# Eindexamen Biologie HAVO 2023 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Opgave 1 (2 punten) 1 2p 1 – Noteer twee uiterlijke kenmerken van de rivierdonderpad waaruit blijkt dat hij is aangepast aan het leven op de bodem. – Licht voor beide kenmerken toe dat ze functioneel zijn voor het leven op de bodem. Door de schoonmaakbeurt van de Leidse grachten wordt de leefomgeving van de rivierdonderpad ernstig verstoord. Met het verwijderen van rommel zoals winkelwagentjes en visnetten, verdwijnen ook schuilplaatsen voor de rivierdonderpad. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over adaptatie van een organisme aan zijn leefomgeving. Je moet specifieke kenmerken van het organisme identificeren en de functie ervan uitleggen in relatie tot de omgeving. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van adaptatie en natuurlijke selectie kennen. Je moet ook in staat zijn om uiterlijke kenmerken van een organisme te observeren en te relateren aan zijn levenswijze. Wat moet je kunnen: Je kunt uiterlijke kenmerken van een organisme benoemen en de functie ervan uitleggen in de context van zijn leefomgeving. Je kunt een causaal verband leggen tussen een kenmerk en het voordeel dat het biedt voor overleving of voortplanting in een specifieke habitat. Je kunt informatie uit een afbeelding interpreteren en gebruiken in je antwoord. Waar op letten: Je noemt twee verschillende uiterlijke kenmerken van de rivierdonderpad. Voor elk kenmerk dat je noemt, leg je duidelijk uit hoe dit kenmerk de rivierdonderpad helpt bij het leven op de bodem (de functionaliteit). Je zorgt ervoor dat de functionaliteit direct gekoppeld is aan het leven op de bodem, niet aan algemene viskenmerken. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst en afbeelding 1 om je antwoord te onderbouwen. Elk correct kenmerk met een correcte functionele toelichting levert een scorepunt op. Kernbegrippen: adaptatie, camouflage, predatie, habitat, anatomie, functie Veelgemaakte fouten: - Alleen een kenmerk noemen zonder de functionele toelichting, terwijl de vraag om beide vraagt. - Slechts één kenmerk met toelichting geven in plaats van de gevraagde twee. - Een kenmerk noemen dat niet specifiek is voor een bodemvis of niet zichtbaar is op de afbeelding/beschreven in de tekst. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Opgave 2 (1 punt) 2p 1 – Noteer twee uiterlijke kenmerken van de rivierdonderpad waaruit blijkt dat hij is aangepast aan het leven op de bodem. – Licht voor beide kenmerken toe dat ze functioneel zijn voor het leven op de bodem. Door de schoonmaakbeurt van de Leidse grachten wordt de leefomgeving van de rivierdonderpad ernstig verstoord. Met het verwijderen van rommel zoals winkelwagentjes en visnetten, verdwijnen ook schuilplaatsen voor de rivierdonderpad. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over aanpassingen van een organisme aan zijn leefomgeving, waarbij je een afbeelding moet interpreteren en je kennis over ecologie en evolutie moet toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de principes van aanpassing en natuurlijke selectie kennen. Je moet ook weten hoe je uiterlijke kenmerken van een organisme kunt relateren aan zijn functie in een specifieke habitat. Wat moet je kunnen: Je kunt afbeeldingen van organismen analyseren om specifieke uiterlijke kenmerken te identificeren. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie leggen tussen een kenmerk en de functie ervan in de leefomgeving. Je kunt je antwoord duidelijk en beknopt formuleren, waarbij je de functionaliteit van elk kenmerk toelicht. Waar op letten: Je noemt twee verschillende uiterlijke kenmerken. Je legt voor elk kenmerk uit hoe het functioneel is voor het leven op de bodem. Je gebruikt de afbeelding om de kenmerken te identificeren. Je beschrijft de functie specifiek voor 'leven op de bodem', niet algemeen. Kernbegrippen: habitat, ecosysteem, populatie, leefomgeving Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de begrippen habitat en ecosysteem. Een ecosysteem omvat alle biotische en abiotische factoren in een gebied, terwijl een habitat de specifieke leefomgeving van één soort is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Opgave 3 (2 punten) 2p 3 Geef zo'n biotische factor en zo'n abiotische factor. Noteer je antwoord als volgt: biotisch: ... abiotisch: ... Tijdens een excursie langs de gracht vertelt Verkade over de bedreigingen voor de rivierdonderpad: “Het verdwijnen van schuilplekken is niet de enige bedreiging voor de rivierdonderpad. In Nederland worden de laatste jaren ook zwartbekgrondels (Neogobius melanostomus) waargenomen. Deze vissen komen oorspronkelijk uit gebieden rond de Zwarte Zee en de Kaspische Zee. Ze hebben dezelfde levenswijze als de rivierdonderpad.” Een deelnemer stelt voor om een predator uit de oorspronkelijke leefomgeving van de zwartbekgrondel te introduceren. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologische factoren die van invloed zijn op organismen in een specifieke omgeving, zoals de rivierdonderpad in de gracht. Wat moet je kennen: Je moet de definities en voorbeelden van biotische en abiotische factoren kennen. Biotische factoren zijn invloeden van levende organismen (bijvoorbeeld predatie, concurrentie, ziekte). Abiotische factoren zijn invloeden van de niet-levende omgeving (bijvoorbeeld temperatuur, licht, zuurstofconcentratie, waterstroming). Wat moet je kunnen: Je kunt concrete voorbeelden van biotische en abiotische factoren benoemen die relevant zijn voor een aquatisch ecosysteem, zoals een gracht. Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen biotische en abiotische factoren. Je moet een correct voorbeeld geven voor zowel een biotische als een abiotische factor. Je moet je antwoord noteren in de gevraagde vorm: 'biotisch: ... abiotisch: ...'. Let goed op dat je de factoren niet verwisselt; dit kost je een scorepunt. Kernbegrippen: biotische factoren, abiotische factoren, ecologie, habitat Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van biotische (levende) en abiotische (niet-levende) factoren. Het correctievoorschrift geeft hier specifiek een regel voor: bij verwisseling wordt maximaal 1 punt toegekend. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Opgave 4 (1 punt) Tijdens een excursie langs de gracht vertelt Verkade over de bedreigingen voor de rivierdonderpad: “Het verdwijnen van schuilplekken is niet de enige bedreiging voor de rivierdonderpad. In Nederland worden de laatste jaren ook zwartbekgrondels (Neogobius melanostomus) waargenomen. Deze vissen komen oorspronkelijk uit gebieden rond de Zwarte Zee en de Kaspische Zee. Ze hebben dezelfde levenswijze als de rivierdonderpad.” Een deelnemer stelt voor om een predator uit de oorspronkelijke leefomgeving van de zwartbekgrondel te introduceren. Geef een argument dat Verkade kan gebruiken om toe te lichten dat het introduceren van zo'n predator geen goed idee is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario waarin een exoot een bedreiging vormt en er een oplossing wordt voorgesteld. Je moet de mogelijke negatieve gevolgen van deze voorgestelde oplossing kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de risico's kennen van het introduceren van exoten in een ecosysteem, met name als het gaat om biologische bestrijding. Denk hierbij aan verstoring van voedselwebben, predatie op inheemse soorten, concurrentie en de introductie van ziekten. Wat moet je kunnen: Je kunt een beredeneerd argument geven waarom een voorgestelde oplossing (introductie van een predator) ongewenste neveneffecten kan hebben op het bestaande ecosysteem. Je kunt de ecologische impact van exoten uitleggen. Waar op letten: Je benoemt een specifiek ecologisch risico van het introduceren van een exoot. Je argument is gericht op de mogelijke negatieve gevolgen voor het bestaande ecosysteem of de inheemse soorten. Je vermijdt te algemene uitspraken en focust op de interacties binnen het voedselweb of de introductie van nieuwe elementen (ziekten, concurrentie). Kernbegrippen: exoot, invasieve soort, predatie, voedselweb, ecosysteem, biologische bestrijding Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven zonder specifiek ecologisch risico te benoemen. - Aannemen dat de geïntroduceerde predator alleen de beoogde prooisoort (zwartbekgrondel) zal eten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Opgave 5 (1 punt) 1p 5 Op de akkers rondom het voedselbos worden alleen aardappelen verbouwd. Zo'n monocultuur is gevoeliger voor plagen dan een voedselbos. Verklaar waardoor een monocultuur gevoelig is voor plagen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de kwetsbaarheid van een monocultuur voor plagen, in tegenstelling tot een voedselbos. Je moet uitleggen waarom dit zo is. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een monocultuur kennen, zoals de lage biodiversiteit en de gevolgen daarvan voor het ecosysteem. Je moet ook weten wat een plaag is en hoe deze zich kan ontwikkelen. Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor de gevoeligheid van een monocultuur voor plagen. Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de eigenschappen van een monocultuur en het optreden van plagen. Waar op letten: Je moet een duidelijke oorzaak-gevolg relatie leggen tussen monocultuur en gevoeligheid voor plagen. Je moet een van de volgende aspecten noemen: de gelijke gevoeligheid van planten, het gebrek aan predatoren, de overvloed aan voedsel voor plagen, of de gemakkelijke verspreiding van plagen. Je moet verder gaan dan alleen 'genetisch identiek' zijn; je moet de consequentie daarvan uitleggen. Je moet de term 'monocultuur' in je verklaring betrekken. Je moet de link leggen met 'plagen' en waarom deze in een monocultuur gedijen. Kernbegrippen: monocultuur, biodiversiteit, plaag, ecosysteem, predatie Veelgemaakte fouten: - Alleen benoemen dat de planten genetisch identiek zijn is onvoldoende; de consequentie daarvan (bijvoorbeeld snelle verspreiding of gelijke gevoeligheid) moet worden uitgelegd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 7 – Opgave 7 (1 punt) 1p 7 In een niet-verstoorde bodem vormen bodemschimmels uitgebreide netwerken van schimmeldraden. De schimmels dringen de wortels van planten binnen om daar organische stoffen op te nemen. De schimmeldraden nemen anorganische stoffen uit de bodem op, die vervolgens ook gebruikt worden door de plant. Noteer de naam van deze vorm van symbiose. Wouter gebruikt geen kunstmest of compost in zijn voedselbos. Bladeren die van de bomen vallen en kruidachtige planten die afsterven, voegen voldoende organische stof toe aan de bodem. De organische stikstofverbindingen worden in verschillende stappen door bodembacteriën omgezet naar nitraat (NO_3^-). Groepen bodembacteriën zijn: 1 denitrificerende bacteriën 2 nitraatbacteriën 3 nitrietbacteriën 4 rottingsbacteriën Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een interactie tussen twee organismen en je moet de correcte biologische term voor deze interactie geven. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de verschillende vormen van symbiose kennen, met name mutualisme, commensalisme en parasitisme. Wat moet je kunnen: Je moet de beschrijving van de interactie in de vraag analyseren en deze koppelen aan de juiste biologische term. Waar op letten: Je moet de definitie van de verschillende vormen van symbiose kennen. Je moet de specifieke relatie tussen de schimmels en de planten in de tekst correct analyseren. Je moet de juiste vakterm voor deze vorm van symbiose noteren. Je moet onderscheid kunnen maken tussen mutualisme, commensalisme en parasitisme. Kernbegrippen: symbiose, mutualisme, mycorrhiza, bodemschimmels, plantenwortels Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen verschillende vormen van symbiose (mutualisme, commensalisme, parasitisme). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Opgave 8 (2 punten) 2p 8 Welke van deze bacteriën zijn achtereenvolgens betrokken bij de omzetting van organische stikstofverbindingen naar nitraat? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. Wouter heeft een aantal olijfwilgen aangeplant in het voedselbos. Deze struiken met eetbare rode bessen bezitten wortelknolletjes waarin bacteriën leven. De bacteriën binden stikstof (N_2) uit de lucht, waardoor een stof ontstaat die de planten kunnen gebruiken voor het maken van organische stikstofverbindingen. In afbeelding 2 is dit proces schematisch weergegeven. afbeelding 2 LUCHT BACTERIE OLIJFWILG N_2 \xrightarrow{\quad 1 \quad} 2 \xrightarrow{\quad 3 \quad} 4 In afbeelding 2 moeten op de plaats van de nummers de volgende stoffen en processen ingevuld worden: – aminozuur – NH_3 – stikstofassimilatie – stikstoffixatie Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de stikstofkringloop, specifiek over de rol van verschillende bacteriën bij de omzetting van stikstofverbindingen in de bodem. Je moet de juiste volgorde van bacteriën kunnen benoemen die betrokken zijn bij een specifiek deelproces. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende stappen van de stikstofkringloop kennen, inclusief de namen van de bacteriën die bij elke stap betrokken zijn. Specifiek moet je weten welke bacteriën organische stikstof omzetten naar ammonium, welke ammonium omzetten naar nitriet, en welke nitriet omzetten naar nitraat. Wat moet je kunnen: Je kunt de processen van ammonificatie en nitrificatie in de juiste volgorde plaatsen en de bijbehorende bacteriën benoemen. Je kunt onderscheid maken tussen bacteriën die stikstof binden, nitrificeren en denitrificeren. Waar op letten: Je benoemt de correcte volgorde van de bacteriën die betrokken zijn bij de omzetting van organische stikstofverbindingen naar nitraat. Je gebruikt de juiste vaktermen voor de bacteriën (rottingsbacteriën, nitrietbacteriën, nitraatbacteriën). Je vermijdt het noemen van bacteriën die stikstofgas binden of nitraat omzetten in stikstofgas, aangezien de vraag specifiek gaat over de vorming van nitraat uit organische stikstof. Elke correcte stap in de keten van bacteriën levert een deel van de score op. Je let goed op de richting van de omzetting: van organische stikstof naar nitraat. Kernbegrippen: stikstofkringloop, ammonificatie, nitrificatie, rottingsbacteriën, nitrietbacteriën, nitraatbacteriën, reducenten Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de volgorde van nitriet- en nitraatbacteriën. - Onterecht opnemen van denitrificerende bacteriën (nummer 1) in het proces, die nitraat juist omzetten in stikstofgas. - Vergeten van de eerste stap: de omzetting van organische stikstof naar ammonium door rottingsbacteriën. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Opgave 9 (2 punten) Wouter heeft een aantal olijfwilgen aangeplant in het voedselbos. Deze struiken met eetbare rode bessen bezitten wortelknolletjes waarin bacteriën leven. De bacteriën binden stikstof (N₂) uit de lucht, waardoor een stof ontstaat die de planten kunnen gebruiken voor het maken van organische stikstofverbindingen. In afbeelding 2 is dit proces schematisch weergegeven. In afbeelding 2 moeten op de plaats van de nummers de volgende stoffen en processen ingevuld worden: – aminozuur – NH₃ – stikstofassimilatie – stikstoffixatie Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de naam van de bijbehorende stof of van het bijbehorende proces erachter. Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema te zien dat een biologisch proces weergeeft. Je moet de juiste termen en stoffen op de juiste plek in het schema plaatsen. Wat moet je kennen: Je moet de stappen van de stikstofkringloop kennen, in het bijzonder de rol van bacteriën bij stikstoffixatie en de manier waarop planten stikstof opnemen en verwerken. Je kent de termen 'stikstoffixatie', 'stikstofassimilatie', 'NH₃' en 'aminozuur'. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische weergave van een biologisch proces interpreteren en de juiste biologische termen en stoffen toewijzen aan de verschillende onderdelen van het schema. Je kunt de relatie tussen bacteriën en planten in de stikstofkringloop uitleggen. Waar op letten: Je let goed op de richting van de pijlen in afbeelding 2 om de volgorde van de processen en stoffen te bepalen. Je onderscheidt duidelijk de processen die door de bacteriën worden uitgevoerd van de processen die in de plant plaatsvinden. Je gebruikt de correcte biologische termen voor de processen en stoffen zoals die in de biologie worden gehanteerd. Je zorgt ervoor dat je alle vier de nummers correct invult om de maximale score te behalen. Kernbegrippen: stikstofkringloop, stikstoffixatie, stikstofassimilatie, symbiose, mutualisme, wortelknolletjesbacteriën Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de processen stikstoffixatie (N₂ naar NH₃, door bacteriën) en stikstofassimilatie (anorganische stikstofverbindingen naar organische, door planten). - De volgorde van de stoffen en processen door elkaar halen. - Niet weten dat aminozuren de bouwstenen zijn die planten maken na het opnemen van stikstofverbindingen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Opgave 10 (1 punt) De abiotische factoren in het voedselbos variëren sterk van plaats tot plaats. Daslook (afbeelding 3), met blaadjes die naar knoflook smaken, groeit goed op schaduwrijke plaatsen. Tijm (afbeelding 4), een kruid dat in veel gerechten wordt gebruikt, groeit alleen op zonnige open plaatsen. De optimumkrommes voor lichtsterkte van daslook en tijm worden vergeleken. Welke uitspraak hierover is juist? A Bij daslook ligt de maximumwaarde hoger. B Bij daslook ligt de minimumwaarde lager. C Bij daslook ligt het optimum hoger. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de vergelijking van optimumkrommes van twee verschillende plantensoorten, gebaseerd op hun voorkeur voor lichtsterkte. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'optimumkromme', 'minimumwaarde', 'maximumwaarde' en 'optimum' kennen in relatie tot abiotische factoren zoals lichtsterkte. Je moet ook het verschil tussen schaduwplanten en zonneplanten begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de tekst kunnen koppelen aan je kennis over optimumkrommes en de aanpassingen van planten aan verschillende lichtomstandigheden. Je moet de juiste conclusie kunnen trekken over de ligging van de minimum-, maximum- of optimumwaarden op de lichtsterkte-as voor de genoemde planten. Waar op letten: Je interpreteert de termen 'minimumwaarde', 'maximumwaarde' en 'optimum' correct in de context van een optimumkromme. Je relateert de groeiplaatsinformatie ('schaduwrijke plaatsen' voor daslook, 'zonnige open plaatsen' voor tijm) aan de eigenschappen van schaduw- en zonneplanten. Je begrijpt dat 'hoger' of 'lager' verwijst naar de positie op de x-as (lichtsterkte) van de optimumkromme. Je kiest de uitspraak die logisch volgt uit de eigenschappen van een schaduwplant vergeleken met een zonneplant. Kernbegrippen: optimumkromme, abiotische factoren, lichtintensiteit, schaduwplant, zonneplant, tolerantiebereik Veelgemaakte fouten: - Verwarren van minimum, maximum en optimum op de x-as van een optimumkromme. - Verkeerd interpreteren van de begrippen 'hoger' en 'lager' in relatie tot de lichtsterkte-as. - Niet correct afleiden uit de tekst dat daslook een schaduwplant is en tijm een zonneplant. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Opgave 11 (2 punten) 2p 11 – Verklaar dat bladeren van een schaduwplant meestal groter zijn. – Verklaar dat bladeren van een schaduwplant meestal een dunnere cuticula bezitten. In Ketelbroek staan ook bomen en struiken uit andere delen van de wereld, zoals de Sichuan-peperboom uit China, de Siberische honingbes en de Koreaanse pijnboom. Soms kunnen geïmporteerde plantensoorten zich vestigen in Nederlandse ecosystemen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de aanpassingen van planten aan hun omgeving, specifiek schaduwplanten. Je moet verklaren waarom bepaalde kenmerken van hun bladeren voordelig zijn in een omgeving met weinig licht. Wat moet je kennen: Je moet de functies van bladeren kennen, zoals fotosynthese en verdamping. Je moet ook de rol van de cuticula begrijpen en hoe deze planten beschermt tegen waterverlies. Daarnaast moet je weten hoe abiotische factoren zoals lichtintensiteit en temperatuur de fysiologie van planten beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen de omgevingsfactoren (weinig licht, lagere temperatuur in de schaduw) en de morfologische aanpassingen van planten (bladgrootte, dikte van de cuticula). Je kunt een causale redenering opzetten die verklaart waarom deze aanpassingen voordelig zijn voor de overleving en groei van de plant. Waar op letten: Je moet beide onderdelen van de vraag beantwoorden om alle punten te krijgen. Je legt uit waarom een groter bladoppervlak voordelig is in de schaduw. Je legt uit waarom een dunnere cuticula voordelig is in de schaduw, en relateert dit aan waterverlies. Je gebruikt de juiste biologische termen, zoals 'fotosynthese' en 'verdamping'. Je focust op de specifieke omstandigheden van een schaduwplant. Kernbegrippen: adaptatie, schaduwplanten, zonneplanten, fotosynthese, verdamping, cuticula, abiotische factoren, lichtintensiteit Veelgemaakte fouten: - Slechts één van de twee onderdelen van de vraag beantwoorden. - De functie van de cuticula (voorkomen van waterverlies) niet correct toepassen op de omstandigheden in de schaduw (minder hitte, dus minder verdamping). - De adaptaties van schaduwplanten en zonneplanten door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Opgave 12 (1 punt) In Ketelbroek staan ook bomen en struiken uit andere delen van de wereld, zoals de Sichuan-peperboom uit China, de Siberische honingbes en de Koreaanse pijnboom. Soms kunnen geïmporteerde plantensoorten zich vestigen in Nederlandse ecosystemen. Noteer de biologische term voor een organisme dat zich door menselijke activiteiten heeft gevestigd in een gebied waar het oorspronkelijk niet vandaan komt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je een specifieke biologische term moet benoemen die past bij een gegeven definitie of situatie. Wat moet je kennen: Je moet de definities van belangrijke ecologische termen kennen, zoals 'exoot', 'invasieve soort', 'endemische soort' en 'pioniersoort'. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische term koppelen aan een beschrijving van een ecologisch fenomeen. Waar op letten: Je gebruikt de correcte biologische term. Je let op de specifieke context van menselijke activiteiten en vestiging in een nieuw gebied. Je vermijdt algemene termen die niet specifiek genoeg zijn voor deze definitie. Kernbegrippen: exoot, invasieve soort, ecosysteem, biodiversiteit, introductie van soorten Veelgemaakte fouten: - Verwarring met termen als 'pioniersoort' of 'endemische soort'. - Niet weten dat de term 'exoot' specifiek verwijst naar introductie door menselijk handelen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Opgave 13 (1 punt) Ketelbroek is nog lang niet uitgegroeid. De totale massa aan bomen en struiken zal nog flink groter worden. In tegenstelling tot een maisakker kan het voedselbos daardoor bijdragen aan het terugdringen van het versterkt broeikaseffect. Licht toe dat de groei van het voedselbos wel bijdraagt aan het terugdringen van het versterkt broeikaseffect, maar de teelt van mais niet. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de koolstofkringloop en het broeikaseffect, toegepast op twee verschillende landbouwsystemen: een voedselbos en een maisakker. Je moet het verschil in hun bijdrage aan het broeikaseffect uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese kennen, hoe planten CO2 opnemen en omzetten in biomassa, en het verschil tussen kortetermijn- en langetermijnopslag van koolstof in ecosystemen. Ook moet je weten wat het versterkt broeikaseffect inhoudt en hoe CO2 hieraan bijdraagt. Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen de levensduur van planten (eenjarig versus meerjarig) en de duur van koolstofvastlegging. Je kunt dit vervolgens koppelen aan de impact op de CO2-concentratie in de atmosfeer en het broeikaseffect. Waar op letten: Je benoemt expliciet het verschil in de duur van koolstofvastlegging tussen een voedselbos en een maisakker. Je legt uit hoe de langere vastlegging in het voedselbos bijdraagt aan het terugdringen van het broeikaseffect. Je gebruikt de termen 'fotosynthese', 'biomassa' en 'koolstofvastlegging' correct. Je vermijdt algemene uitspraken en relateert je antwoord direct aan 'voedselbos' en 'maisakker' zoals in de casus. Kernbegrippen: koolstofkringloop, fotosynthese, biomassa, broeikaseffect, koolstofvastlegging Veelgemaakte fouten: - Alleen benoemen dat beide aan fotosynthese doen, zonder het verschil in langetermijnopslag van koolstof in biomassa (hout) te verklaren. - Het verschil tussen de korte koolstofcyclus (eenjarige gewassen) en de lange koolstofcyclus (meerjarige houtige gewassen) niet onderkennen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Opgave 14 (2 punten) 2p 14 Via welke van deze bloedvaten gaat een HCG-molecuul achtereenvolgens op de kortste route van de placenta naar de voorurine? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. Bij elk bezoek controleert Layla Moniques bloeddruk. Bij sommige zwangere vrouwen komt namelijk een afwijkende bloeddruk voor die ongunstig kan zijn voor de foetus. De afwijkende bloeddruk ontstaat doordat stoffen uit de placenta de slagadertjes in het lichaam van de moeder laten vernauwen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de route van een hormoon (HCG) door de bloedsomloop van een zwangere vrouw, van de placenta naar de nieren. Je moet de juiste volgorde van genummerde bloedvaten bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de bloedsomloop kennen, inclusief de grote en kleine bloedsomloop, de functie van de placenta, en de rol van de nieren bij uitscheiding. Je moet ook het verschil tussen aders en slagaders begrijpen en hoe bloed door het hart wordt gepompt. Wat moet je kunnen: Je moet een route kunnen traceren door een schematische weergave van de bloedsomloop. Je moet de functie van verschillende organen (placenta, hart, longen, nieren) in relatie tot de bloedsomloop kunnen toepassen. Je moet logisch kunnen redeneren over de kortste weg die een stof aflegt in het lichaam. Waar op letten: Je benoemt de bloedvaten in de juiste volgorde. Je volgt de kortste route door de bloedsomloop van de moeder. Je houdt rekening met de richting van de bloedstroom (van/naar het hart, van/naar organen). Je onderscheidt aders en slagaders correct in relatie tot het hart en de organen. Je begrijpt dat de voorurine in de nieren wordt gevormd en dat de aanvoer van bloed via een slagader gaat. Kernbegrippen: bloedsomloop, grote bloedsomloop, kleine bloedsomloop, placenta, hormonen, uitscheidingsstelsel, nieren Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen aders (naar het hart toe) en slagaders (van het hart af). - Verwarring tussen de longader (zuurstofrijk) en longslagader (zuurstofarm), wat een uitzondering is op de algemene regel. - De route vergeten via de kleine bloedsomloop (hart-longen-hart) voordat het bloed naar de nieren kan. - Kiezen voor de nierader (3) in plaats van de nierslagader (4); de filtratie vindt plaats vanuit het bloed dat via de slagader wordt aangevoerd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Opgave 15 (2 punten) 2p 15 Neemt door het vernauwen de bovendruk af of toe? En de onderdruk? bovendruk onderdruk A neemt af neemt af B neemt af neemt toe C neemt toe neemt af D neemt toe neemt toe Layla legt uit aan Monique hoe ze de weeën (samentrekkingen van de baarmoederwand) tijdens de bevalling zo goed mogelijk kan opvangen: "In het begin is zuchten (rustige buikademhaling) gunstig voor de voortgang van de bevalling. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de bloedsomloop en de invloed van vaatvernauwing op de bloeddruk. Je moet de relatie tussen vaatvernauwing, weerstand en zowel de bovendruk als de onderdruk kunnen uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'bovendruk' (systolische druk) en 'onderdruk' (diastolische druk) kennen. Ook moet je weten wat 'vaatvernauwing' (vasoconstrictie) inhoudt en hoe dit de weerstand in de bloedvaten beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten die het verband legt tussen vaatvernauwing, de weerstand in de bloedvaten en de daaruit voortvloeiende veranderingen in zowel de bovendruk als de onderdruk. Je kunt de juiste conclusie trekken over de richting van de verandering (afname of toename) voor beide drukwaarden. Waar op letten: Je benoemt expliciet het effect van vaatvernauwing op de weerstand in de bloedvaten. Je legt uit hoe deze verhoogde weerstand de bovendruk beïnvloedt. Je legt uit hoe deze verhoogde weerstand de onderdruk beïnvloedt. Je gebruikt de termen 'bovendruk' en 'onderdruk' correct in je uitleg. Je zorgt ervoor dat je redenering consistent is voor beide drukwaarden. Kernbegrippen: bloeddruk, bovendruk (systole), onderdruk (diastole), vaatvernauwing (vasoconstrictie), bloedsomloop, weerstand in bloedvaten Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen bovendruk en onderdruk. - Incorrect redeneren over het effect van vaatvernauwing op de bloeddruk (denken dat het de druk verlaagt). - Denken dat vaatvernauwing slechts één van de twee drukwaarden beïnvloedt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Opgave 16 (1 punt) Layla legt uit aan Monique hoe ze de weeën (samentrekkingen van de baarmoederwand) tijdens de bevalling zo goed mogelijk kan opvangen: "In het begin is zuchten (rustige buikademhaling) gunstig voor de voortgang van de bevalling. Wanneer een wee te heftig wordt, kan je overgaan op puffen (snelle borstademhaling) zodat er nog niet te veel druk op de baarmoeder gezet wordt." Beredeneer dat buikademhaling een te hoge druk op de baarmoeder kan veroorzaken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie over ademhalingstechnieken tijdens de bevalling. Je moet de fysiologische processen achter deze technieken begrijpen en uitleggen hoe een specifieke ademhalingstechniek de druk op de baarmoeder beïnvloedt. Wat moet je kennen: Je moet de mechanismen van buikademhaling (diafragmatische ademhaling) kennen, inclusief de betrokken spieren (middenrif en buikspieren) en het effect daarvan op de druk in de buikholte. Je moet ook weten waar de baarmoeder zich bevindt. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen tussen de samentrekking van specifieke spieren tijdens buikademhaling en de resulterende druk op de baarmoeder. Je moet je kennis over de menselijke fysiologie toepassen op een concrete situatie. Waar op letten: Je benoemt specifiek welke spieren samentrekken bij buikademhaling. Je legt uit hoe het samentrekken van deze spieren leidt tot drukverhoging. Je linkt de drukverhoging direct aan de baarmoeder. Je gebruikt de juiste vakterm voor de spier(en). Kernbegrippen: buikademhaling, middenrif, buikspieren, baarmoeder, bevalling Veelgemaakte fouten: - Het niet specifiek benoemen van de spieren die betrokken zijn bij buikademhaling (middenrif en/of buikspieren). - Het verwarren van de mechanismen van buikademhaling en borstademhaling. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Opgave 17 (1 punt) De frequentie waarmee weeën optreden, kan worden uitgedrukt in het aantal weeën per 10 minuten. Hoeveel weeën zijn er gemiddeld per 10 minuten volgens het CTG in afbeelding 2? Noteer je antwoord als een geheel getal. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van een medische grafiek, een cardiotocogram (CTG), en het uitvoeren van een eenvoudige berekening op basis van de afgelezen gegevens. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een grafiek met een tijdschaal correct afleest en hoe je een gemiddelde berekent over een specifieke tijdsperiode. Je moet ook begrijpen dat de pieken in de onderste grafiek van een CTG weeën representeren. Wat moet je kunnen: Je moet het aantal weeën kunnen tellen in de onderste grafiek van afbeelding 2. Je moet de totale duur van de grafiek kunnen bepalen aan de hand van de tijdschaal. Vervolgens moet je het aantal weeën kunnen omrekenen naar het gemiddelde aantal weeën per 10 minuten. Waar op letten: Je let goed op de tijdschaal op de x-as van de grafiek. Je telt nauwkeurig het aantal pieken in de onderste grafiek, want elke piek staat voor een wee. Je berekent het gemiddelde aantal weeën per 10 minuten, zoals gevraagd in de vraag. Je noteert je eindantwoord als een geheel getal. Kernbegrippen: zwangerschap, bevalling, weeën, cardiotocogram (CTG), grafiek interpretatie Veelgemaakte fouten: - Foutieve interpretatie van de tijdschaal op de x-as. - Verkeerd tellen van het aantal weeën (pieken). - Niet omrekenen naar de gevraagde eenheid (aantal per 10 minuten). - Het antwoord niet als geheel getal noteren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Opgave 18 (1 punt) De hartslagfrequentie van een ongeboren baby ligt normaal tussen 110 en 150 slagen per minuut. De gynaecoloog leest het CTG regelmatig af. Ze let daarbij onder andere op versnellingen en vertragingen van de hartslagfrequentie in combinatie met de weeënactiviteit. Aan de hand van het CTG kan de gynaecoloog bepalen hoe het met de baby gaat. Drie situaties die kunnen worden afgeleid uit een CTG zijn: 1 De baby reageert op een wee met een verhoogde afgifte van noradrenaline. 2 Tijdens een wee is de activiteit van het parasympatisch zenuwstelsel van de baby verhoogd. 3 De bloedstroom naar de baby is langer dan drie minuten ernstig verstoord. In afbeelding 3 zijn drie delen van CTG's aangegeven met P, Q en R. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer de letter van het deel van het CTG erachter dat wijst op de betreffende situatie. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van een CTG (cardiotocogram) van een ongeboren baby. Je moet verschillende patronen van hartslagfrequentie en weeënactiviteit koppelen aan specifieke fysiologische situaties. Dit vereist kennis van het autonome zenuwstelsel en de reacties van de foetus op stress en zuurstoftekort. Wat moet je kennen: Je moet de normale hartslagfrequentie van een foetus kennen en de invloed van het sympathische en parasympatische zenuwstelsel op de hartslag. Je moet ook weten hoe zuurstoftekort de hartslag beïnvloedt. Specifiek moet je de termen 'noradrenaline', 'parasympatisch zenuwstelsel', 'bloedstroomverstoring' en hun effecten op de hartslagfrequentie begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet grafieken kunnen aflezen en interpreteren, met name de relatie tussen twee variabelen (hartslagfrequentie en weeënactiviteit) over tijd. Je moet causale verbanden kunnen leggen tussen fysiologische processen (zoals hormoonafgifte of zenuwstelselactiviteit) en de zichtbare veranderingen in de CTG-grafiek. Je moet de drie situaties correct toewijzen aan de bijbehorende CTG-delen P, Q en R. Waar op letten: Je moet de effecten van het sympathische en parasympatische zenuwstelsel op de hartslag correct kennen. Je moet de grafieken van de hartslagfrequentie en weeënactiviteit nauwkeurig kunnen interpreteren. Je moet het verschil tussen een kortdurende versnelling/vertraging en een langdurige afwijking in de hartslag herkennen. Je moet de juiste letter (P, Q of R) koppelen aan de beschreven fysiologische situatie. Je moet de relatie tussen weeën en hartslagveranderingen goed begrijpen. Kernbegrippen: cardiotocogram (CTG), foetale hartslag, weeënactiviteit, autonoom zenuwstelsel, sympathisch zenuwstelsel, parasympathisch zenuwstelsel, noradrenaline, gaswisseling, zuurstofvoorziening foetus Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de effecten van het sympathische (versnelling) en parasympathische (vertraging) zenuwstelsel op de hartslag. - Het niet correct interpreteren van de grafieken, bijvoorbeeld het verschil tussen een kortdurende vertraging (deceleratie) en een langdurige lage hartslag (bradycardie) niet herkennen. - De letters P, Q en R verkeerd toewijzen aan de genummerde situaties. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Opgave 19 (1 punt) Het CTG van Monique wijst erop dat de bloedstroom naar haar baby verstoord is. De gynaecoloog voert daarom een bloedonderzoek uit. Via de vagina van Monique neemt zij een druppeltje bloed af uit de hoofdhuid van de baby. Hiervan wordt de pH bepaald. Wanneer de pH van dit bloed lager is dan 7,2 moet de baby snel geboren worden. Een lage pH van bloed wijst op zuurstofgebrek. Een lage pH wordt namelijk veroorzaakt door een veel te hoge CO₂-concentratie in het bloed. Verklaar dat bij een te hoge CO₂-concentratie in het bloed ook sprake zal zijn van zuurstofgebrek. Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over een medische situatie waarbij de pH van bloed een belangrijke indicator is. Je moet een biologisch proces verklaren dat de oorzaak is van de waargenomen symptomen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van gaswisseling kennen, inclusief de rol van zuurstof en koolstofdioxide in het bloed en de organen die hierbij betrokken zijn (in dit geval de placenta). Je moet ook weten dat een verstoring van de gaswisseling invloed heeft op zowel de opname van zuurstof als de afgifte van koolstofdioxide. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen een verstoring in een fysiologisch proces (gaswisseling) en de gevolgen daarvan voor de concentraties van gassen in het bloed. Je moet dit verband helder en correct kunnen formuleren, waarbij je de juiste biologische termen gebruikt. Waar op letten: Je moet de relatie leggen tussen een verstoorde gaswisseling en de gelijktijdige gevolgen voor zowel zuurstof als koolstofdioxide. Je moet benoemen dat een probleem met de gaswisseling de oorzaak is van zowel de hoge CO₂-concentratie als het zuurstofgebrek. Je moet voorkomen dat je zegt dat zuurstof wordt 'omgezet' in CO₂; dit is een veelvoorkomende misvatting. Je mag een specifieke oorzaak van de verminderde gaswisseling noemen, zoals een niet goed werkende placenta of afgeknelde navelstreng. Kernbegrippen: gaswisseling, placenta, bloedcirculatie, zuurstof, koolstofdioxide, pH-waarde bloed Veelgemaakte fouten: - De misvatting dat zuurstof wordt 'omgezet' in CO2 tijdens verbranding als verklaring voor de correlatie, in plaats van een probleem met de gaswisseling van beide gassen. - Vergeten dat gaswisseling een tweerichtingsproces is: opname van O2 en afgifte van CO2. Een verstoring beïnvloedt beide. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Opgave 20 (1 punt) De pH van het bloed van de baby is 7,1. Omdat de bevalling niet vordert, besluit de gynaecoloog in overleg met Monique tot een keizersnede. Monique krijgt eerst een ruggenprik. Hierbij wordt een verdovend middel gespoten in het vocht rondom het ruggenmerg. Dit middel blokkeert daar de impulsgeleiding over de uitlopers van bepaalde cellen van het perifeer zenuwstelsel. Pijn in het onderlichaam wordt hierdoor niet door de hersenen waargenomen. 1p 20 Op welk type cellen grijpt dit verdovende middel aan waardoor pijn niet wordt waargenomen? A op bewegingszenuwcellen B op gevoelszenuwcellen C op schakelcellen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het zenuwstelsel en hoe een medische ingreep (ruggenprik) hierop ingrijpt. Je moet de functie van verschillende typen zenuwcellen kennen en begrijpen waar in het lichaam ze zich bevinden. Wat moet je kennen: Je moet de functies en locaties van gevoelszenuwcellen (sensorische neuronen), bewegingszenuwcellen (motorische neuronen) en schakelcellen kennen. Je moet ook het verschil tussen het centrale en perifere zenuwstelsel begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste zenuwcel selecteren die verantwoordelijk is voor het geleiden van pijnprikkels naar de hersenen, en je kunt beredeneren waarom de andere opties onjuist zijn op basis van hun functie en locatie. Waar op letten: Let goed op de functie die geblokkeerd wordt: pijnwaarneming. Bedenk welke type zenuwcel impulsen van het lichaam naar het centrale zenuwstelsel geleidt. Denk na over de locatie van de ruggenprik ('vocht rondom het ruggenmerg') en welke zenuwceluitlopers daar te vinden zijn die van het perifere zenuwstelsel komen. Sluit de opties uit die een andere functie hebben (bijvoorbeeld beweging) of die zich op een andere locatie bevinden (bijvoorbeeld volledig binnen het centrale zenuwstelsel). Kernbegrippen: zenuwstelsel, neuronen, impulsgeleiding, pijnwaarneming, gevoelszenuwcel, bewegingszenuwcel, schakelcel, perifeer zenuwstelsel, centraal zenuwstelsel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de functies van verschillende typen neuronen (gevoels-, bewegings-, schakelcellen). - Onjuiste plaatsing van de neuronen; schakelcellen bevinden zich in het CZS, terwijl de ruggenprik inwerkt op uitlopers van het perifere zenuwstelsel die het CZS binnenkomen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 21 (2 punten) Hieronder is een beschrijving van de operatie weergegeven. Op vier plaatsen zijn een aantal woorden weggelaten. De gynaecoloog maakt een horizontale snede vlak boven het schaambeen (afbeelding 4). Na de snede door ...(1)... wordt ...(2)... doorgesneden. Door ...(3)... opzij te duwen opent ze de buikholte. Vervolgens wordt ...(4)... naar beneden geschoven. Daarna maakt ze een dwarse snede in de baarmoeder en haalt ze de baby eruit. De woorden die in de beschrijving zijn weggelaten zijn: - de blaas - de huid - de laag vet- en bindweefsel - het buikspierweefsel Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter welke woorden op de betreffende plaats moeten worden ingevuld. Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een medische procedure (keizersnede) waarbij vier woorden zijn weggelaten. Je moet deze woorden aanvullen door de juiste anatomische volgorde van de weefsellagen en organen te herkennen, zoals die bij een operatie worden doorgesneden of verplaatst. Je gebruikt hierbij afbeelding 4. Wat moet je kennen: Je moet de anatomische opbouw van de buikwand kennen, inclusief de volgorde van de huid, vet- en bindweefsel, en buikspierweefsel. Ook moet je de relatieve positie van de blaas ten opzichte van de baarmoeder in de onderbuik van een zwangere vrouw kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt een anatomische tekening (afbeelding 4) interpreteren om de verschillende weefsellagen en organen te identificeren. Je kunt deze kennis toepassen om de chronologische stappen van een chirurgische ingreep te reconstrueren door de juiste termen in de juiste volgorde te plaatsen. Waar op letten: Je benoemt de lagen van de buikwand in de juiste volgorde van buiten naar binnen. Je identificeert de positie van de blaas ten opzichte van de baarmoeder. Je koppelt elk nummer (1 t/m 4) aan de correcte weggelaten woorden. Je gebruikt de termen precies zoals ze in de gegeven lijst staan. Kernbegrippen: Anatomie van de mens, Voortplanting, Chirurgische ingrepen (keizersnede), Lagen van de buikwand Veelgemaakte fouten: - Verwarring van de volgorde van de weefsellagen (van buiten naar binnen). - Onjuiste plaatsing van de blaas ten opzichte van de baarmoeder. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Opgave 22 (1 punt) Nadat de baby is geboren, wordt de navelstreng doorgeknipt. Monique krijgt een hormoon toegediend om de baarmoeder te laten samentrekken, waardoor overmatig bloedverlies wordt voorkomen. Dit is hetzelfde hormoon dat aan het begin van de bevalling de weeën opwekte. 1p 22 Noteer de naam van het toegediende hormoon. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifiek hormoon dat een rol speelt bij de bevalling en de periode direct erna. Je moet de naam van dit hormoon kennen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van verschillende hormonen in het menselijk lichaam kennen, specifiek die welke betrokken zijn bij voortplanting en bevalling. Je moet weten welk hormoon verantwoordelijk is voor het opwekken van weeën en het samentrekken van de baarmoeder. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste term koppelen aan de beschreven fysiologische functie in de context van de bevalling. Waar op letten: Je noemt de exacte naam van het hormoon. Je let op de correcte spelling van de naam van het hormoon. Je vermijdt het noemen van andere hormonen die wel bij zwangerschap, maar niet bij de weeën en samentrekking van de baarmoeder direct na de geboorte betrokken zijn. Kernbegrippen: hormoonstelsel, oxytocine, bevalling, baarmoeder, positieve terugkoppeling Veelgemaakte fouten: - Verwarring met andere hormonen die een rol spelen bij zwangerschap en geboorte, zoals prolactine of progesteron. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Opgave 23 (2 punten) 2p 23 Welke prikkel is geschikt om de pupilreflex te testen? En welke spieren in de iris trekken samen tijdens de pupilreflex? prikkel voor pupilreflex samentrekkende spieren A een voorwerp richting kringspieren het oog bewegen B een voorwerp richting straalsgewijs lopende spieren het oog bewegen C licht in het oog kringspieren schijnen D licht in het oog straalsgewijs lopende spieren schijnen Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de pupilreflex. Je moet de juiste prikkel en de juiste spieren die hierbij betrokken zijn, kunnen identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de werking van de pupilreflex kennen, inclusief de prikkel die deze reflex opwekt en de specifieke spieren in de iris die samentrekken om de pupil te vernauwen of te verwijden. Je moet ook het verschil weten tussen de pupilreflex en andere reflexen, zoals de ooglidreflex. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste combinatie van prikkel en spieractie kiezen die hoort bij de pupilreflex. Je kunt onderscheid maken tussen de functies van verschillende spieren in de iris en hun reactie op lichtintensiteit. Waar op letten: Je benoemt de correcte prikkel die de pupilreflex activeert. Je benoemt de correcte spieren in de iris die samentrekken bij deze reflex. Je maakt geen verwarring tussen de pupilreflex en de ooglidreflex. Je maakt geen verwarring tussen de functie van de kringspieren en de straalsgewijs lopende spieren. Kernbegrippen: pupilreflex, prikkel, iris, kringspieren, straalsgewijs lopende spieren, autonoom zenuwstelsel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de prikkel voor de pupilreflex (licht) en de ooglidreflex (object dat nadert). - Verwarring tussen de functie van de kringspieren (pupilvernauwing) en de straalsgewijs lopende spieren (pupilverwijding) in de iris. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Opgave 24 (1 punt) Noteer via welk type vaten suikers worden getransporteerd naar de nectarklieren. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het transport van stoffen in planten, specifiek over suikers. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen transportvaten in planten kennen en welke stoffen zij transporteren. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische term voor de transportvaten van suikers benoemen. Waar op letten: Je noemt het specifieke type vaten dat suikers transporteert. Je maakt geen verwarring met vaten die water en mineralen transporteren. Je gebruikt de correcte biologische term voor deze vaten. Kernbegrippen: transport in planten, bastvaten (floëem), assimilatenstroom, suikertransport Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen bastvaten (floëem) en houtvaten (xyleem). Houtvaten transporteren water en mineralen, bastvaten transporteren suikers. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Opgave 25 (2 punten) Teunisbloemen zijn in staat tot zelfbestuiving. Door meer bestuivers te lokken, wordt de kans op kruisbestuiving (met stuifmeel van een andere teunisbloem-plant) groter. 2p 25 Leg uit dat voortplanting door kruisbestuiving voor de teunisbloem evolutionair voordeliger is dan voortplanting door zelfbestuiving. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de evolutionaire voordelen van verschillende voortplantingsstrategieën bij planten. Je moet de mechanismen achter deze voordelen kunnen uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'kruisbestuiving', 'zelfbestuiving', 'genetische variatie', 'natuurlijke selectie' en 'overlevingskans' kennen. Je moet ook begrijpen hoe genetische variatie de aanpassing van een soort aan veranderende milieuomstandigheden beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten die het verband legt tussen een voortplantingsstrategie (kruisbestuiving), de gevolgen daarvan voor de genetische samenstelling van nakomelingen, en de evolutionaire voordelen die dit met zich meebrengt voor de soort, met name bij veranderende milieuomstandigheden. Waar op letten: Je benoemt expliciet het verband tussen kruisbestuiving en genetische variatie. Je legt uit waarom grotere genetische variatie evolutionair voordelig is, specifiek in relatie tot overlevingskansen bij milieuverandering. Je gebruikt de juiste vakterminologie, zoals 'genetische variatie' en 'overlevingskansen'. Je vermijdt vage formuleringen zoals 'het is beter voor de soort' zonder verdere uitleg. Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Kernbegrippen: kruisbestuiving, zelfbestuiving, genetische variatie, evolutie, natuurlijke selectie, overlevingskans Veelgemaakte fouten: - Niet de link leggen tussen genetische variatie en de verhoogde overlevingskans bij veranderende milieuomstandigheden. - Een vaag antwoord geven zoals 'het is beter voor de soort' zonder het mechanisme (variatie) te benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Opgave 26 (1 punt) 1p 26 In welke regel begint de zin die de hypothese van de onderzoekers bevat? A in regel 2 B in regel 3 C in regel 7 D in regel 9 E in regel 12 Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met een beschrijving van een wetenschappelijk onderzoek. Je moet hieruit een specifiek onderdeel van de wetenschappelijke methode, namelijk de hypothese, kunnen identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van de verschillende stappen van de wetenschappelijke methode kennen, in het bijzonder wat een hypothese is en hoe deze zich onderscheidt van een onderzoeksvraag of een voorspelling. Wat moet je kunnen: Je moet een tekst kritisch kunnen lezen en de verschillende onderdelen van een wetenschappelijk onderzoek kunnen herkennen en benoemen. Je moet specifiek de zin kunnen aanwijzen die de hypothese van de onderzoekers bevat. Waar op letten: Je herkent de verschillende onderdelen van een wetenschappelijk onderzoek: onderzoeksvraag, hypothese, voorspelling, methode, resultaten en conclusie. Je onderscheidt een hypothese van een onderzoeksvraag of een voorspelling. Je let op signaalwoorden die een hypothese introduceren, zoals 'Stel dat...' of 'Als... dan...'. Je vermijdt het verwarren van de hypothese met de aanleiding van het onderzoek of de conclusie. Kernbegrippen: wetenschappelijke methode, hypothese, onderzoeksvraag, voorspelling Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de hypothese met de onderzoeksvraag (regel 1), een gevolgtrekking (regel 2), de voorspelling (regel 4), de methode (regel 9) of de conclusie (regel 12). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Opgave 27 (1 punt) 1p 27 In welke regel begint de beschrijving van het werkplan dat de onderzoekers gevolgd hebben? A in regel 2 B in regel 3 C in regel 7 D in regel 9 E in regel 12 Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst die een wetenschappelijk onderzoek beschrijft. Je moet de verschillende onderdelen van dit onderzoek kunnen herkennen, zoals de hypothese, het werkplan en de resultaten. Wat moet je kennen: Je moet de standaardopbouw van een wetenschappelijk verslag kennen, inclusief de definities van een hypothese, werkplan (methode) en resultaten. Wat moet je kunnen: Je kunt in een gegeven tekst de specifieke zinnen of regels aanwijzen die een bepaald onderdeel van het onderzoek beschrijven, in dit geval het werkplan. Waar op letten: Je identificeert de verschillende onderdelen van een wetenschappelijk verslag. Je onderscheidt de hypothese van de methode/werkplan. Je herkent dat het werkplan de beschrijving van materialen én handelingen omvat. Je let op de chronologische opbouw van het onderzoek. Je vermijdt het verwarren van de resultaten met het werkplan. Kernbegrippen: wetenschappelijke methode, onderzoeksopzet, werkplan, methode Veelgemaakte fouten: - Verwarren van verschillende onderdelen van een wetenschappelijk verslag, zoals de hypothese, de methode (werkplan) en de resultaten. - Denken dat het werkplan pas begint bij de beschrijving van de metingen, en niet bij de beschrijving van de gebruikte materialen/organismen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Opgave 28 (2 punten) In afbeelding 2 is de suikerconcentratie weergegeven van de nectar na stilte, na een hoog geluid, na een laag geluid (met dezelfde frequentie als het geluid van honingbijen) en na het afspelen van een geluidsopname van een echte honingbij. De suikerconcentratie is uitgedrukt in de brix-waarde. Hoe hoger deze waarde, hoe hoger de suikerconcentratie. Doordat bijen verschil in suikerconcentratie kunnen waarnemen, zullen ze met name bloemen gaan bezoeken die nectar met een hoge suikerconcentratie produceren. Als de brix-waarde meer dan 3% toeneemt, kunnen honingbijen dit waarnemen. 28 Licht toe, aan de hand van een berekening, of de toename in brix-waarde na het afspelen van honingbij-geluid waarneembaar is voor een honingbij. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je gegevens uit een grafiek moet aflezen en vervolgens een berekening moet uitvoeren om een conclusie te trekken. Het gaat hierbij om het interpreteren van experimentele resultaten in een ecologische context. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een staafdiagram correct afleest en hoe je een procentuele toename berekent. Ook moet je de context van de vraag begrijpen, namelijk hoe bijen reageren op veranderingen in nectarconcentratie. Wat moet je kunnen: Je kunt nauwkeurig waarden aflezen uit een grafiek. Je kunt een procentuele verandering berekenen. Je kunt een conclusie formuleren op basis van je berekening en de gegeven informatie. Waar op letten: Je leest de brix-waarde bij 'stilte' en 'honingbij-geluid' nauwkeurig af uit afbeelding 2. Je berekent de procentuele toename correct, waarbij je de beginwaarde (stilte) als referentie gebruikt. Je vergelijkt de berekende procentuele toename met de drempelwaarde van 3% die in de tekst wordt genoemd. Je trekt een duidelijke conclusie over de waarneembaarheid voor de honingbij, gebaseerd op je berekening en de drempelwaarde. Kernbegrippen: data-interpretatie, grafiek aflezen, procentuele verandering, stimulus-respons, communicatie, ecologie Veelgemaakte fouten: - Onnauwkeurig aflezen van de waarden uit de grafiek. - Een rekenfout maken bij het berekenen van de procentuele toename. - De procentuele toename berekenen ten opzichte van de nieuwe waarde in plaats van de oorspronkelijke waarde. - Vergeten een conclusie te trekken op basis van de berekening en de gegeven drempelwaarde van 3%. - De waarde van 'honingbij-geluid' vergelijken met een andere waarde dan de controlewaarde ('stilte'). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Opgave 29 (1 punt) Wat opvalt, is dat de planten niet op alle trillingen reageren. Teunisbloemen produceren wel zoetere nectar na het waarnemen van de geluidsfrequentie van hun bestuivers, maar reageren niet of nauwelijks op geluiden met een hogere frequentie. Verklaar het voordeel hiervan voor de teunisbloem. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifieke aanpassing van een plant en moet het evolutionaire voordeel hiervan verklaren. Je moet de informatie uit de tekst en de grafiek (afbeelding 2) combineren om tot een correcte redenering te komen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van natuurlijke selectie, adaptatie en energiebalans bij planten kennen. Ook moet je weten hoe bestuiving werkt en waarom planten nectar produceren. Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen een waargenomen fenomeen (selectieve reactie op trillingen) en een evolutionair voordeel voor een organisme. Je kunt relevante informatie uit een tekst en een grafiek (afbeelding 2) interpreteren en toepassen in je verklaring. Waar op letten: Je benoemt expliciet het voordeel voor de teunisbloem. Je legt een verband tussen de specifieke reactie van de plant en het voordeel. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst en afbeelding 2 om je antwoord te onderbouwen. Je vermijdt vage formuleringen zoals 'dat is beter voor de plant'. Je focust op de efficiëntie of het behoud van hulpbronnen. Kernbegrippen: adaptatie, natuurlijke selectie, energiebalans, co-evolutie, bestuiving Veelgemaakte fouten: - Alleen herhalen dat de plant niet reageert op hoge frequenties, zonder het voordeel te benoemen. - Een te vage omschrijving van het voordeel geven, zoals 'dat is beter voor de plant'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/29 ## Vraag 30 – Opgave 30 (1 punt) 1p 30 Stamcellen uit het beenmerg ontwikkelen zich tot rode bloedcellen. Wat is de naam van dit proces? A adaptatie B differentiatie C expressie D evolutie E selectie Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ontwikkeling van cellen en moet de juiste biologische term kiezen die dit proces beschrijft. Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van belangrijke biologische processen, met name die op celniveau zoals differentiatie, genexpressie, en processen op hogere niveaus zoals adaptatie, evolutie en selectie. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste term koppelen aan een beschreven biologisch proces. Je kunt onderscheid maken tussen processen die op verschillende organisatieniveaus plaatsvinden (cel, organisme, populatie). Waar op letten: Je benoemt de correcte vakterm voor het proces van cel-specialisatie. Je onderscheidt processen op celniveau van processen op organisme- of populatieniveau. Je herkent dat 'genexpressie' een onderliggend mechanisme is, maar niet de naam van het gehele specialisatieproces. Kernbegrippen: celdifferentiatie, stamcellen, specialisatie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen processen op celniveau (differentiatie, expressie) en processen op populatie- of organismeniveau (adaptatie, evolutie, selectie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/30 ## Vraag 31 – Opgave 31 (2 punten) Rijpe rode bloedcellen leven gemiddeld drie maanden, maar bij Ryan worden ze al na enkele dagen afgebroken. Om het tekort aan rode bloedcellen gedeeltelijk te compenseren, is de activiteit van het rode beenmerg verhoogd. Een medisch laborant maakt een preparaat van een druppel bloed van Ryan en bepaalt met de microscoop de verhouding tussen de reticulocyten en de rijpe rode bloedcellen. In afbeelding 2 zijn twee bloedbeelden te zien, een ervan is dat van Ryan, het andere is een normaal bloedbeeld. Welk bloedbeeld is van Ryan? En wat is daarin afwijkend? Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over een medische situatie en twee microscopische bloedbeelden. Je moet het juiste bloedbeeld aan de patiënt koppelen en de afwijking daarin benoemen en verklaren. Wat moet je kennen: Je moet de levenscyclus van rode bloedcellen kennen, inclusief de rol van het beenmerg en de verschillende ontwikkelingsstadia zoals reticulocyten en rijpe rode bloedcellen. Je moet ook het principe van homeostase en compensatiemechanismen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt microscopische beelden van bloed interpreteren en onderscheid maken tussen rijpe rode bloedcellen en reticulocyten. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie leggen tussen een medische aandoening (versnelde afbraak van rode bloedcellen) en de fysiologische respons van het lichaam (verhoogde aanmaak van reticulocyten). Waar op letten: Je benoemt welk bloedbeeld (1 of 2) van Ryan is. Je legt uit welk afwijkend kenmerk je in dat bloedbeeld ziet. Je gebruikt de termen 'reticulocyten' en 'rijpe rode bloedcellen' correct. Je redeneert vanuit de casus (versnelde afbraak en compensatie) naar het microscopisch beeld. Kernbegrippen: bloedsamenstelling, rode bloedcellen (erytrocyten), reticulocyten, beenmerg, homeostase, celdifferentiatie Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van een normaal bloedbeeld met een afwijkend bloedbeeld. - Niet begrijpen dat een verhoogde afbraak van rode bloedcellen leidt tot een compensatoire toename in de productie, wat resulteert in meer onrijpe cellen (reticulocyten) in het bloed. - Het niet kunnen herkennen van reticulocyten op een microscopisch beeld als zijnde afwijkend van rijpe erytrocyten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/31 ## Vraag 32 – Opgave 32 (2 punten) 2p 32 Door het tekort aan rode bloedcellen in zijn bloed heeft Ryan een verhoogde hartslagfrequentie. Leg uit dat de hartslagfrequentie bij bèta-thalassemiepatiënten hoger moet zijn dan normaal. De verhoogde activiteit van het beenmerg wordt veroorzaakt door een verhoogde afgifte van een bepaald hormoon. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een ziektebeeld (bèta-thalassemie) en de fysiologische reactie van het lichaam hierop. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen die leidt tot een verhoogde hartslagfrequentie. Wat moet je kennen: Je moet de functie van rode bloedcellen kennen, met name hun rol in zuurstoftransport. Je moet ook weten hoe het hart reageert op een verminderde zuurstofcapaciteit van het bloed en wat de functie van de hartslagfrequentie is. Wat moet je kunnen: Je moet een fysiologische redenering kunnen opbouwen in meerdere stappen. Je moet de relatie tussen een tekort aan rode bloedcellen, zuurstoftransport en de compensatiemechanismen van het hart kunnen uitleggen. Waar op letten: Je moet de causale relatie tussen het tekort aan rode bloedcellen en het zuurstoftransport benoemen. Je moet uitleggen waarom een hogere hartslagfrequentie nodig is als compensatie. Je gebruikt de juiste vakterminologie, zoals 'zuurstoftransport' en 'hartslagfrequentie'. Je legt de link naar de homeostase van zuurstofvoorziening in het lichaam. Kernbegrippen: bèta-thalassemie, rode bloedcellen, zuurstoftransport, hemoglobine, hartslagfrequentie, bloedsomloop, homeostase Veelgemaakte fouten: - Onvolledige redenering: niet de link leggen tussen minder rode bloedcellen en verminderd zuurstoftransport. - Niet uitleggen dat de verhoogde hartslag een compensatiemechanisme is om de zuurstoftoevoer naar de weefsels op peil te houden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/32 ## Vraag 33 – Opgave 33 (1 punt) De verhoogde activiteit van het beenmerg wordt veroorzaakt door een verhoogde afgifte van een bepaald hormoon. Noteer de naam van dit hormoon. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van de bloedcelproductie in het lichaam, specifiek over de rol van hormonen hierbij. Wat moet je kennen: Je moet de namen van de hormonen kennen die betrokken zijn bij de aanmaak van bloedcellen en de processen die ze beïnvloeden. Je moet ook weten welke organen deze hormonen produceren en onder welke omstandigheden. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen een fysiologische behoefte (zoals een tekort aan rode bloedcellen) en de hormonale reactie van het lichaam om deze behoefte te compenseren. Je kunt de juiste vakterm benoemen. Waar op letten: Je noteert de correcte naam van het hormoon. Je let op de spelling van het hormoon (erytropoëtine of epo). Je noemt geen andere hormonen die met bloed te maken hebben. Kernbegrippen: hormonale regulatie, bloed, homeostase, erytropoëse Veelgemaakte fouten: - Verwarring met andere hormonen die met bloed te maken hebben (bv. ADH, renine). - Spelfouten in 'erytropoëtine'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/33 ## Vraag 34 – Opgave 34 (1 punt) Ryan krijgt elke drie weken een bloedtransfusie via een infuus in een bloedvat in zijn arm. Afbeelding 3 is een schematische tekening van de bloedsomloop. afbeelding 3 Welke letter geeft het bloedvat aan waarin het infuus wordt aangelegd? A letter P B letter Q C letter R D letter S Wat kun je verwachten: Je krijgt een schematische tekening van de bloedsomloop en een vraag over de plaatsing van een infuus. Je moet de verschillende onderdelen van de bloedsomloop herkennen en hun functie begrijpen om de vraag correct te beantwoorden. Wat moet je kennen: Je moet de basisstructuur van de bloedsomloop kennen, inclusief de grote en kleine bloedsomloop, en het verschil tussen aders en slagaders. Je moet ook weten waar een infuus in de praktijk wordt geplaatst. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische tekening van de bloedsomloop kunnen interpreteren. Je moet de letters in de afbeelding kunnen koppelen aan de juiste bloedvaten en hun functie. Je moet je kennis over de plaatsing van een infuus kunnen toepassen op de gegeven afbeelding. Waar op letten: Je identificeert de verschillende bloedvaten in de schematische tekening. Je herkent de functie van elk bloedvat in de bloedsomloop. Je koppelt de locatie van een infuus aan het juiste type bloedvat. Je let op de stroomrichting van het bloed zoals aangegeven door de pijlen. Kernbegrippen: bloedsomloop, grote bloedsomloop, kleine bloedsomloop, ader, slagader, infuus, bloedtransfusie Veelgemaakte fouten: - De belangrijkste valkuil is de biologische onjuistheid in het antwoordmodel. Een infuus wordt altijd in een ader (vene) geplaatst, die bloed naar het hart terugvoert (systeem S in de afbeelding). Het correctievoorschrift geeft echter antwoord C (letter R), wat de aorta (arterie) is. Kandidaten die de correcte biologische kennis toepassen, zouden voor D (letter S) kiezen. De vraag is mogelijk bedoeld om te testen welk bloedvat bloed *naar* de arm brengt, in plaats van waar een infuus wordt geplaatst, of de afbeelding is zeer misleidend geïnterpreteerd door de examenmakers. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/34 ## Vraag 35 – Opgave 35 (1 punt) 1p 35 Er is geen medicijn voor bèta-thalassemie. Alleen een stamceltransplantatie kan Ryan genezen. Er bestaan twee typen stamceltransplantaties: één waarbij stamcellen van de patiënt zelf gebruikt worden, en één waarbij stamcellen afkomstig zijn van een donor. Verklaar dat een stamceltransplantatie met Ryans eigen stamcellen niet tot zijn genezing zal leiden. Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven waarom een specifieke medische behandeling (stamceltransplantatie met eigen cellen) niet werkt voor een erfelijke ziekte. Je moet hierbij de relatie leggen tussen de erfelijke aard van de ziekte en de genetische informatie in de stamcellen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een erfelijke ziekte inhoudt, wat een mutatie is en waar deze zich bevindt (in het DNA). Je moet ook de functie van stamcellen kennen, met name dat ze de bron zijn voor alle andere cellen en dus de genetische informatie doorgeven. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen tussen de genetische afwijking, de stamcellen en het uitblijven van genezing. Je moet de juiste biologische termen (mutatie, DNA, stamcellen) correct gebruiken in je verklaring. Waar op letten: Je moet expliciet de genetische oorzaak van de ziekte noemen. Je moet benoemen dat de mutatie in het DNA van alle cellen, inclusief de stamcellen, aanwezig is. Je moet vermijden om alleen te zeggen dat 'de stamcellen niet goed werken'; dit is te vaag en levert geen punten op. Kernbegrippen: erfelijke ziekte, mutatie, DNA, stamcellen, genetische informatie Veelgemaakte fouten: - Een te vaag antwoord geven, zoals 'de stamcellen werken niet goed', zonder de genetische oorzaak (de mutatie in het DNA) te noemen. - Vergeten dat de ziekte erfelijk is en dus in het DNA van alle cellen van de patiënt zit, inclusief de stamcellen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/35 ## Vraag 36 – Opgave 36 (2 punten) Bij een stamceltransplantatie voor een bèta-thalassemiepatiënt worden de stamcellen van de patiënt gedood en vervangen door stamcellen van een donor. Een deel van deze stamcellen zal zich ontwikkelen tot rode bloedcellen, een ander deel tot afweercellen. Het is belangrijk dat bepaalde membraaneiwitten (HLA-eiwitten) van de donorcellen zo veel mogelijk overeenkomen met die van de patiënt om een immuunreactie te voorkomen. Deze immuunreactie ontstaat als de gedoneerde stamcellen die zich tot afweercellen hebben ontwikkeld, de HLA-eiwitten van de patiënt als lichaamsvreemd herkennen. Over de immuunreactie die kan optreden na de stamceltransplantatie worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Bij de immuunreactie zijn de HLA-eiwitten de antigenen. 2 Bij de immuunreactie worden cellen van gezonde weefsels van de patiënt aangevallen. 3 De immuunreactie wordt veroorzaakt doordat de donorstamcellen als lichaamsvreemd worden herkend. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een medische procedure, stamceltransplantatie, en de mogelijke complicaties daarvan, zoals een immuunreactie. Je moet de gegeven uitspraken beoordelen op juistheid op basis van de tekst en je biologische kennis over het immuunsysteem. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het immuunsysteem kennen, inclusief de begrippen 'antigeen', 'afweercellen' en 'lichaamsvreemd'. Ook moet je bekend zijn met de algemene werking van een stamceltransplantatie en de rol van HLA-eiwitten. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en toepassen op specifieke uitspraken. Je moet logisch kunnen redeneren over oorzaak en gevolg binnen het immuunsysteem en de context van de stamceltransplantatie. Waar op letten: Je leest de vraag en de context heel nauwkeurig om de richting van de immuunreactie te bepalen. Je begrijpt de definitie van een antigeen in de context van een immuunreactie. Je herkent dat de immuunreactie hier uitgaat van de donorcellen die de patiënt aanvallen (graft-versus-host reactie). Je let op de specifieke rol van HLA-eiwitten zoals beschreven in de casus. Kernbegrippen: stamceltransplantatie, immuunreactie, HLA-eiwitten, antigeen, graft-versus-host disease, lichaamsvreemd, afweercellen Veelgemaakte fouten: - De richting van de immuunreactie verwarren: het gaat hier om de donorcellen die de patiënt aanvallen (graft-versus-host), niet andersom. De patiënt zijn immuunsysteem is namelijk vernietigd. - De context niet goed lezen, waarin de richting van de afweerreactie expliciet wordt beschreven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/36 ## Vraag 37 – Opgave 37 (2 punten) Bèta-thalassemie erft autosomaal recessief over. Ryans ouders zijn beiden drager van het gemuteerde gen, maar hebben geen verschijnselen van bèta-thalassemie. In afbeelding 4 zijn vijf lichaamscellen (P, Q, R, S en T) schematisch afgebeeld. In elke cel is slechts één chromosomenpaar getekend. Het gemuteerde hemoglobine-gen is met zwart aangegeven. afbeelding 4 Welke cel geeft een lichaamscel van Ryan weer? En welke cel geeft een lichaamscel van Ryans moeder weer? Noteer je antwoord als volgt: Ryan: ... moeder: ... Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over erfelijkheid, waarbij je een stamboom of schematische weergave van cellen moet analyseren om genotypen te bepalen. Je moet de relatie tussen genen, chromosomen en de uiting van eigenschappen begrijpen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van Mendeliaanse genetica kennen, inclusief de termen homozygoot, heterozygoot, dominant, recessief, autosomaal en geslachtsgebonden. Je moet ook weten wat een 'drager' is bij recessieve aandoeningen. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische weergave van chromosomen en genen interpreteren. Je kunt op basis van een beschrijving van een erfelijke aandoening en familieleden de genotypen afleiden en deze koppelen aan de juiste celweergave. Waar op letten: Je interpreteert correct wat 'autosomaal recessief' betekent voor het genotype en fenotype. Je herkent het verschil tussen een homozygoot en heterozygoot genotype in de afbeelding. Je begrijpt de term 'drager' in de context van recessieve overerving. Je koppelt de informatie over Ryan (heeft de ziekte) en zijn moeder (drager, geen verschijnselen) correct aan de schematische cellen P, Q, R, S en T. Kernbegrippen: erfelijkheid, autosomaal recessief, genotype, fenotype, homozygoot, heterozygoot, drager, chromosomen, allelen Veelgemaakte fouten: - Het verschil tussen homozygoot en heterozygoot niet kennen. - De term 'drager' (carrier) verkeerd interpreteren; een drager van een recessieve aandoening is heterozygoot en heeft zelf geen symptomen. - De symbolen in de afbeelding verkeerd interpreteren (zwart = gemuteerd, wit = normaal). - Vergeten dat voor een recessieve aandoening twee gemuteerde allelen nodig zijn om de ziekte tot uiting te laten komen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/37 ## Vraag 38 – Opgave 38 (2 punten) Bèta-thalassemie erft autosomaal recessief over. Ryans ouders zijn beiden drager van het gemuteerde gen, maar hebben geen verschijnselen van bèta-thalassemie. Ryans zus Noa heeft geen bèta-thalassemie, maar ze is mogelijk wel drager van de ziekte. Hoe groot is de kans dat Noa drager is van bèta-thalassemie? A B C D Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over erfelijke aandoeningen en kansberekening. Je moet een kruisingsschema opstellen en de kans op een specifiek genotype berekenen, rekening houdend met extra informatie over het fenotype van de persoon. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'autosomale overerving', 'recessief', 'drager', 'genotype' en 'fenotype' kennen. Ook moet je weten hoe je een monohybride kruising opstelt en de kansen van de nakomelingen berekent. Wat moet je kunnen: Je kunt een kruisingsschema opstellen voor een autosomaal recessieve aandoening. Je kunt de genotypen en fenotypen van de nakomelingen bepalen. Je kunt een conditionele kans berekenen, waarbij je rekening houdt met de gegeven informatie over het fenotype van een individu. Waar op letten: Je stelt eerst het kruisingsschema op voor de ouders. Je identificeert de mogelijke genotypen van de nakomelingen. Je filtert de genotypen die niet van toepassing zijn op Noa, omdat ze gezond is. Je berekent de kans op het dragerschap op basis van de overgebleven, gezonde genotypen. Je geeft de kans als een breuk of percentage. Kernbegrippen: erfelijkheid, monohybride kruising, autosomaal recessief, drager, kansberekening, kruisingsschema Veelgemaakte fouten: - De kans berekenen uit alle vier de mogelijke genotypen (HH, Hh, Hh, hh) in plaats van alleen uit de drie mogelijke genotypen voor een gezond kind (HH, Hh, Hh). - De vraag is een conditionele kans: gegeven dat Noa gezond is, wat is de kans dat ze drager is? - Verwarring tussen de kans om drager te zijn (2/4) en de kans om drager te zijn GEVENE dat ze gezond is (2/3). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/38 ## Vraag 39 – Opgave 39 (2 punten) Risico's voor Ryan bij deze stamceltransplantatie zijn: 1 Er ontstaat een immuunreactie. 2 De gedoneerde stamcellen vermenigvuldigen zich niet. 3 Er is tijdelijk onvoldoende afweer tegen infecties. 4 Er is tijdelijk een verhoogde kans op bloedingen. Om deze risico's te ondervangen of de gevolgen ervan tegen te gaan, zijn de volgende behandelingen mogelijk: P een transfusie met bloedplaatjes Q medicijnen toedienen die de afweer onderdrukken R vooraf antibiotica toedienen S vooraf beenmerg van Ryan afnemen en invriezen Welke behandeling past bij welk risico? Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van de bijbehorende behandeling erachter. Wat kun je verwachten: Je krijgt een lijst met risico's die kunnen optreden bij een stamceltransplantatie en een lijst met mogelijke behandelingen. Je moet de juiste behandeling koppelen aan het bijbehorende risico. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het immuunsysteem kennen, de functie van bloedcellen (rode bloedcellen, witte bloedcellen, bloedplaatjes) en hun productie in het beenmerg. Ook moet je weten wat een stamceltransplantatie inhoudt en welke complicaties daarbij kunnen optreden. Wat moet je kunnen: Je kunt de oorzaak-gevolgrelaties tussen de risico's en de behandelingen analyseren. Je kunt de functie van medicijnen zoals antibiotica en immunosuppressiva plaatsen in de context van een medische behandeling. Je kunt logisch redeneren om de meest passende oplossing voor elk probleem te vinden. Waar op letten: Je koppelt elk risico aan de meest logische en directe behandeling. Je let goed op de specifieke functie van de verschillende bloedcellen en de rol van het immuunsysteem. Je onderscheidt behandelingen die een reactie onderdrukken van behandelingen die een tekort aanvullen of infecties voorkomen. Je controleert of je de juiste letter bij het juiste nummer hebt genoteerd. Je begrijpt de functie van elk van de genoemde behandelingen in de context van een stamceltransplantatie. Kernbegrippen: immuunsysteem, afstotingsreactie, immunosuppressie, stamceltransplantatie, beenmerg, bloedplaatjes, bloedstolling, antibiotica, infectieziekten Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de verschillende functies van bloedcellen (bijv. rol van bloedplaatjes). - Verwarren van de behandeling voor een actieve immuunreactie (afweer onderdrukken) met de preventie van infecties bij een verzwakte afweer (antibiotica). - De logica achter het bewaren van het eigen (zieke) beenmerg als back-up (risico 2) is een complex concept en kan verkeerd geïnterpreteerd worden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/39 ## Vraag 40 – Opgave 40 (1 punt) 40 Noteer welk van deze voorwerpen geschikt is of welke voorwerpen geschikt zijn voor de ouderdomsbepaling met de C14-methode. De paarden werden waarschijnlijk gemolken; dit werd afgeleid uit de vondst van melkzuur in de resten van houten kommen. Het melkzuur ontstond toen de lactose uit de paardenmelk werd omgezet tijdens een bepaald stofwisselingsproces. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de C14-methode en de toepassing ervan op verschillende materialen. Je moet bepalen welke materialen geschikt zijn voor deze dateringsmethode. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de C14-methode kennen, met name dat deze methode alleen toepasbaar is op organisch materiaal dat ooit deel uitmaakte van een levend organisme. Wat moet je kunnen: Je moet de eigenschappen van verschillende materialen (organisch/anorganisch) kunnen onderscheiden en deze kennis toepassen op de C14-methode. Je moet de juiste voorwerpen kunnen selecteren op basis van hun samenstelling. Waar op letten: Je benoemt alleen de voorwerpen die geschikt zijn. Je begrijpt dat de C14-methode alleen werkt voor organisch materiaal. Je herkent welke van de genoemde voorwerpen organisch zijn. Je vermijdt het noemen van anorganische materialen. Kernbegrippen: C14-datering, organische stoffen, anorganische stoffen Veelgemaakte fouten: - Een stenen voorwerp is anorganisch en bevat geen koolstof van een levend organisme, dus kan niet met de C14-methode worden gedateerd. - Zowel bot als hout zijn organische materialen en zijn dus beide geschikt voor C14-datering. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/40 ## Vraag 41 – Opgave 41 (1 punt) 41 Bij welk stofwisselingsproces wordt lactose omgezet in melkzuur? A bij aerobe dissimilatie B bij anaerobe dissimilatie C bij assimilatie Uit DNA-analyse blijkt dat alle huidige tamme paardenrassen (Equus ferus caballus) afstammen van 17 verschillende familiegroepen wilde paarden. De genetische variatie in het DNA van de Y-chromosomen van tamme paarden blijkt klein te zijn. Bij paarden wordt het geslacht op dezelfde manier door de chromosomen bepaald als bij mensen. Aya leest dat de genetische variatie van de Y-chromosomen bij tamme paarden is afgenomen als gevolg van fokken (kruisen). Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over stofwisselingsprocessen in cellen. Je moet de juiste term kiezen die past bij de beschreven omzetting van stoffen. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van de volgende begrippen kennen: assimilatie, dissimilatie, aerobe dissimilatie en anaerobe dissimilatie (fermentatie, zoals melkzuurgisting). Je moet ook weten welke stoffen bij deze processen worden omgezet en welke producten daarbij ontstaan. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschrijving van een stofwisselingsproces koppelen aan de correcte biologische term. Je kunt onderscheid maken tussen processen die energie opbouwen (assimilatie) en processen die energie vrijmaken (dissimilatie), en tussen dissimilatieprocessen met en zonder zuurstof. Waar op letten: Let goed op de beginstof (lactose) en het eindproduct (melkzuur). Bedenk of dit een opbouw- of afbraakproces is. Bedenk of zuurstof hierbij een rol speelt of niet. Verwar assimilatie niet met dissimilatie. Verwar aerobe dissimilatie niet met anaerobe dissimilatie. Kernbegrippen: stofwisseling, dissimilatie, assimilatie, anaerobe dissimilatie, melkzuurgisting, lactose Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van dissimilatie (afbraak) met assimilatie (opbouw). - Het verwarren van aerobe dissimilatie (met zuurstof) en anaerobe dissimilatie (zonder zuurstof). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/41 ## Vraag 42 – Opgave 42 (1 punt) Uit DNA-analyse blijkt dat alle huidige tamme paardenrassen (Equus ferus caballus) afstammen van 17 verschillende familiegroepen wilde paarden. De genetische variatie in het DNA van de Y-chromosomen van tamme paarden blijkt klein te zijn. Bij paarden wordt het geslacht op dezelfde manier door de chromosomen bepaald als bij mensen. Aya leest dat de genetische variatie van de Y-chromosomen bij tamme paarden is afgenomen als gevolg van fokken (kruisen). Verklaar hoe door fokken de genetische variatie kan afnemen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de afname van genetische variatie door fokken. Je moet een verklaring geven die een causaal verband legt tussen fokken en de vermindering van genetische variatie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'genetische variatie', 'fokken' (kunstmatige selectie), 'allelen', 'genenpool' en 'inteelt' kennen. Je moet weten hoe deze begrippen met elkaar samenhangen en hoe fokken de samenstelling van de genenpool kan beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen. Je moet de mechanismen van fokken kunnen koppelen aan de gevolgen voor de genetische variatie binnen een populatie. Je moet je antwoord specifiek en duidelijk formuleren, zodat het mechanisme van afname van variatie helder wordt. Waar op letten: Je legt uit HOE fokken leidt tot afname van genetische variatie, niet alleen DAT het gebeurt. Je gebruikt de context van de vraag: 'fokken' en 'genetische variatie'. Je benoemt een specifiek mechanisme, zoals selectie op allelen, gebruik van weinig dieren, of inteelt. Je vermijdt te algemene antwoorden die niet specifiek zijn voor fokken of genetische variatie. Kernbegrippen: genetische variatie, fokken, kunstmatige selectie, genenpool, allelen, inteelt, homozygotie Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'door selectie', zonder uit te leggen hoe dit de variatie vermindert (namelijk door het uitsluiten van andere allelen). - Het verwarren van genetische variatie binnen een soort met het aantal soorten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/42 ## Vraag 43 – Opgave 43 (2 punten) 2p 43 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Aya vindt op internet een evolutionaire stamboom van verschillende paardenrassen en de ezel (afbeelding 1). **afbeelding 1** ezel przewalskipaard fjord ijslander Mongools paard freiberger Belgisch trekpaard standardbred Franse draver Amerikaanse draver arabier andalusiër Aya doet de volgende uitspraken over deze stamboom: 1 De ezel is de voorouder van alle weergegeven paardenrassen. 2 Het przewalskipaard is van alle weergegeven paardenrassen het meest verwant aan de ezel. 3 De Franse draver is van alle weergegeven paardenrassen het meest verwant aan de Amerikaanse draver. Wat kun je verwachten: Je krijgt een evolutionaire stamboom te zien en moet uitspraken over de verwantschap tussen de afgebeelde soorten en rassen beoordelen als 'juist' of 'onjuist'. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het lezen van een evolutionaire stamboom kennen. Dit omvat het begrijpen van gemeenschappelijke voorouders, vertakkingspunten en hoe deze de mate van verwantschap tussen verschillende organismen weergeven. Wat moet je kunnen: Je kunt een evolutionaire stamboom interpreteren om de verwantschap tussen verschillende soorten of rassen te bepalen. Je kunt de informatie uit de stamboom gebruiken om logische conclusies te trekken over evolutionaire relaties. Waar op letten: Je analyseert de stamboom zorgvuldig om verwantschappen te bepalen. Je let op de vertakkingspunten in de stamboom; hoe dichterbij het gemeenschappelijke vertakkingspunt, hoe nauwer de verwantschap. Je begrijpt dat de ezel een aparte tak is en niet de directe voorouder van de paardenrassen in deze stamboom. Je identificeert de meest recente gemeenschappelijke voorouder voor de verschillende rassen om hun verwantschap te beoordelen. Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. Kernbegrippen: taxonomie, populatie, soort, geslacht, binomiale nomenclatuur Veelgemaakte fouten: - De definities van populatie, soort en geslacht door elkaar halen. - Niet herkennen dat de wetenschappelijke namen (Equus ferus przewalskii en Equus ferus caballus) aangeven dat het om ondersoorten van dezelfde soort gaat. - Denken dat geografische scheiding automatisch betekent dat het verschillende soorten zijn, terwijl het hier betekent dat het verschillende populaties zijn. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/43 ## Vraag 44 – Opgave 44 (2 punten) Aya vindt op internet een evolutionaire stamboom van verschillende paardenrassen en de ezel (afbeelding 1). afbeelding 1 Aya doet de volgende uitspraken over deze stamboom: 1 De ezel is de voorouder van alle weergegeven paardenrassen. 2 Het przewalskipaard is van alle weergegeven paardenrassen het meest verwant aan de ezel. 3 De Franse draver is van alle weergegeven paardenrassen het meest verwant aan de Amerikaanse draver. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een evolutionaire stamboom (cladogram) te zien en moet uitspraken over verwantschap en voorouders beoordelen als juist of onjuist. Je moet de structuur van de stamboom correct kunnen interpreteren. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fylogenetische stambomen kennen, inclusief de betekenis van vertakkingspunten, takken en de interpretatie van gemeenschappelijke voorouders en verwantschap. Je moet weten wat een 'outgroup' is. Wat moet je kunnen: Je kunt een evolutionaire stamboom aflezen en de verwantschap tussen verschillende soorten of rassen bepalen. Je kunt uitspraken over evolutionaire relaties kritisch beoordelen op basis van de gepresenteerde stamboom. Waar op letten: Je interpreteert de vertakkingspunten correct als gemeenschappelijke voorouders. Je begrijpt dat de lengte van de takken in deze stamboom geen directe maat is voor verwantschap of tijd, tenzij anders aangegeven. Je baseert je antwoord op de meest recente gemeenschappelijke voorouder om verwantschap te bepalen. Je herkent de ezel als een 'outgroup' en niet als een directe voorouder van de paardenrassen. Je let goed op de formulering 'meest verwant' en hoe dit zich verhoudt tot de vertakkingsstructuur. Kernbegrippen: fylogenetische stamboom, cladogram, gemeenschappelijke voorouder, verwantschap, zustergroep, outgroup Veelgemaakte fouten: - Een organisme aan het begin/einde van een stamboom aanzien voor de voorouder van de rest. - Verwantschap baseren op de volgorde van de labels in plaats van op de vertakkingspunten (meest recente gemeenschappelijke voorouder). - Aannemen dat niet alle paardenrassen even verwant zijn aan de outgroup (ezel). - Mogelijke verwarring over de interpretatie van 'meest verwant' in uitspraak 3, wat kan leiden tot een conflict met het correctievoorschrift. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/44 ## Vraag 45 – Opgave 45 (1 punt) Calcium-ionen worden via de nieren uitgescheiden. Een aantal delen van het uitscheidingsstelsel die door een calcium-ion gepasseerd worden zijn: 1 blaas 2 glomerulus 3 nierbuisje 4 urinebuis 5 urineleider 6 verzamelbuisje In welke volgorde passeert het calcium-ion deze delen op de kortste weg van de nierslagader tot en met het uitplassen? Noteer de nummers in de juiste volgorde. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de route van een stof door het uitscheidingsstelsel. Je moet de anatomische volgorde van de genoemde structuren kennen. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van het uitscheidingsstelsel kennen, inclusief de specifieke onderdelen van de nier (glomerulus, nierbuisje, verzamelbuisje) en de verdere route van urine (urineleider, blaas, urinebuis). Wat moet je kunnen: Je kunt de weg van een stof door het uitscheidingsstelsel in de juiste chronologische volgorde plaatsen, beginnend bij de filtratie in de nier tot het verlaten van het lichaam. Waar op letten: Je benoemt de juiste volgorde van de onderdelen van het uitscheidingsstelsel. Je let goed op de route van filtratie tot uitscheiding. Je onderscheidt de urineleider van de urinebuis. Je kent de volgorde van de onderdelen binnen het nefron. Kernbegrippen: uitscheidingsstelsel, nier, nefron, urinevorming, glomerulus, nierbuisje, verzamelbuisje, urineleider, blaas, urinebuis Veelgemaakte fouten: - De volgorde van de onderdelen van het nefron (glomerulus, nierbuisje, verzamelbuisje) verwarren. - De urineleider (van nier naar blaas) en de urinebuis (van blaas naar buiten) door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/45 ## Vraag 46 – Opgave 46 (2 punten) De Amerikaanse wetenschappers maakten een siliconen model van de nier van iemand met nierstenen (afbeelding 2). In dit model werden nierstenen op die posities geplaatst die overeenkomen met de plaatsen waar ze zaten in de echte nier (aangegeven met zwarte stippen). Hierna werd het model gevuld met urine en vervolgens verpakt in een rugzak. De rugzak werd rechtop vastgezet op een stoel van een achtbaan-wagentje. Na een ritje werd gecontroleerd waar de nierstenen zich bevonden. Nierstenen die zich in het reservoir onder in het model bevonden, werden beschouwd als uitgeplast. Met welk deel van de nier komt plaats P overeen? En plaats Q? plaats P plaats Q A niermerg nierbekken B niermerg urineleider C nierschors nierbekken D nierschors urineleider Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van een model van een nier. Je moet de verschillende delen van dit model herkennen en koppelen aan de anatomische namen van de nier. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van de nier kennen, inclusief de nierschors, het niermerg, het nierbekken en de urineleider. Je moet weten waar deze delen zich bevinden en wat hun functie is in de urineproductie en -afvoer. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische weergave of model van een orgaan interpreteren en de verschillende onderdelen benoemen. Je kunt je kennis van de anatomie toepassen op een onbekende afbeelding of model. Waar op letten: Je identificeert de structuren van de nier die overeenkomen met de gelabelde delen P en Q in afbeelding 2. Je maakt een onderscheid tussen de nierschors en het niermerg. Je maakt een onderscheid tussen het nierbekken en de urineleider. Je koppelt de juiste anatomische termen aan de juiste locaties in het model. Je kiest de optie waarbij zowel P als Q correct zijn benoemd. Kernbegrippen: anatomie van de nier, nierschors, niermerg, nierbekken, urineleider Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen nierschors en niermerg. - Verwarring tussen nierbekken en urineleider. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/46 ## Vraag 47 – Opgave 47 (1 punt) 1p 47 Wat is de afhankelijke variabele in dit onderzoek? A de positie van de geteste nierstenen B de grootte van de nierstenen C het aandeel uitgeplaste nierstenen Over de resultaten van het onderzoek worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Hoe groter een niersteen, hoe kleiner de kans dat hij wordt uitgeplast. 2 Hoe hoger een niersteen zich bevindt, hoe groter de kans dat hij wordt uitgeplast. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over een onderzoek naar nierstenen. Je moet de afhankelijke variabele in dit onderzoek identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'afhankelijke variabele' en 'onafhankelijke variabele' kennen in de context van wetenschappelijk onderzoek. Wat moet je kunnen: Je kunt in een gegeven onderzoekssituatie de afhankelijke variabele correct aanwijzen door te bepalen wat er gemeten wordt als uitkomst van het experiment. Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen een afhankelijke en een onafhankelijke variabele. Je identificeert wat de onderzoekers meten als resultaat van hun experiment. Je onderscheidt de factoren die de onderzoekers bewust variëren van de factor die ze observeren of meten. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst en tabel 1 om de variabelen correct te benoemen. Kernbegrippen: afhankelijke variabele, onafhankelijke variabele, wetenschappelijk onderzoek Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de afhankelijke variabele (wat gemeten wordt) met de onafhankelijke variabelen (wat de onderzoeker varieert). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/47 ## Vraag 48 – Opgave 48 (2 punten) Over de resultaten van het onderzoek worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Hoe groter een niersteen, hoe kleiner de kans dat hij wordt uitgeplast. 2 Hoe hoger een niersteen zich bevindt, hoe groter de kans dat hij wordt uitgeplast. Welke uitspraak is juist? Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel met experimentele data over nierstenen. Je moet twee uitspraken beoordelen op basis van deze data. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een tabel met percentages en totalen correct afleest en interpreteert om trends te herkennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de gegevens in tabel 1 analyseren om te bepalen of er een correlatie is tussen de grootte van een niersteen en de kans op uitplassen, en tussen de positie van een niersteen en de kans op uitplassen. Je kunt de juiste conclusie trekken op basis van de gepresenteerde data. Waar op letten: Je analyseert de 'totaal'-rij voor uitspraak 1 en de 'totaal'-kolom voor uitspraak 2. Je kijkt naar de trend over alle datapunten, niet slechts één. Je interpreteert de percentages correct. Je controleert beide uitspraken onafhankelijk van elkaar. Kernbegrippen: data-analyse, experimentele resultaten interpreteren, correlatie Veelgemaakte fouten: - Niet de juiste rij of kolom aflezen - Conclusie trekken op basis van één datapunt in plaats van de trend - Verkeerd interpreteren van de percentages in de totalen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2023/tijdvak-1/vraag/48 ## Vragen in dit examen ### Vraag 6 – Opgave 6 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de gaswisseling in plantenwortels en de processen die daar plaatsvinden. Je moet de juiste stof en het bijbehorende proces kiezen. Wat moet je kennen: Je moet de processen fotosynthese en dissimilatie (celademhaling) kennen, inclusief de benodigde stoffen en producten. Je moet ook weten welke delen van de plant welke processen uitvoeren. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van plantenwortels benoemen en de benodigde stoffen voor hun levensprocessen identificeren. Je kunt onderscheid maken tussen de gaswisseling in bladeren en wortels. Waar op letten: Je benoemt de correcte stof die door plantenwortels wordt opgenomen. Je legt uit waarvoor deze opgenomen stof specifiek wordt gebruikt in de wortels. Je maakt geen verwarring tussen fotosynthese en dissimilatie in planten. Je realiseert je dat wortels geen fotosynthese uitvoeren. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2023 tijd vak 1 maandag 15 mei 13.30 - 16.30 uur biologie Dit examen bestaat uit 48 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening ge- aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-23-1-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Rivierdonderpad in de Leidse grachten Aaf Verkade is adviseur stadsgrachten en leidt het project vismonitoring in Leiden. Tijdens een schoonmaakbeurt van de Leidse grachten trof ze rivierdonderpadden aan in de opgeviste rommel. De rivierdonderpad (Cottus perifretum, afbeelding 1) is een inheemse bodemvis die 's nachts jaagt op vto-kreeften, waterpisbebedden en muggenlarven. De rivierdonderpad wordt gemiddeld 13 cm lang. Overdag verschuiit de vis zich tussen stenen of boomwortels voor predatoren zoals rivierkreeften. afbeelding 1 [FIGUUR: Close-up van een rivierdonderpad onder water, met schubben en vinnen zichtbaar.] 2p 1 - Noteer twee uiterlijke kenmerken van de rivierdonderpad waaruit blijkt dat hij is aangepast aan het leven op de bodem. – Licht voor beide kenmerken toe dat ze functioneel zijn voor het leven op de bodem. Door de schoonmaakbeurt van de Leidse grachten wordt de leefomgeving van de rivierdonderpad ernstig verstoord. Met het verwijderen van rommel zoals winkelwagentjes en visnetten, verdwijnen ook schuilplaatsen voor de rivierdonderpad. 1p 2 Welke biologische term wordt gebruikt voor de leefomgeving van een bepaalde soort? A ecosysteem B habitat C populatie D voedselweb HA-1018-a-23-1-0 2/24 lees verder ►►► ### Pagina 3 Om de rivierdonderpadden te helpen, bedacht Verkade rivierdonderpaddenhote/s. Dat zijn houten kisten (afbeelding 2) die in de grachten geplaatst kunnen worden. Zo krijgen de rivierdonderpadden extra schuilplekken. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische tekening van een waterfilter met afmetingen, met daarin schuilmogelijkheden.] 2p 3 Geef zo'n biotische factor en zo'n abiotische factor. Noteer je antwoord als volgt: biotisch: ... abiotisch: ... Tijdens een excursie langs de gracht vertelt Verkade over de bedreigingen voor de rivierdonderpad: “Het verdwijnen van schuilplekken is niet de enige bedreiging voor de rivierdonderpad. In Nederland worden de laatste jaren ook zwartbekgrondels (Neogobius melanostomus) waargenomen. Deze vissen komen oorspronkelijk uit gebieden rond de Zwarte Zee en de Kaspische Zee. Ze hebben dezelfde levenswijze als de rivierdonderpad.” Een deelnemer stelt voor om een predator uit de oorspronkelijke leefomgeving van de zwartbekgrondel te introduceren. 1p 4 Geef een argument dat Verkade kan gebruiken om toe te lichten dat het introduceren van zo'n predator geen goed idee is. HA-1018-a-23-1-0 3 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 Een bos om op te eten In 2009 kocht Wouter van Eck een akker waarop jarenlang mais was verbouwd. Hij heeft er voedselbos Ketelbroek aangelegd, een combinatie van landbouw en natuur (afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Luchtfoto van een landbouwgebied met akkers, bomenrijen en gebouwen] In het voedselbos staan meer dan 350 verschillende plantensoorten, die allemaal iets eetbaars opleveren: notenbomen, tamme kastanjes, kiwi's, bessenstruiken en kruiden als daslook en tijm. Na het planten heeft Wouter het gebied met rust gelaten: hij ploegt niet, gebruikt geen mest en geen chemische bestrijdingsmiddelen. Hij snoeit en oogst alleen maar. Op de akkers rondom het voedselbos worden alleen aardappelen verbouwd. Zo'n monocultuur is gevoeliger voor plagen dan een voedselbos. 1p 5 Verklaar waardoor een monocultuur gevoeliger is voor plagen. Wouter rijdt niet met machines door zijn bos. Zo wordt het bodemleven niet verstoord en blijft de bodem luchtig. 2p 6 Welke stof nemen plantenwortels op uit een luchtige bodem? En waar wordt deze stof voor gebruikt? opgenomen stof wordt gebruikt voor A koolstofdioxide B koolstofdioxide C zuurstof D zuurstof dissimilatie fotosynthese dissimilatie fotosynthese HA-1018-a-23-1-o 4 / 24 lees verder ### Pagina 5 In een niet-verstoorde bodem vormen bodemschimmels uitgebreide netwerken van schimmeldraden. De schimmels dringen de wortels van planten binnen om daar organische stoffen op te nemen. De schimmeldraden nemen anorganische stoffen uit de bodem op, die vervolgens ook gebruikt worden door de plant. 1p 7 Noteer de naam van deze vorm van symbiose. Wouter gebruikt geen kunstmest of compost in zijn voedselbos. Bladeren die van de bomen vallen en kruidachtige planten die afsterven, voegen voldoende organische stof toe aan de bodem. De organische stofverbindingen worden in verschillende stappen door bodembacteriën omgezet naar nitraat ($NO_3^-$). Groepen bodembacteriën zijn: 1 denitrificerende bacteriën 2 nitraatbacteriën 3 nitrietbacteriën 4 rottingsbacteriën 2p 8 Welke van deze bacteriën zijn achtereenvolgens betrokken bij de omzetting van organische stikstofverbindingen naar nitraat? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. Wouter heeft een aantal olijfwilgen aangeplant in het voedselbos. Deze struiken met eetbare rode bessen bezitten wortelknolletjes waarin bacteriën leven. De bacteriën binden stikstof ($N_2$) uit de lucht, waardoor een stof ontstaat die de planten kunnen gebruiken voor het maken van organische stikstofverbindingen. In afbeelding 2 is dit proces schematisch weergegeven. [FIGUUR: Schema met de volgende onderdelen: LUCHT, N2 → 1 → BACTERIE → 2 → 3 → OLIJFWILG → 4] In afbeelding 2 moeten op de plaats van de nummers de volgende stoffen en processen ingevuld worden: – aminozuur – $NH_3$ – stikstoffassimilatie – stikstoffixatie 2p 9 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de naam van het bijbehorende proces of van de bijbehorende stof eraechter. HA-1018-a-23-1-o 5 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 6 De abiotische factoren in het voedselbos variëren sterk van plaats tot plaats. Daslook (afbeelding 3), met blaadjes die naar knoflook smaken, groeit goed op schaduwrijke plaatsen. Tijm (afbeelding 4), een kruid dat in veel gerechten wordt gebruikt, groeit alleen op zonnige open plaatsen. afbeelding 3 [FIGUUR: Foto van daslook bloemen met bladeren.] afbeelding 4 [FIGUUR: Foto van tijm planten met kleine bloemetjes.] De optimumkrommes voor lichtsterkte van daslook en tijm worden vergeleken. 1p 10 Welke uitspraak hierover is juist? A Bij daslook ligt de maximumwaarde hoger. B Bij daslook ligt de minimumwaarde lager. C Bij daslook ligt het optimum hoger. Schaduwplanten hebben meestal grotere, dunnere bladeren met een dunnere cuticula (waslaag) dan planten die in de volle zon groeien. 2p 11 – Verklaar dat bladeren van een schaduwplant meestal groter zijn. – Verklaar dat bladeren van een schaduwplant meestal een dunnere cuticula bezitten. In Ketelbroek staan ook bomen en struiken uit andere delen van de wereld, zoals de Sichuan-peperboom uit China, de Siberische honingbes en de Koreaanse pijnboom. Soms kunnen geïmporteerde plantensoorten zich vestigen in Nederlandse ecosystemen. 1p 12 Noteer de biologische term voor een organisme dat zich door menselijke activiteiten heeft gevestigd in een gebied waar het oorspronkelijk niet vandaan komt. Ketelbroek is nog lang niet uitgegroeid. De totale massa aan bomen en struiken zal nog flink groter worden. In tegenstelling tot een maïsakker kan het voedselbos daardoor bijdragen aan het terugdringen van het versterkt broeikaseffect. 1p 13 Licht toe dat de groei van het voedselbos wel bijdraagt aan het terugdringen van het versterkt broeikaseffect, maar de teelt van mais niet. HA-1018-a-23-1-o 6 / 24 lees verder >>> ### Pagina 7 Spoedkeizersnede Layla is verloskundige. Ze begeleidt de zwangere Monique vanaf de prille zwangerschap tot en met de bevalling. Monique kocht een zwangerschapstest bij de drogist nadat haar menstruatie uitbleef. Zo’n test toont het hormoon HCG in de urine aan. Het embryonaal deel van de placenta produceert gedurende het begin van de zwangerschap steeds meer HCG, dat in het bloed van de moeder terechtkomt. Enkele bloedvaten zijn: 1 longader 2 longslagader 3 nierader 4 nierslagader 5 ader van de baarmoeder 6 slagader van de baarmoeder 2p 14 Via welke van deze bloedvaten gaat een HCG-molecuul achtereenvolgens op de kortste route van de placenta naar de voorurine? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. Bij elk bezoek controleert Layla Moniques bloeddruk. Bij sommige zwangere vrouwen komt namelijk een afwijkende bloeddruk voor die ongunstig kan zijn voor de foetus. De afwijkende bloeddruk ontstaat doordat stoffen uit de placenta de slagadertjes in het lichaam van de moeder laten vernauwen. 2p 15 Neemt door het vernauwen de bovendruk af of toe? En de onderdruk? bovendruk onderdruk A neemt af neemt af B neemt af neemt toe C neemt toe neemt af D neemt toe neemt toe Layla legt uit aan Monique hoe ze de weëen (samentrekkingen van de baarmoederwand) tijdens de bevalling zo goed mogelijk kan opvangen: “In het begin is zuchten (rustige buikademhaling) gunstig voor de voortgang van de bevalling. Wanneer een wee te heftig wordt, kan je overgaan op puffen (snelle borstademhaling) zodat er nog niet te veel druk op de baarmoeder gezet wordt.” 1p 16 Beredeneer dat buikademhaling een te hoge druk op de baarmoeder kan veroorzaken. HA-1018-a-23-1-o 7 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Layla wordt gebeld als de weeën bij Monique zijn begonnen. Als na een paar uur de bevalling niet snel genoeg vordert, stuurt Layla Monique naar het ziekenhuis. Daar draagt Layla de bevalling over aan de gynaecoloog. De gynaecoloog legt twee banden met meetapparatuur om Moniques buik om via een cardiotocograaf de hartactiviteit van de baby en de weeëenactiviteit van de baarmoeder te registreren (afbeelding 1). De registratie is te zien op een monitor en wordt geprint op een rol papier: het cardiotocogram (CTG). In afbeelding 2 is een deel van een CTG afgebeeld. Aan de bovenste lijn is te zien dat de hartslagfrequentie van de baby ligt tussen 110 en 150 slagen per minuut. De onderste lijn geeft de druk op de buikwand weer, die tijdens een wee ongeveer verdubbelt is. afbeelding 1 [FIGUUR: Een vrouw ligt op een bed met een CTG-apparaat aan haar buik.] afbeelding 2 [FIGUUR: Een CTG-opname met twee lijnen: de bovenste lijn toont hartslagfrequentie van de baby, de onderste lijn toont de druk van de baarmoeder.] 1 minuut De frequentie waarmee weeën optreden, kan worden uitgedrukt in het aantal weeën per 10 minuten. 1p 17 Hoeveel weeën zijn er gemiddeld per 10 minuten volgens het CTG in afbeelding 2? Noteer je antwoord als een geheel getal. HA-1018-a-23-1-o 8 / 24 lees verder ▶ ▶ ▶ ### Pagina 9 De hartslagfrequentie van een ongeboren baby ligt normaal tussen 110 en 150 slagen per minuut. De gynaecoloog leest het CTG regelmatig af. Ze let daarbij onder andere op versnellingen en vertragingen van de hartslagfrequentie in combinatie met de weeëenactiviteit. Aan de hand van het CTG kan de gynaecoloog bepalen hoe het met de baby gaat. Drie situaties die kunnen worden afgeleid uit een CTG zijn: 1 De baby reageert op een wee met een verhoogde afgifte van noradrenaline. 2 Tijdens een wee is de activiteit van het parasympathisch zenuwstelsel van de baby verhoogd. 3 De bloedstroom naar de baby is langer dan drie minuten ernstig verstoord. In afbeelding 3 zijn drie delen van CTG's aangegeven met P, Q en R. [FIGUUR: Grafieken met hartslagfrequentie en weeëenactiviteit, verdeeld in delen P, Q en R.] Legenda: H— 1 minuut 1p 18 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer de letter van het deel van het CTG erachter dat wijst op de betreffende situatie. Het CTG van Monique wijst erop dat de bloedstroom naar haar baby verstoord is. De gynaecoloog voert daarom een bloedonderzoek uit. Via de vagina van Monique neemt zij een druppeltje bloed af uit de hoofdhuid van de baby. Hiervan wordt de pH bepaald. Wanneer de pH van dit bloed lager is dan 7,2 moet de baby snel geboren worden. Een lage pH van bloed wijst op zuurstofgebrek. Een lage pH wordt namelijk veroorzaakt door een veel te hoge CO2-concentratie in het bloed. 1p 19 Verklaar dat bij een te hoge CO2-concentratie in het bloed ook sprake zal zijn van zuurstofgebrek. HA-1018-a-23-1-o 9 / 24 lees verder ### Pagina 10 De pH van het bloed van de baby is 7,1. Omdat de bevalling niet vordert, besluit de gynaecoloog in overleg met Monique tot een keizersnede. Monique krijgt eerst een ruggenprik. Hierbij wordt een verdovend middel gespoten in het vocht rondom het ruggenmerg. Dit middel blokkeert daar de impulsgeleiding over de uitlopers van bepaalde cellen van het perifeer zenuwstelsel. Pijn in het onderlichaam wordt hierdoor niet door de hersenen waargenomen. 1p 20 Op welk type cellen grijpt dit verdovende middel aan waardoor pijn niet wordt waargenomen? A op bewegingszenuwcellen B op gevoelszenuwcellen C op schakelcellen afbeelding 4 Hieronder is een beschrijving van de operatie weergegeven. Op vier plaatsen zijn een aantal woorden weggelaten. De gynaecoloog maakt een horizontale snede vlak boven het schaambeen (afbeelding 4). Na de snede door ...(1)... wordt ...(2)... doorgesneden. Door ...(3)... opzij te duwen opent ze de buikholte. Vervolgens wordt ...(4)... naar beneden geschoven. Daarna maakt ze een dwarse snede in de baarmoeder en haalt ze de baby eruit. De woorden die in de beschrijving zijn weggelaten zijn: - de blaas - de huid - de laag vet- en bindweefsel - het buikspierweefsel schaambeen 2p 21 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter welke woorden op de betreffende plaats moeten worden ingevuld. HA-1018-a-23-1-o 10 / 24 lees verder ### Pagina 11 Nadat de baby is geboren, wordt de navelstreng doorgeknipt. Monique krijgt een hormoon toegediend om de baarmoeder te laten samentrekken, waardoor overmatig bloedverlies wordt voorkomen. Dit is hetzelfde hormoon dat aan het begin van de bevalling de weeën opwekte. 1p 22 Noteer de naam van het toegediende hormoon. Monique kijkt mee hoe haar baby gecontroleerd wordt. De kleur, hartslag, ademhaling en spierspanning zijn goed. Ook de reflexen zoals de pupilreflex zijn in orde. 2p 23 Welke prikkel is geschikt om de pupilreflex te testen? En welke spieren in de iris trekken samen tijdens de pupilreflex? prikkel voor pupilreflex samentrekkende spieren A een voorwerp richting kringspieren het oog bewegen B een voorwerp richting straalsgewijs lopende spieren het oog bewegen C licht in het oog kringspieren schijnen D licht in het oog straalsgewijs lopende spieren schijnen HA-1018-a-23-1-o 11/24 lees verder ► ► ► ### Pagina 12 Planten ‘horen’ bij vliegen Onderzoekers hebben ontdekt dat planten kunnen reageren op het geluid van passerende bestuivers. afbeelding 1 De onderzoekers lieten teunisbloemen (afbeelding 1) het geluid van een vliegende honingbij 'horen'. De bloemen bleken in reactie daarop veel zoetere nectar te gaan produceren. Volgens de onderzoekers functioneren de bloemen van de plant als gehoororgaan. "We ontdekten dat de bloemen door deze geluiden gingen trillen", zo schrijven de onderzoekers. Wat hun verder opviel, is dat de bloemen wel reageerden op de geluiden van bestuivers, maar niet op geluiden met een hogere frequentie. [FIGUUR: Een afbeelding van teunisbloemen.] Nectar wordt gemaakt door klieren in de bloembeker en bevat een hoge concentratie aan suikers. 1p 24 Noteer via welk type vaten suikers worden getransporteerd naar de nectarklieren. Teunisbloemen zijn in staat tot zelfbestuiving. Door meer bestuivers te lokken, wordt de kans op kruisbestuiving (met stuifmeel van een andere teunisbloem-plant) groter. 2p 25 Leg uit dat voortplanting door kruisbestuiving voor de teunisbloem evolutionair voordeliger is dan voortplanting door zelfbestuiving. HA-1018-a-23-1-o 12 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 13 De onderzoekers schreven het volgende in hun publicatie: 1 Kunnen planten 2 Als dat zo is, 3 Stel dat planten 4 en dan hun nectar 5 dat de bloembladen 6 blootstelling 7 We gebruiken 8 honingbij de 9 We maten de 10 in de nectar 11 synthetische 12 Wat blijkt: 13 met een overeenkomstige frequentie 14 bloembladeren die 15 suikerconcentratie van de nectar. geluidsgolven waarnemen en daarop reageren? zou een plant meer bestuivers kunnen lokken. de geluidsgolven van honingbijen kunnen opvangen aantrekkelijker kunnen maken, dan verwachten we zal gaan trillen en zoetere nectar zal produceren na aan het geluid van een vliegende honingbij. teunisbloemen (Oenothera drummondii), waarvan de voornaamste bestuiver is. trillingen van de bloembladeren en de suikerconcentratie in reactie op geluidsopnames van bestuivers en geluiden van verschillende frequenties. zowel het geluid van bestuivers als een synthetisch geluid frequentie veroorzaakt trillingen in de leiden tot een snelle toename in de 1p 26 In welke regel begint de zin die de hypothese van de onderzoekers bevat? A in regel 2 B in regel 3 C in regel 7 D in regel 9 E in regel 12 1p 27 In welke regel begint de beschrijving van het werkplan dat de onderzoekers gevolgd hebben? A in regel 2 B in regel 3 C in regel 7 D in regel 9 E in regel 12 HA-1018-a-23-1-0 13 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 14 In afbeelding 2 is de suikerconcentratie weergegeven van de nectar na stilte, na een hoog geluid, na een laag geluid (met dezelfde frequentie als het geluid van honingbijen) en na het afspelen van een geluidsopname van een echte honingbij. De suikerconcentratie is uitgedrukt in de brix- waarde. Hoe hoger deze waarde, hoe hoger de suikerconcentratie. afbeelding 2 [FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as de brix-waarde (van 0 tot 20) en op de x-as de geluidcondities: stilte, hoog geluid, laag geluid en honingbij-geluid. De staven geven de suikerconcentratie weer voor elke conditie.] Doordat bijen verschil in suikerconcentratie kunnen waarnemen, zullen ze met name bloemen gaan bezoeken die nectar met een hoge suikerconcentratie produceren. Als de brix-waarde meer dan 3% toeneemt, kunnen honingbijen dit waarnemen. 2p 28 Licht toe, aan de hand van een berekening, of de toename in brix-waarde na het afspelen van honingbij-geluid waarneembaar is voor een honingbij. Wat opvalt, is dat de planten niet op alle trillingen reageren. Teunisbloemen produceren wel zoetere nectar na het waarnemen van de geluidsfrequentie van hun bestuivers, maar reageren niet of nauwelijks op geluiden met een hogere frequentie. 1p 29 Verklaar het voordeel hiervan voor de teunisbloem. HA-1018-a-23-1-0 14 / 24 lees verder ▶▶▶ ### Pagina 15 Bèta-thalassemie genezen met stamceltransplantatie Bij zijn geboorte blijkt Ryan gezond. Als het jongetje een half jaar oud is, blijkt hij echter onvoldoende gegroeid te zijn en ziet hij erg bleek. Na bloedonderzoek blijkt Ryan de ziekte bèta-thalassemie te hebben, een erfelijke ziekte als gevolg van een mutatie in een gen voor hemoglobine. De mutatie veroorzaakt een verhoogde afbraak van rode bloedcellen. De ziekte kan worden behandeld met stamcellen uit het beenmerg van een donor. Stamcellen uit het beenmerg doorlopen verschillende stadia voordat ze als reticulocyten in de bloedbaan komen (afbeelding 1). Vervolgens ontwikkelen ze zich daar in 24 uur tot erytrocyten: rijpe rode bloedcellen. afbeelding 1 [FIGUUR: Een schematische weergave van de ontwikkeling van een pluripotente stamcel naar een erytrocyt, met tussentijdse stadia: pro-erytroblast, erytroblast, reticulocyt.] pluripotente stamcel -> pro-erytroblast -> erytroblast -> reticulocyt -> erytrocyt 30 (1p) Stamcellen uit het beenmerg ontwikkelen zich tot rode bloedcellen. Wat is de naam van dit proces? A adaptatie B differentiatie C expressie D evolutie E selectie HA-1018-a-23-1-0 15 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 16 Rijpe rode bloedcellen leven gemiddeld drie maanden, maar bij Ryan worden ze al na enkele dagen afgebroken. Om het tekort aan rode bloedcellen gedeeltelijk te compenseren, is de activiteit van het rode beenmerg verhoogd. Een medisch laborant maakt een preparaat van een druppel bloed van Ryan en bepaalt met de microscoop de verhouding tussen de reticulocyten en de rijpe rode bloedcellen. In afbeelding 2 zijn twee bloedbeelden te zien, een ervan is dat van Ryan, het andere is een normaal bloedbeeld. [FIGUUR: Afbeelding 2 toont twee microscopische preparaten van bloedcellen. Het linker preparaat (bloedbeeld 1) toont voornamelijk ronde, biconcave rode bloedcellen, met enkele grotere cellen met kernen en andere structuren. Het rechter preparaat (bloedbeeld 2) toont voornamelijk rode bloedcellen die een afwijkende vorm en structuur hebben, met zichtbare interne structuren of pigmentatie.] bloedbeeld 1 bloedbeeld 2 2p 31 Welk bloedbeeld is van Ryan? En wat is daarin afwijkend? bloedbeeld Ryan afwijkend A bloedbeeld 1 er zijn relatief veel reticulocyten B bloedbeeld 1 er zijn relatief weinig reticulocyten C bloedbeeld 2 er zijn relatief veel reticulocyten D bloedbeeld 2 er zijn relatief weinig reticulocyten Door het tekort aan rode bloedcellen in zijn bloed heeft Ryan een verhoogde hartslagfrequentie. 2p 32 Leg uit dat de hartslagfrequentie bij bèta-thalassemiepatiënten hoger moet zijn dan normaal. De verhoogde activiteit van het beenmerg wordt veroorzaakt door een verhoogde afgifte van een bepaald hormoon. 1p 33 Noteer de naam van dit hormoon. HA-1018-a-23-1-o 16 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 17 Ryan krijgt elke drie weken een bloedtransfusie via een infuus in een bloedvat in zijn arm. Afbeelding 3 is een schematische tekening van de bloedsomloop. afbeelding 3 [FIGUUR: Schematische tekening van de bloedsomloop met bloedvaten en structuren, gelabeld met letters P, Q, R en S. Er zijn pijlen die de bloedstroomrichting aangeven.] 1p 34 Welke letter geeft het bloedvat aan waarin het infuus wordt aangelegd? A letter P B letter Q C letter R D letter S Er is geen medicijn voor bèta-thalassemie. Alleen een stamceltransplantatie kan Ryan genezen. Er bestaan twee typen stamceltransplantaties: één waarbij stamcellen van de patiënt zelf gebruikt worden, en één waarbij stamcellen afkomstig zijn van een donor. Verklaar dat een stamceltransplantatie met Ryans eigen stamcellen niet tot zijn genezing zal leiden. 1p 35 HA-1018-a-23-1-0 17 / 24 lees verder ### Pagina 18 Bij een stamceltransplantatie voor een bèta-thalassemie patiënt worden de stamcellen van de patiënt gedood en vervangen door stamcellen van een donor. Een deel van deze stamcellen zal zich ontwikkelen tot rode bloedcellen, een ander deel tot afweercellen. Het is belangrijk dat bepaalde membraaneiwitten (HLA-eiwitten) van de donorcellen zo veel mogelijk overeenkomen met die van de patiënt om een immuunreactie te voorkómen. Deze immuunreactie ontstaat als de gedoneerde stamcellen die zich tot afweercellen hebben ontwikkeld, de HLA-eiwitten van de patiënt als lichaamsvreemd herkennen. Over de immuunreactie die kan optreden na de stamceltransplantatie worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Bij de immuunreactie zijn de HLA-eiwitten de antigenen. 2 Bij de immuunreactie worden cellen van gezonde weefsels van de patiënt aangevallen. 3 De immuunreactie wordt veroorzaakt doordat de donorstamcellen als lichaamsvreemd worden herkend. 2p 36 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Bèta-thalassemie erft autosomaal recessief over. Ryans ouders zijn beiden drager van het gemuteerde gen, maar hebben geen verschijnselen van bèta-thalassemie. In afbeelding 4 zijn vijf lichaamscellen (P, Q, R, S en T) schematisch afgebeeld. In elke cel is slechts één chromosomenpaar getekend. Het gemuteerde hemoglobine-gen is met zwart aangegeven. afbeelding 4 [FIGUUR: Een afbeelding met vijf cirkels, genummerd P, Q, R, S en T. Elke cirkel bevat twee chromosomen. Op sommige chromosomen is een zwart gedeelte aangegeven.] 2p 37 - Welke cel geeft een lichaamscel van Ryan weer? - En welke cel geeft een lichaamscel van Ryans moeder weer? Noteer je antwoord als volgt: Ryan: ... moeder: ... HA-1018-a-23-1-o 18 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 19 Ryans zus Noa heeft geen bèta-thalassemie, maar ze is mogelijk wel drager van de ziekte. 2p 38 Hoe groot is de kans dat Noa drager is van bèta-thalassemie? A $\frac{1}{4}$ B $\frac{1}{3}$ C $\frac{2}{3}$ D $\frac{3}{4}$ Het DNA van Noa wordt onderzocht. Ze blijkt geschikt als donor. De kinderarts bespreekt met de ouders van Ryan en Noa het verloop van de stamceltransplantatie en de mogelijke risico's. In de dagen voorafgaand aan de stamceltransplantatie krijgt Ryan stoffen toegediend waarmee zijn eigen beenmergstamcellen worden gedood. Daarna krijgt Ryan de stamcellen van Noa toegediend. Pas na enkele weken zal blijken of de gedoneerde stamcellen zich ontwikkelen tot nieuwe bloedcellen. Risico's voor Ryan bij deze stamceltransplantatie zijn: 1 Er ontstaat een immuunreactie. 2 De gedoneerde stamcellen vermenigvuldigen zich niet. 3 Er is tijdelijk onvoldoende afweer tegen infecties. 4 Er is tijdelijk een verhoogde kans op bloedingen. Om deze risico's te ondervangen of de gevolgen ervan tegen te gaan, zijn de volgende behandelingen mogelijk: P een transfusie met bloedplaatjes Q medicijnen toedienen die de afweer onderdrukken R vooraf antibiotica toedienen S vooraf beenmerg van Ryan afnemen en invriezen 2p 39 Welke behandeling past bij welk risico? Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van de bijbehorende behandeling erachter. HA-1018-a-23-1-0 19 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 20 Mens temde het paard al in de oertijd Aya volgt de opleiding archeologie aan de hogeschool Saxion. Ze loopt stage in Kazachstan op een vindplaats van een prehistorische paardenboerderij. Daar wordt onderzocht wanneer de mens voor het eerst wilde paarden ging temmen. Aya selecteert voorwerpen om met behulp van de C14-methode te dateren. Bij deze methode wordt in het laboratorium de ouderdom bepaald aan de hand van de relatieve hoeveelheid radioactieve koolstof- isotopen die aanwezig zijn in organische stoffen. Uit de datering blijkt dat de paardenboerderij er rond 3500 voor Christus moet hebben gestaan. Drie voorwerpen zijn: - een paardenbot - een houten kom - een stenen gebruiksvoorwerp 1p 40 Noteer welk van deze voorwerpen geschikt is of welke voorwerpen geschikt zijn voor de ouderdomsbepaling met de C14-methode. De paarden werden waarschijnlijk gemolken; dit werd afgeleid uit de vondst van melkzuur in de resten van houten kommen. Het melkzuur ontstond toen de lactose uit de paardenmelk werd omgezet tijdens een bepaald stofwisselingsproces. 1p 41 Bij welk stofwisselingsproces wordt lactose omgezet in melkzuur? A bij aerobe dissimilatie B bij anaerobe dissimilatie C bij assimilatie Uit DNA-analyse blijkt dat alle huidige tamme paardenrassen (Equus ferus caballus) afstammen van 17 verschillende tamiliegroepen wilde paarden. De genetische variatie in het DNA van de Y-chromosomen van tamme paarden blijkt klein te zijn. Bij paarden wordt het geslacht op dezelfde manier door de chromosomen bepaald als bij mensen. Aya leest dat de genetische variatie van de Y-chromosomen bij tamme paarden is afgenomen als gevolg van fokken (kruisen). 1p 42 Verklaar hoe fokken de genetische variatie kan afnemen. HA-1018-a-23-1-o 20/24 lees verder ### Pagina 21 Tegenwoordig komen wilde paarden nog steeds voor. Dit zijn przewalskipaarden ($Equus$ $ferus$ $przewalskii$), die te vinden zijn in een nationaal park in Mongolië, in enkele dierentuinen, en in een aantal natuurgebieden. Drie uitspraken over de huidige przewalskipaarden en de huidige tamme paarden zijn: 1 Ze behoren tot dezelfde populatie. 2 Ze behoren tot dezelfde soort. 3 Ze behoren tot hetzelfde genus (geslacht). 2p 43 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak $juist$ of $onjuist$ is. Aya vindt op internet een evolutionaire stamboom van verschillende paardenrassen en de ezel (afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Een cladogram met de volgende labels: ezel, przewalskipard, fjord, ijslander, Mongools paard, freiberger, Belgisch trekpaard, standaardbreed, Franse draver, Amerikaanse draver, arabier, andalusiër.] Aya doet de volgende uitspraken over deze stamboom: 1 De ezel is de voorouder van alle weergegeven paardenrassen. 2 Het przewalskipard is van alle weergegeven paardenrassen het meest verwant aan de ezel. 3 De Franse draver is van alle weergegeven paardenrassen het meest verwant aan de Amerikaanse draver. 2p 44 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak $juist$ of $onjuist$ is. HA-1018-a-23-1-0 21 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 22 Nierstenen in de bocht De vader van Sem heeft last van nierstenen. Daarom zoekt Sem naar informatie over het voorkomen en behandelen ervan. Hierbij komt hij een artikel tegen van Amerikaanse wetenschappers die onderzochten of een ritje in de achtbaan helpt om nierstenen uit te plassen. Nierstenen (afbeelding 1) ontstaan wanneer calciumzouten in de urine slecht oplossen en vervolgens kristallen vormen die steeds groter worden. Kleine nierstenen worden gewoon uitgeplast, maar grotere kunnen vast blijven zitten. afbeelding 1 [FIGUUR: Een close-up afbeelding van nierstenen, met een liniaal op de achtergrond.] Calcium-ionen worden via de nieren uitgescheiden. Een aantal delen van het uitscheidingsstelsel die door een calcium-ion gepasseerd worden zijn: 1 blaas 2 glomerulus 3 nierbuisje 4 urinebuis 5 urineleider 6 verzamelbuisje 1p 45 In welke volgorde passeert het calcium-ion deze del op de kortste weg van de nierslagader tot en met het uitplassen? Noteer de nummers in de juiste volgorde. HA-1018-a-23-1-0 22 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 23 De Amerikaanse wetenschappers maakten een siliconen model van de nier van iemand met nierstenen (afbeelding 2). In dit model werden nierstenen op die posities geplaatst die overeenkomen met de plaatsen waar ze zaten in de echte nier (aangegeven met zwarte stippen). Hierna werd het model gevuld met urine en vervolgens verpakt in een rugzak. De rugzak werd rechtop vastgezet op een stoel van een achtbaan-wagentje. Na een ritje werd gecontroleerd waar de nierstenen zich bevonden. Nierstenen die zich in het reservoir onder in het model bevonden, werden beschouwd als uitgeplast. afbeelding 2 [FIGUUR: Een afbeelding van een siliconen model van een nier met labels P, hoog, Q, midden, laag, reservoir.] 2p 46 Met welk deel van de nier komt plaats P overeen? En plaats Q? plaats P plaats Q A niermerg nierbekken B niermerg urineleider C nierschors nierbekken D nierschors urineleider Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. HA-1018-a-23-1-o 23 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 24 In tabel 1 staan de resultaten van het experiment. Aangegeven is hoeveel van het aantal geteste nierstenen na een rit in de achtbaan in het opvangreservoir terecht zijn gekomen ('uitgeplast'). Er zijn verschillende formaten nierstenen getest. tabel 1 [FIGUUR: Tabel met posities van nierstenen (hoog, midden, laag, totaal) en groottes van nierstenen (5 mm³, 14 mm³, 65 mm³, totaal). De cellen bevatten breuken die het aantal uitgeplast/aantal geteste nierstenen aangeven, en percentages voor het totaal.] 1p 47 Wat is de afhankelijke variabele in dit onderzoek? A de positie van de geteste nierstenen B de grootte van de nierstenen C het aandeel uitgepaste nierstenen Over de resultaten van het onderzoek worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Hoe groter een niersteen, hoe kleiner de kans dat hij wordt uitgeplast. 2 Hoe hoger een niersteen zich bevindt, hoe groter de kans dat hij wordt uitgeplast. 2p 48 Welke uitspraak is juist? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1018-a-23-1-o 24 / 24