelding 3). Ze geeft daarbij de
soorten aan die in Nederland voorkomen en hoe de eitjes worden afgezet.

afbeelding 3
[FIGUUR: Stamtree van kikkers en padden met Nederlandse naam, wetenschappelijke naam en legseltype]

40 Na aanleiding van de stamboom doet Floor de volgende uitspraken:
1 De bruine kikker en de heikikker behoren tot dezelfde soort.
2 Gedurende de evolutie van de kikkers en padden is het legseltype
minstens twee keer veranderd.
3 De gewone pad is nauwer verwant aan de knoflookpad dan aan de
boomkikker.

2p 40 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de
betreffende uitspraak juist of onjuist is.

1p 41 De brulkikker is een exoot in Nederland. Als brulkikkers worden
waargenomen, sporen vrijwilligers en terreinbeheerders ze op om de
dieren te verwijderen uit natuurgebieden.
Geef een ecologisch argument voor deze beheersmaatregel.

HA-1018-a-23-2-0 19 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 20

Door het steeds drukkere verkeer wordt de overlevingskans van
overstekende padden steeds kleiner. Onderzoekers wilden weten wat het
effect is van het licht van de lantaarnpalen langs de wegen op de
trekroutes van padden. De paddenwerkgroep van Floor werkte mee aan
dit onderzoek.
Voor het onderzoek zijn de volgende hypotheses opgesteld:
1 Padden worden aangetrokken door licht.
2 Padden zijn minder gevoelig voor rood licht.
Het onderzoek werd in het voorjaar uitgevoerd bij een weg in het bos
waar jaarlijks padden oversteken. De opzet, weergegeven in afbeelding 4,
was als volgt:
- In de berm langs de weg werd een scherm geplaatst dat padden
tegenhoudt.
- De berm werd verdeeld in vier vakken van 25 meter, afgescheiden
door dwarsgeplaatste schermen.
- In elk vak werden drie vang-emmers ingegraven.
- In de vakken werd een groene, witte of rode lamp geplaatst, of geen
lamp.
afbeelding 4
[FIGUUR: Schematische weergave van de opzet van het onderzoek met pijlen die de looprichting aanduiden, schermen, vang-emmers en lampen.]
Legenda:
scherm
looprichting padden
vang-emmer
lamp
Elke avond brandden de lampen vanaf het begin van de schemering
tot 23.30 uur.
Om 23.30 uur werden de padden geteld die in de vang-emmers waren
gevallen.
Deze padden werden vervolgens veilig de weg overgezet.
De gekleurde lampen werden elke avond in een ander 25 meter-deel
geplaatst.
1p 42 Licht toe waarom het belangrijk is om de lampen steeds van plaats te
verwisselen.
HA-1018-a-23-2-o
20 / 22

### Pagina 21

In afbeelding 5 staan de resultaten van de tellingen.
afbeelding 5
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de horizontale as de lichtkleuren 'geen licht', 'groen licht', 'rood licht', 'wit licht'. Op de verticale as staat 'gemiddeld aantal gevangen padden om 23.30' en loopt van 0 tot 3. De staaf voor 'geen licht' is bijna 3, die voor 'groen licht' is 1,5, die voor 'rood licht' is 2,2 en die voor 'wit licht' is 1,5.]

1p 43
Door deze resultaten twijfelden de onderzoekers aan hypothese 1.
Noteer welk resultaat hier aanleiding toe gaf.

Voor hypothese 2 werden wel aanwijzingen gevonden.
Licht toe aan de hand van afbeelding 5 dat er wel aanwijzingen zijn dat hypothese 2 juist is.

44

Kikkers en padden nemen, net als mensen, licht waar met behulp van lichtgevoelige cellen in hun netvlies: de staafjes en de kegeltjes. Kikkers en padden kunnen, in tegenstelling tot mensen, ook bij zeer weinig licht nog kleuren waarnemen. Dat komt omdat ze van het type cellen dat het meest gevoelig is voor licht, een extra variant hebben met een andere gevoeligheid.

2p 45
Welk type cellen is het meest gevoelig voor licht? En waarin zal de
gevoeligheid van de extra variant verschillen waardoor kleur kan worden
waargenomen bij weinig licht?

meest gevoelig voor licht
verschil in gevoeligheid voor

A kegeltjes
B kegeltjes
C staafjes
D staafjes

golflengte
lichtsterkte
golflengte
lichtsterkte

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
HA-1018-a-23-2-o 21 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 22

De uitkomsten van het experiment leidden tot een nieuwe
onderzoeksvraag: Wachten de padden tot de lichten uitgaan, of nemen ze
een andere route?
Om dit te testen, is het experiment herhaald. Net als in het eerste
experiment gingen om 23.30 uur de lampen uit en werden de emmers
gelegd. Om het aantal padden te bepalen dat had gedacht, werd 's
ochtends vlak voor zonsopgang nogmaals het aantal padden in de
emmers geteld. De gegevens van de telling in de ochtend staan in
afbeelding 6.

afbeelding 6
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'gemiddeld aantal gevangen padden vlak voor zonsopgang' en op de x-as de lichtcondities 'na geen licht', 'na groen licht', 'na rood licht' en 'na wit licht'. De staven tonen respectievelijk ongeveer 1.5, 3, 2.5 en 2 gevangen padden.]

Naar aanleiding van de experimenten stuurt Floor een brief aan de
gemeente. Daarin schrijft ze hoe het aantal paddenslachtoffers verlaagd
kan worden met behulp van licht.
Ze schrijft:
"Padden blijken te wachten met oversteken totdat het ...1... is. Daarom
adviseer ik om lampen te plaatsen bij de vaste oversteekplaatsen waar
nog geen schermen staan. Die lampen moeten tussen zonsondergang en
23.30 uur aan zijn. De kleur van het licht kan het best ...2... zijn. Op deze
manier zullen de padden oversteken op momenten dat het veiliger is."
Wat moet worden ingevuld bij 1 en bij 2?

bij 1 bij 2
A donker groen
B donker rood
C donker wit
D licht groen
E licht rood
F licht wit

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1018-a-23-2-0

22 / 22