# Eindexamen Biologie HAVO 2022 tijdvak 3 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3 ## Vraag 1 – Opgave 1 (2 punten) 1 afbeelding 2 Tijdens een halve marathon gebruikt Brandon een meetpil en een smartwatch om informatie te verzamelen over de werking van zijn lichaam. Hij heeft de meetpil voor de wedstrijd ingeslikt, zodat de pil zich tijdens de wedstrijd in zijn darmen bevindt. De meetpil (afbeelding 2) bevat een sensor die voortdurend de lichaamstemperatuur meet en doorgeeft aan de smartwatch. Tijdens de wedstrijd meet de smartwatch ook Brandons hartslag. Na de wedstrijd verlaat de meetpil het lichaam met de ontlasting. Het verteringsstelsel bestaat uit onder andere de volgende organen: 1 alvleesklier 2 dikke darm 3 dunne darm 4 endeldarm 5 lever 6 maag 7 slokdarm Wat kun je verwachten: Je krijgt een lijst met organen van het verteringsstelsel en een scenario waarin een meetpil door het lichaam beweegt. Je moet de route van deze pil door de organen in de juiste volgorde aangeven. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie en de functie van de belangrijkste organen van het menselijk verteringsstelsel kennen. Je moet weten welke organen onderdeel zijn van het spijsverteringskanaal (de buis waar voedsel doorheen gaat) en welke organen klieren zijn die stoffen afgeven aan dit kanaal. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven organen in de juiste fysiologische volgorde plaatsen, gebaseerd op de weg die voedsel aflegt door het lichaam. Je moet de nummers van de organen correct gebruiken om de volgorde aan te geven. Waar op letten: Je moet de juiste volgorde van de organen in het verteringsstelsel kennen waar voedsel (en dus de pil) doorheen gaat. Je moet onderscheid maken tussen organen waar voedsel fysiek doorheen beweegt en accessoire organen die spijsverteringssappen produceren maar waar het voedsel niet doorheen gaat. Je moet de nummers van de organen correct in de juiste volgorde plaatsen. Je moet alle vijf de juiste organen in de juiste volgorde noemen om de maximale score te behalen. Kernbegrippen: verteringsstelsel, anatomie, spijsvertering Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen organen waar voedsel doorheen gaat (tractus digestivus) en accessoire spijsverteringsorganen (zoals lever en alvleesklier). De pil passeert niet door de lever of alvleesklier. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/1 ## Vraag 2 – Opgave 2 (2 punten) 2 Tijdens een halve marathon gebruikt Brandon een meetpil en een smartwatch om informatie te verzamelen over de werking van zijn lichaam. Hij heeft de meetpil voor de wedstrijd ingeslikt, zodat de pil zich tijdens de wedstrijd in zijn darmen bevindt. De meetpil (afbeelding 2) bevat een sensor die voortdurend de lichaamstemperatuur meet en doorgeeft aan de smartwatch. Tijdens de wedstrijd meet de smartwatch ook Brandons hartslag. Na de wedstrijd verlaat de meetpil het lichaam met de ontlasting. Het verteringsstelsel bestaat uit onder andere de volgende organen: 1 alvleesklier 2 dikke darm Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van een grafiek met meetgegevens van een sporter. Je moet de juiste grootheid en eenheid toekennen aan de y-as van de grafiek, gebaseerd op de context van de vraag en de realistische waarden in de grafiek. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de fysiologische reacties van het menselijk lichaam tijdens inspanning, zoals de relatie tussen lichaamstemperatuur en hartslag. Je moet ook weten welke eenheden bij welke grootheden horen (bijvoorbeeld hartslag in slagen per minuut, temperatuur in graden Celsius). Wat moet je kunnen: Je kunt een spreidingsdiagram (scatter plot) aflezen en interpreteren. Je kunt op basis van de context en de getoonde waarden in een grafiek bepalen welke grootheid en eenheid bij welke as horen. Je kunt realistische fysiologische waarden herkennen. Waar op letten: Je benoemt de correcte grootheid voor de y-as. Je benoemt de correcte eenheid voor de y-as. Je let op de realistische waarden die bij de grootheid en eenheid horen. Je vermijdt het verwisselen van grootheid en eenheid, dit kost je punten. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst over wat er gemeten wordt. Kernbegrippen: homeostase, thermoregulatie, hartslagfrequentie, fysiologie van inspanning Veelgemaakte fouten: - Verwisselen van de grootheid en eenheid van de x-as en y-as. Het CV kent hier 1 punt voor toe. - Het verkeerd toekennen van de grootheid temperatuur en eenheid graden Celsius aan de y-as. Het CV kent hier 1 punt voor toe. - Het gebruiken van een onjuiste tijdseenheid voor hartslag, zoals 'per seconde' of 'per uur'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/2 ## Vraag 3 – Opgave 3 (1 punt) Na 1 uur en 25 minuten passeert Brandon verhit en zwetend de finish. Noteer de naam van het stofwisselingsproces waardoor de meeste warmte in zijn lichaam is ontstaan. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de fysiologische processen die optreden tijdens lichamelijke inspanning, specifiek gericht op warmteproductie. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende stofwisselingsprocessen kennen die energie leveren in het menselijk lichaam, met name dissimilatie (verbranding) en de relatie daarvan met warmteproductie. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische term benoemen voor het proces dat de meeste warmte genereert tijdens intensieve lichamelijke activiteit. Waar op letten: Je noemt het specifieke stofwisselingsproces dat verantwoordelijk is voor warmteproductie. Je vermijdt algemene termen zoals 'stofwisseling' of 'metabolisme'. Je maakt geen verwarring tussen warmteproductie en warmteafgifte (zweten). Je gebruikt de correcte biologische term zoals die in het curriculum wordt verwacht. Kernbegrippen: dissimilatie, verbranding, energiemetabolisme, warmteproductie, inspanningsfysiologie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van warmteproductie (dissimilatie) met warmteafgifte (zweten). - Een te algemeen antwoord geven zoals 'stofwisseling' of 'metabolisme'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/3 ## Vraag 4 – Opgave 4 (2 punten) Mede doordat Brandons lichaamstemperatuur tijdens het hardlopen steeds hoger werd, ging zijn hart steeds sneller kloppen. Afbeelding 4 geeft dit proces vereenvoudigd weer. Op drie plaatsen in dit schema (bij 1, 2 en 3) moet nog een keuze worden gemaakt. afbeelding 4 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter welke keuzemogelijkheid bij elk nummer ingevuld moet worden, zodat een juiste verklaring ontstaat voor het stijgen van de hartslagfrequentie. Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema over de regulatie van de hartslagfrequentie bij inspanning. Je moet de juiste keuzes maken om het schema kloppend te maken. Wat moet je kennen: Je moet de principes van thermoregulatie en bloeddrukregulatie kennen. Je moet weten hoe het lichaam reageert op een stijgende lichaamstemperatuur en wat de gevolgen zijn voor de bloeddruk en hartslagfrequentie. Wat moet je kunnen: Je kunt een vereenvoudigd fysiologisch schema interpreteren en de juiste causale verbanden leggen. Je kunt de effecten van vaatverwijding op de bloeddruk benoemen. Waar op letten: Je redeneert correct over de relatie tussen lichaamstemperatuur en de normwaarde. Je legt uit hoe de diameter van de bloedvaten in de huid verandert bij warmteafgifte. Je beschrijft het effect van deze vaatverandering op de bloeddruk. Je gebruikt de termen 'overschreden', 'groter' en 'daalt' op de juiste plaatsen. Je noteert de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar met de juiste keuze erachter. Kernbegrippen: thermoregulatie, homeostase, bloeddrukregulatie, hartslagfrequentie, vasodilatatie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen vasodilatatie (verwijding) en vasoconstrictie (vernauwing) bij warmteafgifte. - Incorrect redeneren over het effect van vaatverwijding op de bloeddruk; een grotere diameter verlaagt de weerstand en dus de bloeddruk. - Denken dat de normtemperatuur stijgt, terwijl de lichaamstemperatuur de norm overschrijdt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/4 ## Vraag 10 – Opgave 10 (1 punt) Sommige soorten mangrovebomen hebben ademwortels (afbeelding 3); dit zijn delen die vanuit de wortels omhoog groeien en boven de bodem uitsteken. Dankzij de ademwortels kunnen mangrovebomen voldoende opnemen van een gasvormige stof die in ondergrondse delen van de plant nodig is. Welke gasvormige stof is dat? A ammoniak B koolstofdioxide C stikstof D zuurstof Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifieke aanpassing van een plant (ademwortels) en moet de functie ervan uitleggen in relatie tot een gasvormige stof die de plant nodig heeft. Wat moet je kennen: Je moet de processen van fotosynthese en dissimilatie (celademhaling) kennen, inclusief de benodigde gassen en waar deze processen plaatsvinden in de plant. Je moet ook weten welke gassen planten opnemen via de wortels en welke via de bladeren. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van een specifieke plantenstructuur (ademwortels) kunnen afleiden uit de context van de leefomgeving (zuurstofarme bodem) en de algemene fysiologie van planten (gasbehoefte van wortels). Waar op letten: Je moet de functie van wortels begrijpen, specifiek in een zuurstofarme omgeving. Je moet het verschil kennen tussen gassen die nodig zijn voor fotosynthese en gassen die nodig zijn voor dissimilatie. Je moet de term 'ademwortels' kunnen relateren aan gasuitwisseling. Je moet de specifieke behoefte van ondergrondse plantendelen kunnen benoemen. Kernbegrippen: gaswisseling, dissimilatie, adaptatie, plantenfysiologie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen gassen voor fotosynthese (CO2) en dissimilatie (O2). - Denken dat stikstof als gas (N2) wordt opgenomen door wortels, in plaats van als ionen (nitraat/ammonium). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/10 ## Vraag 11 – Opgave 11 (2 punten) In het zoute water in de Arnhemse mangrovehal leven mangrovekwallen (afbeelding 4) en degenkrabben (afbeelding 5). Mangrovekwallen, die ondersteboven op de modderbodem liggen, hebben een mutualistische relatie met bepaalde algen. De algen leven beschermd in de tentakels van de kwal en geven organische stoffen af die de mangrovekwal nodig heeft. Degenkrabben woelen de bodem om bij het zoeken naar voedsel. Daardoor wordt het water minder helder. Als gevolg hiervan neemt een bepaalde abiotische factor af, waardoor de mangrovekwallen moeilijker kunnen overleven. - Noteer deze abiotische factor. - Verklaar dat door de afname van deze abiotische factor de overlevingskans van mangrovekwallen afneemt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een ecologische relatie en de invloed van abiotische factoren. Je moet een abiotische factor benoemen en vervolgens een verklaring geven voor de afname van de overlevingskans van een organisme, waarbij je de informatie uit de casus gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'abiotische factor', 'mutualisme' en 'fotosynthese' kennen. Ook moet je weten welke factoren essentieel zijn voor fotosynthese. Wat moet je kunnen: Je kunt een abiotische factor identificeren op basis van een beschrijving. Je kunt een causale redenering opzetten die de relatie tussen een abiotische factor, een biologisch proces (fotosynthese) en de overlevingskans van een organisme verklaart. Waar op letten: Je benoemt de correcte abiotische factor die afneemt. Je legt de causale relatie uit tussen de afname van deze factor en de verminderde overlevingskans van de mangrovekwal. Je benoemt de rol van de algen en het proces fotosynthese expliciet in je verklaring. Je gebruikt de informatie uit de casus over de mutualistische relatie en de degenkrabben. Kernbegrippen: ecologie, abiotische factoren, biotische factoren, symbiose, mutualisme, fotosynthese, producenten, consumenten Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van biotische en abiotische factoren. - Het niet leggen van de link tussen de troebelheid van het water en de hoeveelheid licht die de bodem bereikt. - Het over het hoofd zien van de cruciale rol van de symbiotische algen die in de vraagtekst wordt genoemd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/11 ## Vraag 12 – Opgave 12 (2 punten) De meetresultaten kunnen gebruikt worden om te voorspellen wanneer de waterkwaliteit in gevaar komt. In de uitwerkbijlage zijn de resultaten nog eens weergegeven. Als de toename vanaf december lineair verloopt, zal op een bepaalde datum de concentratie van een van deze stoffen de norm overschrijden. 2p 12 - Vul in de uitwerkbijlage de grafiek voor de concentratie van beide stoffen aan. - Geef op de x-as aan op welke datum voor het eerst de norm voor de concentratie van een van deze stoffen wordt overschreden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een grafiek met meetresultaten van nitraat- en fosfaatconcentraties over een bepaalde periode. Je moet deze grafiek aanvullen door de trend van de concentraties lineair door te trekken en te bepalen wanneer een bepaalde norm wordt overschreden. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een lijngrafiek afleest en hoe je een lineaire trend extrapoleert. Je moet ook de betekenis van milieunormen voor waterkwaliteit begrijpen, hoewel de specifieke normen in de vraagtekst of bijlage worden gegeven. Wat moet je kunnen: Je kunt een grafiek lineair extrapoleren. Je kunt de normwaarden aflezen en vergelijken met de geëxtrapoleerde waarden. Je kunt nauwkeurig een datum aflezen op de x-as die overeenkomt met een specifieke concentratie op de y-as. Waar op letten: Je trekt de lijnen voor nitraat en fosfaat vanaf december lineair door. Je let goed op de schaalverdeling van beide y-assen voor nitraat en fosfaat. Je identificeert welke van de twee stoffen (nitraat of fosfaat) als eerste de norm overschrijdt. Je markeert de datum op de x-as nauwkeurig, passend bij het moment van overschrijding van de norm. Je zorgt ervoor dat de doorgetrokken lijnen en de gemarkeerde datum duidelijk zichtbaar zijn in de uitwerkbijlage. Kernbegrippen: extrapoleren, grafiek aflezen, concentratie, milieunormen, eutrofiëring Veelgemaakte fouten: - Niet lineair extrapoleren zoals gevraagd. - De verkeerde stof (nitraat) als eerste de norm laten overschrijden. - Een rekenfout of tekenfout maken bij het doortrekken van de lijnen. - De datum onnauwkeurig aflezen of markeren. - Vergeten de datum op de x-as aan te geven en alleen de lijnen doortrekken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/12 ## Vraag 13 – Opgave 13 (1 punt) 1p 13 Noteer de biologische naam van zo'n toename van de concentratie van mineralen. Om het probleem van een te hoge concentratie aan mineralen in het water aan te pakken, gebruikt Willeke een filtersysteem met bacteriën. Vier typen bacteriën zijn: 1 denitrificerende bacteriën 2 nitraatbacteriën 3 rottingsbacteriën 4 stikstofbindende bacteriën Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een ecologisch proces waarbij de concentratie van mineralen in water toeneemt. Je moet de specifieke biologische term voor dit proces kennen en correct noteren. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de correcte biologische term voor 'eutrofiëring' of 'vermesting' kennen. Je moet ook het verschil weten tussen deze term en gerelateerde, maar incorrecte, termen zoals 'overbemesting'. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste biologische term benoemen voor het proces van een toename van mineralen in water, wat leidt tot een verandering in het ecosysteem. Waar op letten: Je geeft de specifieke biologische term, geen algemene omschrijving. Je gebruikt de correcte vakterm zoals die in de biologie wordt gehanteerd voor dit proces. Je vermijdt het antwoord 'overbemesting', want dit is niet de correcte biologische term voor de toename van mineralen in water. Kernbegrippen: eutrofiëring, vermesting, algenbloei, ecosysteem, waterkwaliteit, mineralen, nitraat, fosfaat Veelgemaakte fouten: - Het antwoord 'overbemesting' wordt fout gerekend, zoals aangegeven in het correctievoorschrift. - Een beschrijving van het proces geven in plaats van de specifieke biologische term. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/13 ## Vraag 14 – Opgave 14 (2 punten) 2p 14 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bacteriën wel of niet de nitraatconcentratie in het water kunnen laten afnemen. In het bassin groeien de populaties van vissoorten zoals de parelmoercichlide (afbeelding 7) en de groene zwaarddrager (afbeelding 8) erg hard. Daarom overweegt Willeke maatregelen te nemen om de populaties te reguleren. afbeelding 7 afbeelding 8 Een mogelijke maatregel is het wegvangen van een deel van deze populaties met behulp van grote netten. Willeke wil de regulatie liever op een natuurlijke manier laten plaatsvinden door een predator te introduceren die op zwaarddragers en cichliden jaagt. Bij regulatie met behulp van een predator vindt selectie plaats op andere eigenschappen dan bij regulatie met behulp van netten. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de rol van verschillende typen bacteriën in de stikstofkringloop en hun invloed op de nitraatconcentratie in water. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende stappen van de stikstofkringloop kennen, inclusief de namen van de bacteriën die bij elke stap betrokken zijn (denitrificerende bacteriën, nitraatbacteriën, rottingsbacteriën, stikstofbindende bacteriën) en welke stoffen zij omzetten. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van elk type bacterie in de stikstofkringloop kunnen benoemen en beredeneren of hun activiteit leidt tot een afname of toename van de nitraatconcentratie in het water. Waar op letten: Je benoemt per bacteriesoort of deze de nitraatconcentratie wel of niet laat afnemen. Je gebruikt je kennis van de stikstofkringloop om de rol van elke bacteriesoort te bepalen. Je let goed op de specifieke omzettingen die elke bacteriesoort uitvoert en het directe of indirecte effect daarvan op de nitraatconcentratie. Je onderscheidt bacteriën die nitraat afbreken van bacteriën die nitraat vormen of indirect bijdragen aan de vorming ervan. Kernbegrippen: stikstofkringloop, denitrificatie, nitrificatie, ammonificatie, stikstoffixatie Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de verschillende rollen van bacteriën in de stikstofkringloop. - Denken dat nitraatbacteriën de nitraatconcentratie verlagen, terwijl ze deze juist verhogen door nitriet om te zetten in nitraat. - Niet realiseren dat rottingsbacteriën en stikstofbindende bacteriën via tussenstappen (ammonificatie en nitrificatie) juist leiden tot een toename van de nitraatconcentratie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/14 ## Vraag 15 – Opgave 15 (2 punten) 15 14- 13- 12- 11 10 9- 8- 7 6 5 4 3 2- 1 0 8,0 -7,5 -7,0 -6,5 6,0 -5,5 -5,0 fosfaatconcentratie (mg/L) 4,5 4,0 -3,5 -3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0 15-jun '17 15-jul '17 15-aug '17 15-sep '17 15-okt '17 15-nov '17 15-dec '17 15-jan '18 Legenda: nitraatconcentratie ---------- fosfaatconcentratie datum meting De meetresultaten kunnen gebruikt worden om te voorspellen wanneer de waterkwaliteit in gevaar komt. In de uitwerkbijlage zijn de resultaten nog eens weergegeven. Als de toename vanaf december lineair verloopt, zal op een bepaalde datum de concentratie van een van deze stoffen de norm overschrijden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over selectie en adaptatie, waarbij je moet uitleggen hoe verschillende vormen van selectiedruk (bijvoorbeeld door een predator of door visserij met netten) leiden tot het bevoordelen van specifieke eigenschappen binnen een populatie vissen. Wat moet je kennen: Je moet de concepten van natuurlijke selectie, selectiedruk, adaptatie en de invloed van omgevingsfactoren op populaties kennen. Je moet ook het verschil begrijpen tussen selectie door een levende predator en selectie door een menselijk instrument zoals een visnet. Wat moet je kunnen: Je moet een specifieke eigenschap van een organisme kunnen benoemen en vervolgens kunnen uitleggen hoe deze eigenschap een voordeel of nadeel oplevert onder een bepaalde selectiedruk. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen die leidt tot een verandering in de populatie. Waar op letten: Je benoemt een specifieke eigenschap van de vissen. Je legt uit hoe deze eigenschap de overlevingskans beïnvloedt in het specifieke scenario van de selectiedruk (predator of net). Je maakt een duidelijk onderscheid tussen de selectiedruk van een predator en die van een visnet. Je gebruikt correcte biologische termen, zoals 'selectiedruk' of 'natuurlijke selectie'. Je zorgt ervoor dat de verklaring logisch volgt uit de genoemde eigenschap en de selectiedruk. Kernbegrippen: natuurlijke selectie, kunstmatige selectie, selectiedruk, adaptatie, predator-prooi relatie Veelgemaakte fouten: - Een eigenschap noemen zonder de link te leggen met de specifieke selectiedruk van de predator of het net. - Een onlogische koppeling maken, bijvoorbeeld beweren dat een net snelle vissen vangt. - De twee scenario's door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/15 ## Vraag 16 – Opgave 16 (1 punt) 16 15 14- 13- 12- 11 10 9- 8- 7 6 5 4 3 2- 1 0 8,0 -7,5 -7,0 -6,5 6,0 -5,5 -5,0 fosfaatconcentratie (mg/L) 4,5 4,0 -3,5 -3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0 15-jun '17 15-jul '17 15-aug '17 15-sep '17 15-okt '17 15-nov '17 15-dec '17 15-jan '18 Legenda: nitraatconcentratie ---------- fosfaatconcentratie datum meting De meetresultaten kunnen gebruikt worden om te voorspellen wanneer de waterkwaliteit in gevaar komt. In de uitwerkbijlage zijn de resultaten nog eens weergegeven. Als de toename vanaf december lineair verloopt, zal op een bepaalde datum de concentratie van een van deze stoffen de norm overschrijden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario voorgelegd over de introductie van een nieuwe soort in een bestaand ecosysteem. Je moet de mogelijke negatieve gevolgen hiervan kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van ecologische interacties kennen, zoals predator-prooi relaties, concurrentie, voedselwebben en de impact van exoten op een ecosysteem. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolg redenering kunnen opzetten om de ecologische impact van een nieuwe soort te verklaren. Je moet specifieke voorbeelden kunnen geven van hoe een ecosysteem verstoord kan raken. Waar op letten: Je noemt een concreet, specifiek ecologisch gevolg van de introductie van een nieuwe predator. Je vermijdt algemene uitspraken zoals 'het verstoort het evenwicht' zonder verdere uitleg. Je beschrijft een plausibel mechanisme dat leidt tot de verstoring van het ecosysteem. Je relateert je antwoord aan de context van een predator-prooi relatie of voedselweb. Je gebruikt correcte biologische vaktermen waar van toepassing. Kernbegrippen: ecosysteem, predator-prooi relatie, introductie van exoten, voedselweb, populatiebiologie, ecologisch evenwicht Veelgemaakte fouten: - Het geven van een te algemeen antwoord zoals 'het verstoort het evenwicht' zonder een specifiek mechanisme te noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/16 ## Vraag 17 – Opgave 17 (1 punt) 1p 17 Noteer de wetenschappelijke naam van het aanpassen van de ooglens om beelden scherp op het netvlies te krijgen. De lengte van de oogas (afbeelding 1) van Jimmy is de laatste jaren toegenomen. Hij is daardoor bijziend. afbeelding 1 oogas Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifiek biologisch proces in het menselijk lichaam en je moet de correcte wetenschappelijke naam voor dit proces geven. Wat moet je kennen: Je moet de wetenschappelijke term kennen voor het proces waarbij de ooglens van vorm verandert om beelden scherp op het netvlies te krijgen. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste vakterm uit je geheugen kunnen ophalen en correct kunnen noteren. Waar op letten: Je gebruikt de exacte wetenschappelijke term. Je vermijdt algemene termen zoals 'scherp zien'. Je let op de spelling van de term. Kernbegrippen: accommodatie, ooglens, scherpstellen, netvlies Veelgemaakte fouten: - Verwarring met adaptatie (aanpassing aan lichtintensiteit) of pupilreflex. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/17 ## Vraag 18 – Opgave 18 (2 punten) De lengte van de oogas (afbeelding 1) van Jimmy is de laatste jaren toegenomen. Hij is daardoor bijziend. Kost scherpstellen op voorwerpen dichtbij nu meer of minder energie dan toen hij nog niet bijziend was? En heeft hij nu een bril nodig met bolle of met holle lenzen om op afstand scherp te kunnen zien? | scherpstellen | bril met | | :--- | :--- | | A meer | bolle lenzen | | B meer | holle lenzen | | C minder | bolle lenzen | | D minder | holle lenzen | Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over bijziendheid en de correctie daarvan. Je moet de effecten van een langere oogas op het scherpstellen en de benodigde bril correct inschatten. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'bijziendheid' (myopie), 'oogas', 'accommodatie', 'ooglens', 'straalvormig lichaam', 'holle lens' en 'bolle lens' kennen. Je moet weten hoe het oog scherpstelt op verschillende afstanden en welke lensafwijkingen met welke bril gecorrigeerd worden. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering opzetten over de invloed van een langere oogas op de accommodatie van het oog voor dichtbij zien. Je moet ook kunnen bepalen welke type lens nodig is om bijziendheid te corrigeren, gebaseerd op de werking van lichtstralen. Waar op letten: Je moet de relatie tussen een langere oogas en de benodigde accommodatie voor dichtbij zien correct uitleggen. Denk hierbij aan de bolling van de lens en de energie die dit kost. Je moet de juiste lenssoort (bol of hol) koppelen aan de correctie van bijziendheid. Je moet de termen 'bijziendheid', 'accommodatie', 'oogas', 'holle lens' en 'bolle lens' correct gebruiken. Je moet beide delen van de vraag (energie en lenssoort) correct beantwoorden om scorepunten te behalen. Je moet de oorzaak-gevolgrelatie van de langere oogas op het scherpstellen en de benodigde correctie helder formuleren. Kernbegrippen: accommodatie, bijziendheid (myopie), oogas, ooglens, straalvormig lichaam, holle lens, bolle lens Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de correctie voor bijziendheid (holle lens) en verziendheid (bolle lens). - Onjuiste redenering over de energie die nodig is voor accommodatie bij een langere oogas; men zou kunnen denken dat een grotere afwijking meer energie kost om te corrigeren, maar voor dichtbij kijken is het juist minder inspanning. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/18 ## Vraag 19 – Opgave 19 (2 punten) Jimmy krijgt van oogarts Klaver oogdruppels met atropine voorgeschreven. Door de atropinedruppels ontspannen de kringspier van de iris en de spier in het straalvormig lichaam. 2p 19 Wat gebeurt er dan met de pupil? En met de lens? | pupil wordt | lens wordt | | :---------------------- | :--------------- | | A groter | boller | | B groter | platter | | C kleiner | boller | | D kleiner | platter | Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het oog, specifiek over de pupil en de lens. Je moet de effecten van spierontspanning op deze structuren kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van het oog kennen, inclusief de iris, pupil, lens, kringspier van de iris en de spier in het straalvormig lichaam. Je moet ook de processen van pupilreflex en accommodatie begrijpen, inclusief de rol van spiercontractie en ontspanning. Wat moet je kunnen: Je moet de causale verbanden kunnen leggen tussen de ontspanning van specifieke spieren in het oog en de daaruit voortvloeiende veranderingen in de pupilgrootte en lensvorm. Je moet deze kennis kunnen toepassen op een concrete situatie zoals het gebruik van oogdruppels. Waar op letten: Je benoemt specifiek wat er met de pupil gebeurt en wat er met de lens gebeurt. Je redeneert vanuit de ontspanning van de spieren zoals in de casus beschreven. Je gebruikt de juiste vakterm voor de spieren en hun functie. Je onderscheidt de functie van de kringspier van de iris en de spier in het straalvormig lichaam. Je vermijdt verwarring tussen contractie en ontspanning van de spieren. Kernbegrippen: oog, pupilreflex, accommodatie, kringspier iris, straalvormig lichaam, lens, antagonistische spierwerking Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de werking van de kringspier van de iris en de spier in het straalvormig lichaam. - Verwarring tussen het effect van spierontspanning en spiercontractie op de pupilgrootte en lensvorm. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/19 ## Vraag 20 – Opgave 20 (1 punt) Uit onderzoek aan bijziende kinderen is gebleken dat oogdruppels met atropine de ontwikkeling van bijziendheid kunnen afremmen. In dit onderzoek werd gedurende twee jaar bij proefpersonen steeds één van de ogen behandeld met atropine (groep 1) of met een placebo (groep 2). Het andere oog van de proefpersoon werd niet behandeld met atropine of een placebo. De ontwikkeling van de brilsterkte van de behandelde ogen (groep 1a en 2a) en van de niet-behandelde ogen (groep 1b en 2b) werd gemeten (afbeelding 2). Mensen die bij een onderzoek een placebo krijgen, merken soms ook een positief effect (het placebo-effect). Licht toe, aan de hand van afbeelding 2, dat er bij dit onderzoek geen sprake is van een placebo-effect. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van oogdruppels. Je moet een grafiek analyseren en op basis daarvan een conclusie trekken over het placebo-effect. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een placebo-effect kennen en weten hoe je dit kunt aantonen of uitsluiten in een experimentele opzet. Ook moet je weten hoe je een lijngrafiek met meerdere datalijnen correct interpreteert. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie aflezen uit een grafiek en deze informatie gebruiken om een redenering op te bouwen. Je kunt de resultaten van verschillende experimentele groepen met elkaar vergelijken en daaruit een geldige conclusie trekken over een placebo-effect. Waar op letten: Je vergelijkt de juiste groepen met elkaar om het placebo-effect te beoordelen. Je interpreteert de y-as (brilsterkte in dioptrieën) correct: een lagere (meer negatieve) waarde betekent een toename van bijziendheid. Je benoemt expliciet de groepen (1a, 1b, 2a, 2b) die je met elkaar vergelijkt. Je legt uit waarom de vergelijking aantoont dat er geen placebo-effect is. Kernbegrippen: placebo-effect, wetenschappelijk onderzoek, controlegroep, grafiek interpretatie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de verschillende groepen (1a, 1b, 2a, 2b) in de grafiek. - Foutieve interpretatie van de y-as; een lagere (meer negatieve) waarde betekent een toename van bijziendheid, niet een afname. - Niet maken van een directe vergelijking tussen de met placebo behandelde groep en een relevante controlegroep. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 21 (1 punt) Om te kunnen aantonen dat atropine de werkzame stof is in de oogdruppels, was er in het experiment een controlegroep. Welke groep ogen vormde deze controlegroep? A groep 1a B groep 1b C groep 2a D groep 2b Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over een experimenteel onderzoek naar de werkzaamheid van een medicijn. Je moet de juiste controlegroep aanwijzen op basis van de beschrijving van het experiment en de bijbehorende grafiek. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een goed opgezet wetenschappelijk experiment kennen, in het bijzonder het concept van een controlegroep en een placebogroep. Je moet weten waarom deze groepen nodig zijn om betrouwbare conclusies te kunnen trekken over de werkzaamheid van een stof. Wat moet je kunnen: Je kunt de verschillende groepen in een experimenteel onderzoek identificeren en hun functie bepalen. Je kunt de controlegroep aanwijzen die specifiek dient om de werkzaamheid van de geteste stof aan te tonen, door rekening te houden met het placebo-effect en andere variabelen. Waar op letten: Je identificeert de variabele die wordt getest (atropine). Je begrijpt het doel van een controlegroep in een experiment. Je herkent welke groep de invloed van de werkzame stof isoleert. Je onderscheidt de verschillende controlegroepen en hun specifieke functies. Je legt uit waarom een placebogroep essentieel is om het effect van de werkzame stof aan te tonen. Kernbegrippen: wetenschappelijk onderzoek, controlegroep, placebo Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de verschillende controlegroepen (placebo vs. onbehandeld) - Niet begrijpen dat een controlegroep dient om de invloed van één variabele te isoleren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/21 ## Vraag 24 – Opgave 24 (1 punt) 1p 24 Verklaar waarom de cellen uit het wangslijmvlies net zo bruikbaar zijn voor het DNA-onderzoek als cellen uit Pauls beenmerg. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom verschillende lichaamscellen van één persoon hetzelfde DNA bevatten en dus uitwisselbaar zijn voor DNA-onderzoek. Wat moet je kennen: Je kent de functie van DNA als drager van erfelijke informatie. Je kent het principe dat alle somatische cellen van een individu dezelfde genetische informatie bevatten, ongeacht hun specialisatie. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen de vorming van lichaamscellen en de identiteit van hun DNA. Je kunt een biologisch principe toepassen op een concrete situatie. Waar op letten: Je benoemt expliciet dat het DNA *hetzelfde* is in de verschillende celtypen. Je vermijdt algemene uitspraken zoals 'er zit DNA in'. Je legt de relatie tussen de herkomst van de cellen en de identiteit van het DNA. Kernbegrippen: DNA, genoom, mitose, somatische cellen, celdifferentiatie Veelgemaakte fouten: - Onvoldoende specifiek antwoord geven, zoals 'wangslijmvliescellen bevatten ook DNA', zonder te specificeren dat het *hetzelfde* DNA is, wat expliciet wordt afgekeurd in het correctievoorschrift. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/24 ## Vraag 25 – Opgave 25 (2 punten) Paul is geschikt als stamceldonor als de HLA-eiwitten op zijn cellen voldoende overeenkomen met die van de ontvangende patiënt. HLA-eiwitten zijn aanwezig op bijna alle lichaamscellen. Deze eiwitten zorgen ervoor dat het afweersysteem de lichaamscellen als lichaamseigen herkent. Op chromosoom 6 liggen zes genen dicht bij elkaar, die elk voor een verschillend HLA-eiwit coderen. Van elk HLA-gen zijn vele allelen bekend. Alle allelen van deze zes genen die bij iemand aanwezig zijn, komen in gelijke mate tot expressie. Hierdoor is de kans heel klein dat twee niet-verwante personen dezelfde HLA-eiwitten hebben. Over HLA-genen worden drie uitspraken gedaan: 1 Er zijn multipele allelen voor elk HLA-gen. 2 Bij elk HLA-gen is een van de allelen dominant. 3 De HLA-genen erven gekoppeld over. 25 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over HLA-genen en drie uitspraken hierover. Je moet elke uitspraak beoordelen op juistheid op basis van de gegeven tekst en je kennis van genetica. Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van multipele allelen, dominantie, codominantie en gekoppelde overerving. Je moet ook weten hoe deze concepten zich manifesteren in een biologische context. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst analyseren en deze koppelen aan je kennis van genetische begrippen. Je kunt onderscheid maken tussen verschillende vormen van allelinteractie en overerving. Waar op letten: Je controleert of je de definitie van 'multipele allelen' correct toepast op de tekst. Je let goed op de formulering 'in gelijke mate tot expressie' en relateert dit aan de juiste genetische term (codominantie versus dominantie). Je herkent de betekenis van 'dicht bij elkaar op een chromosoom' in de context van overerving. Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer, zoals gevraagd. Kernbegrippen: multipele allelen, codominantie, gekoppelde overerving, HLA-systeem, genetica Veelgemaakte fouten: - Verwarren van codominantie ('in gelijke mate tot expressie') met dominantie. - Niet herkennen dat 'dicht bij elkaar op een chromosoom' de definitie is van gekoppelde overerving. - Niet herkennen dat 'vele allelen bekend' de definitie is van multipele allelen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/25 ## Vraag 26 – Opgave 26 (1 punt) Paul is geschikt als stamceldonor als de HLA-eiwitten op zijn cellen voldoende overeenkomen met die van de ontvangende patiënt. HLA-eiwitten zijn aanwezig op bijna alle lichaamscellen. Deze eiwitten zorgen ervoor dat het afweersysteem de lichaamscellen als lichaamseigen herkent. Op chromosoom 6 liggen zes genen dicht bij elkaar, die elk voor een verschillend HLA-eiwit coderen. Van elk HLA-gen zijn vele allelen bekend. Alle allelen van deze zes genen die bij iemand aanwezig zijn, komen in gelijke mate tot expressie. Hierdoor is de kans heel klein dat twee niet-verwante personen dezelfde HLA-eiwitten hebben. Met het wangslijmvliesmonster wordt bepaald welke allelen Paul heeft van de zes HLA-genen. Deze allelen worden vergeleken met de HLA-allelen van patiënten uit de database. Om stamcellen te kunnen doneren moet er een match zijn tussen de stamceldonor en de ontvangende patiënt. Bij een ideale match zijn alle allelen hetzelfde. 26 Wat is het aantal allelen dat dan overeenkomt tussen donor en ontvangende patiënt? A 2 B 6 C 12 D 36 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genetica, specifiek over HLA-eiwitten en stamceldonatie. Je moet een berekening maken op basis van de gegeven tekst en je kennis van genetica. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'gen', 'allel', 'chromosoom' en 'diploïd' kennen en begrijpen. Je moet ook weten dat mensen twee sets chromosomen hebben (één van elke ouder). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen halen en deze kunnen combineren met je biologische kennis om tot een correcte berekening te komen. Je moet een eenvoudige vermenigvuldiging kunnen uitvoeren. Waar op letten: Je moet begrijpen wat een allel is en hoe genen en allelen zich verhouden tot chromosomen. Je moet weten dat mensen diploïde organismen zijn en wat dit betekent voor het aantal allelen per gen. Je moet de informatie uit de tekst correct combineren met je kennis over diploïdie. Je moet het verschil kennen tussen het aantal genen en het aantal allelen. Kernbegrippen: genetica, allelen, genen, chromosomen, diploïdie, HLA-systeem Veelgemaakte fouten: - Het aantal genen (6) verwarren met het aantal allelen. Dit leidt tot het foute antwoord B. - Vergeten dat mensen diploïd zijn en dus twee allelen per gen hebben. - Een willekeurige foute berekening maken, zoals 6 x 6 = 36, wat leidt tot antwoord D. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/26 ## Vraag 27 – Opgave 27 (2 punten) Twee maanden nadat Paul zijn wattenstaafje heeft opgestuurd, wordt hij opgeroepen om stamcellen te doneren. Een manier om stamcellen af te nemen is een beenmergpunctie. Na de beenmergpunctie is de productie van rode bloedcellen bij de donor tijdelijk iets verlaagd, waardoor klachten als vermoeidheid en duizeligheid kunnen ontstaan. De duizeligheid is een verschijnsel dat zich afspeelt op organisme-niveau en kan worden verklaard door processen die zich afspelen op lagere organisatieniveaus. Dit is schematisch weergegeven in afbeelding 1. Dit schema is nog niet compleet. De volgende processen moeten nog in dit schema worden ingevuld: P verlaagde aerobe dissimilatie die leidt tot verminderde ATP-productie Q het bloed transporteert minder zuurstof R verstoorde communicatie tussen hersengebieden S verstoorde impulsgeleiding 27 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende proces erachter. Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema te zien dat de relatie tussen verschillende biologische processen en organisatieniveaus weergeeft. Je moet ontbrekende processen op de juiste plek in dit schema invullen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende organisatieniveaus (molecuul, organel, cel, weefsel, orgaan, organisme) kennen en begrijpen welke processen op welk niveau plaatsvinden. Je moet ook de basisprincipes van zuurstoftransport, aerobe dissimilatie, ATP-productie en impulsgeleiding kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt een schema interpreteren en causale verbanden leggen tussen verschillende biologische processen. Je kunt processen toewijzen aan de juiste organisatieniveaus en een logische keten van gebeurtenissen reconstrueren. Waar op letten: Je let goed op de causale volgorde van de processen in het schema. Je koppelt elk proces aan het juiste organisatieniveau zoals aangegeven in het schema. Je zorgt ervoor dat de keten van oorzaak en gevolg logisch is, beginnend bij de beenmergpunctie en eindigend bij duizeligheid. Je controleert of je de juiste letters (P, Q, R, S) bij de juiste nummers (1, 2, 3, 4) hebt geplaatst. Je realiseert je dat elk correct geplaatst proces een stap in de redenering is die bijdraagt aan de score. Kernbegrippen: organisatieniveaus, celdeling, rode bloedcellen, zuurstoftransport, aerobe dissimilatie, ATP, impulsgeleiding, zenuwstelsel Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de organisatieniveaus (bijv. impulsgeleiding op celniveau vs. communicatie tussen hersengebieden op orgaanniveau). - De causale volgorde in het schema verkeerd interpreteren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/27 ## Vraag 28 – Opgave 28 (1 punt) Bij Paul wordt een andere methode toegepast om stamcellen te verkrijgen. Hij krijgt via een injectie een groeifactor (G-CSF) toegediend die de stamcellen in het beenmerg stimuleert om te gaan delen. Ook stimuleert G-CSF de migratie van stamcellen naar de bloedbaan. Daardoor kunnen na vijf dagen stamcellen worden verkregen uit zijn bloed. De werking van G-CSF komt overeen met de werking van een bepaalde groep stoffen. 1p 28 Welke groep stoffen is dat? A enzymen B hormonen C neurotransmitters D receptoren Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een groeifactor en moet deze koppelen aan een algemene groep van signaalstoffen in het lichaam. Wat moet je kennen: Je moet de definities en werkingsmechanismen kennen van enzymen, hormonen, neurotransmitters en receptoren. Je moet weten hoe signaalstoffen in het lichaam werken en welke transportroutes ze gebruiken. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschreven eigenschappen van G-CSF analyseren (transport via bloed, stimulatie van celdeling op afstand) en deze vergelijken met de kenmerken van de gegeven opties om de juiste groep stoffen te identificeren. Waar op letten: Je herkent de functie van G-CSF als signaalstof. Je onderscheidt de verschillende typen signaalstoffen en hun werkingsmechanismen. Je koppelt de beschreven werking van G-CSF aan de definitie van een specifieke groep stoffen. Je let op de transportroute (bloedbaan) en de afstand van de werking (op afstand van de productieplek). Kernbegrippen: hormonen, signaalstoffen, celcommunicatie, groeifactor Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen hormonen, neurotransmitters, enzymen en receptoren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/28 ## Vraag 29 – Opgave 29 (1 punt) 1p 29 Worden detrivoren in de grafiek in afbeelding 2 met P of met Q aangegeven? Noteer de letter en licht je antwoord toe. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interpretatie van een grafiek die de populatiegroottes van twee groepen regenwormen (P en Q) weergeeft onder verschillende bemestingscondities. Je moet bepalen welke groep detrivoren vertegenwoordigt en dit toelichten. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van detrivoren kennen en weten wat hun voedselbron is. Je moet ook de samenstelling van stalmest en drijfmest kunnen relateren aan deze voedselbron. Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit een staafdiagram (afbeelding 2) kunnen aflezen en interpreteren. Je moet een logische redenering kunnen opzetten die de grafiekgegevens koppelt aan de biologische kennis over detrivoren en mestsoorten. Waar op letten: Je noemt de juiste letter (P of Q). Je legt uit waarom deze letter detrivoren vertegenwoordigt, gebaseerd op de informatie over stalmest en drijfmest en de voedselvoorkeur van detrivoren. Je koppelt de toelichting aan de gegevens uit de grafiek (afbeelding 2). Je gebruikt de termen 'stalmest', 'drijfmest' en 'grof plantaardig materiaal' correct. Kernbegrippen: ecosysteem, voedselrelaties, detrivoor, data-interpretatie Veelgemaakte fouten: - Alleen de letter P noemen zonder toelichting. - De definitie van detrivoren en geofagen uit de tekst verwarren. - De samenstelling van stalmest (met stro) en drijfmest (met urine) niet correct koppelen aan de voedselbron van detrivoren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/29 ## Vraag 30 – Opgave 30 (2 punten) 2p 30 Door te tellen vanaf de kar in plaats van kruipend door het gras én doordat Onrust per grasland meerdere stroken bekeek, werd het onderzoek beter. Is de betrouwbaarheid of de validiteit verhoogd doordat hij bij het tellen de kar gebruikte? En is de betrouwbaarheid of de validiteit verhoogd doordat hij per grasland meerdere stroken bekeek? gebruik kar verhoogde meerdere stroken verhoogde A betrouwbaarheid betrouwbaarheid B betrouwbaarheid validiteit C validiteit betrouwbaarheid D validiteit validiteit Een gedeelte van de resultaten uit onderzoek 1 en onderzoek 2 staat Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een onderzoeksmethode en je moet beoordelen welke aspecten van de methode de betrouwbaarheid en/of de validiteit van het onderzoek beïnvloeden. Je moet de begrippen betrouwbaarheid en validiteit goed kennen en kunnen toepassen op een concrete situatie. Wat moet je kennen: Je moet de definities en het onderscheid tussen 'betrouwbaarheid' en 'validiteit' van wetenschappelijk onderzoek kennen. Betrouwbaarheid gaat over de consistentie en herhaalbaarheid van je metingen (minder toevallige fouten). Validiteit gaat over de mate waarin je meet wat je daadwerkelijk wilt meten (minder systematische fouten). Wat moet je kunnen: Je kunt een onderzoeksmethode analyseren en bepalen welke aanpassingen de betrouwbaarheid en welke de validiteit van de resultaten verhogen. Je kunt je redenering onderbouwen met argumenten die specifiek zijn voor de gegeven situatie. Waar op letten: Je legt duidelijk uit wat het verschil is tussen betrouwbaarheid en validiteit in de context van wetenschappelijk onderzoek. Je redeneert per aanpassing (gebruik van de kar en meerdere stroken) waarom dit de betrouwbaarheid OF de validiteit verhoogt. Je benoemt specifiek de invloed van de kar op de meting (verstoring voorkomen) en de invloed van meerdere stroken (representativiteit/toeval). Je gebruikt de correcte termen 'betrouwbaarheid' en 'validiteit' en past deze correct toe op de situatie. Je geeft een antwoord dat overeenkomt met de gegeven meerkeuze-opties. Kernbegrippen: betrouwbaarheid, validiteit, wetenschappelijk onderzoek Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de begrippen betrouwbaarheid en validiteit. Betrouwbaarheid gaat over de consistentie en herhaalbaarheid van metingen (minder toevallige fouten), terwijl validiteit gaat over het meten van wat je daadwerkelijk wilt meten (minder systematische fouten). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/30 ## Vraag 31 – Opgave 31 (2 punten) Naar aanleiding van de resultaten in tabel 1 worden drie uitspraken gedaan. 1 Bij beide bodemtypen zijn bij soortenrijk grasland meer regenwormen beschikbaar voor kieviten dan bij monocultuur-grasland. 2 Bij soortenrijk grasland op kleigrond is gemiddeld een groter gedeelte van de regenwormen zichtbaar dan bij soortenrijk grasland op veengrond. 3 Het aantal regenwormen per m² (in onderzoek 1) is een bruikbare maat voor de beschikbaarheid van regenwormen voor kieviten. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de resultaten van een onderzoek naar regenwormen in verschillende graslandtypen en bodemtypen. Je moet beoordelen of deze uitspraken juist of onjuist zijn op basis van de gepresenteerde tabel. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'soortenrijk grasland', 'monocultuur-grasland', 'kleigrond' en 'veengrond' kunnen plaatsen in de context van een ecologisch onderzoek. Je moet ook het verschil begrijpen tussen het totale aantal regenwormen en het aantal zichtbare/beschikbare regenwormen voor een predator zoals een kievit. Wat moet je kunnen: Je kunt gegevens nauwkeurig aflezen uit een tabel. Je kunt logisch redeneren en conclusies trekken op basis van de gepresenteerde data. Je kunt eenvoudige berekeningen uitvoeren (verhoudingen bepalen) om een uitspraak te controleren. Je kunt kritisch beoordelen of een bepaalde maat (onderzoek 1) een goede indicator is voor een andere maat (onderzoek 2). Waar op letten: Je controleert elke uitspraak zorgvuldig aan de hand van de gegevens in tabel 1. Je let goed op de specifieke termen in de uitspraken, zoals 'beschikbaar voor kieviten' (onderzoek 2) versus 'aantal regenwormen per m²' (onderzoek 1). Voor uitspraak 1 controleer je of de bewering geldt voor *beide* bodemtypen. Voor uitspraak 2 voer je een berekening uit om het 'gedeelte zichtbare regenwormen' te bepalen. Voor uitspraak 3 vergelijk je de trends van onderzoek 1 en onderzoek 2 om te beoordelen of het totale aantal een bruikbare maat is voor beschikbaarheid. Kernbegrippen: ecologie, data-interpretatie, biodiversiteit, voedselbeschikbaarheid Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van het totale aantal regenwormen (onderzoek 1) met het aantal beschikbare/zichtbare regenwormen voor kieviten (onderzoek 2). - Het niet controleren van een uitspraak voor *alle* genoemde condities (bijv. 'bij beide bodemtypen'). - Het niet uitvoeren van de benodigde berekening voor uitspraak 2 (het bepalen van een verhouding). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/31 ## Vraag 32 – Opgave 32 (2 punten) Jeroen Onrust berekende dat een volwassen kievit per dag 555 regenwormen nodig heeft om te voldoen aan zijn energiebehoefte. Met behulp van de resultaten van onderzoek 2 (tabel 1) is te berekenen dat er 7,9 kieviten kunnen leven per 10.000 m² soortenrijke veengrond. – Laat zien hoe dit aantal is berekend. – Verklaar dat het werkelijke aantal kieviten dat kan leven van de regenwormen van 10.000 m² soortenrijke veengrond in werkelijkheid hoger kan liggen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de draagkracht van een ecosysteem, waarbij je een berekening moet uitvoeren en een verklaring moet geven voor een mogelijk verschil tussen de berekende en de werkelijke situatie. Je moet informatie uit een tabel en de vraagtekst combineren. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'draagkracht', 'voedselketen' en 'ecosysteem' kennen. Ook moet je weten hoe je relevante gegevens uit een tabel haalt en deze toepast in een berekening. Wat moet je kunnen: Je kunt een berekening uitvoeren met gegevens uit een tabel en een tekst. Je kunt een ecologische verklaring geven voor een waargenomen of berekend fenomeen, rekening houdend met de dynamiek van populaties en ecosystemen. Waar op letten: Je gebruikt de correcte waarde uit tabel 1 voor 'soortenrijke veengrond' en 'onderzoek 2'. Je toont de berekening duidelijk, inclusief de stappen van vermenigvuldigen en delen. Je geeft een biologisch plausibele verklaring waarom het werkelijke aantal kieviten hoger kan zijn dan de berekening suggereert. Je vermijdt verklaringen die de vraag over de draagkracht van het specifieke gebied ontwijken (zoals 'kieviten foerageren ook op andere plaatsen'). Kernbegrippen: populatie, voedselrelaties, draagkracht, data-analyse, ecosysteem Veelgemaakte fouten: - Het verkeerde getal uit de tabel gebruiken (bijvoorbeeld van kleigrond, monocultuur, of uit onderzoek 1). - Een rekenfout maken bij het vermenigvuldigen of delen. - Een verklaring geven die niet biologisch relevant is of die wordt uitgesloten door het correctievoorschrift, zoals 'kieviten foerageren ook op andere plaatsen', wat de vraag over de draagkracht van dít specifieke gebied ontwijkt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/32 ## Vraag 33 – Opgave 33 (2 punten) 2p 33 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende stof wel of geen fosfor (P) bevat. Over het effect van regenwormen op het versterkt broeikaseffect is veel discussie. Aan de ene kant dragen regenwormen bij aan het versterkt broeikaseffect doordat ze broeikasgassen uitstoten. Aan de andere kant kunnen ze het versterkt broeikaseffect tegengaan omdat ze de bodemstructuur verbeteren en de fosfaatbeschikbaarheid verhogen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een lijst met vier biologische stoffen. Je moet per stof aangeven of deze fosfor (P) bevat. Wat moet je kennen: Je moet de chemische samenstelling van de belangrijkste biomoleculen kennen, waaronder ATP, DNA, eiwitten en fosfolipiden. Je moet weten welke elementen (C, H, O, N, P, S) in deze moleculen voorkomen. Wat moet je kunnen: Je kunt de namen van de stoffen correct interpreteren en je kennis over hun moleculaire opbouw toepassen om te bepalen of fosfor een bestanddeel is. Je kunt onderscheid maken tussen de elementen die standaard in koolhydraten, vetten, eiwitten en nucleïnezuren voorkomen. Waar op letten: Let goed op de specifieke elementen die elk van de vier genoemde stoffen bevat. Denk na over de bouwstenen en de algemene structuur van elke stof. Verwar eiwitten niet met nucleïnezuren of fosfolipiden wat betreft de aanwezigheid van fosfor. Controleer of je de term 'fosfolipide' correct interpreteert. Zorg dat je de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar noteert en erachter 'wel' of 'geen' schrijft, zoals gevraagd. Kernbegrippen: ATP, DNA, eiwitten, fosfolipiden, chemische samenstelling van biomoleculen, fosfor Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de elementen in de vier belangrijkste groepen organische stoffen (koolhydraten, vetten, eiwitten, nucleïnezuren). - Aannemen dat eiwitten fosfor bevatten, terwijl dit alleen voor nucleïnezuren, fosfolipiden en ATP geldt. - De naam 'fosfolipide' of 'adenosinetrifosfaat' niet correct interpreteren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/33 ## Vraag 34 – Opgave 34 (2 punten) Over het effect van regenwormen op het versterkt broeikaseffect is veel discussie. Aan de ene kant dragen regenwormen bij aan het versterkt broeikaseffect doordat ze broeikasgassen uitstoten. Aan de andere kant kunnen ze het versterkt broeikaseffect tegengaan omdat ze de bodemstructuur verbeteren en de fosfaatbeschikbaarheid verhogen. 2p 34 Leg uit dat regenwormen door het verbeteren van de bodem een bijdrage kunnen leveren aan het tegengaan van het versterkt broeikaseffect. Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen die begint bij de activiteit van regenwormen en eindigt bij een vermindering van het versterkt broeikaseffect. Dit vereist dat je de rol van bodemkwaliteit, plantengroei en de koolstofkringloop met elkaar verbindt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het broeikaseffect kennen, de rol van CO2 als broeikasgas, het proces van fotosynthese en de invloed van bodemkwaliteit op plantengroei. Ook moet je weten hoe regenwormen de bodemstructuur beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die verschillende biologische processen met elkaar verbindt. Je moet specifieke termen zoals 'fotosynthese' en 'CO2-opname' correct kunnen toepassen in je uitleg. Waar op letten: Je legt de causale keten uit van bodemverbetering door regenwormen naar het tegengaan van het versterkt broeikaseffect. Je benoemt expliciet de rol van planten in dit proces. Je noemt het broeikasgas dat hierbij een rol speelt. Elk correct causaal stapje is een scorepunt waard. Je gebruikt de juiste vaktermen die passen bij de koolstofkringloop en fotosynthese. Kernbegrippen: koolstofkringloop, broeikaseffect, fotosynthese, producenten, bodemstructuur Veelgemaakte fouten: - Onvolledige redenering, bijvoorbeeld alleen noemen dat plantengroei toeneemt zonder de link met CO2-opname te leggen. - Verwarren van de bijdrage aan het broeikaseffect (uitstoot broeikasgassen) met het tegengaan ervan (via bodemverbetering). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/34 ## Vraag 35 – Opgave 35 (1 punt) 1p 35 Vroeger werd gedacht dat de milt niet zo'n belangrijk orgaan was, omdat veel functies van de milt – zoals de afbraak van rode bloedcellen – ook door andere organen kunnen worden overgenomen. Noteer een ander orgaan dat betrokken is bij de afbraak van rode bloedcellen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een orgaan en de mogelijkheid dat andere organen deze functie kunnen overnemen. Je moet een specifiek orgaan noemen dat een vergelijkbare functie heeft. Wat moet je kennen: Je moet de functies van de milt en andere organen in het menselijk lichaam kennen, met name welke organen betrokken zijn bij de afbraak van rode bloedcellen. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van de milt benoemen en een ander orgaan identificeren dat een vergelijkbare functie heeft op basis van je kennis van de menselijke fysiologie. Waar op letten: Je noemt een specifiek orgaan dat betrokken is bij de afbraak van rode bloedcellen, anders dan de milt. Je vermijdt organen die wel met bloed te maken hebben, maar niet primair met de afbraak van rode bloedcellen. Je antwoord komt overeen met de biologische feiten over de functies van organen in het menselijk lichaam. Kernbegrippen: bloedsomloop, afbraak rode bloedcellen, organen, milt, lever, beenmerg Veelgemaakte fouten: - Verwarren met de aanmaak van rode bloedcellen (wat ook in rood beenmerg gebeurt). - Noemen van een orgaan dat niet primair betrokken is bij de afbraak van rode bloedcellen, zoals de nieren (die filteren het bloedplasma, maar breken geen cellen af op deze manier). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/35 ## Vraag 36 – Opgave 36 (1 punt) 1p 36 Noteer om welke bloeddeeltjes het hier gaat. In de open circulatie van de milt worden oude rode bloedcellen verwijderd dankzij de speciale bouw van de sinussen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van de milt en de rol van specifieke bloeddeeltjes bij een proces in het lichaam. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen bloeddeeltjes en hun functies kennen, met name welke deeltjes betrokken zijn bij bloedstolling. Ook moet je de functie van de milt kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van bloeddeeltjes koppelen aan een specifiek proces (bloedstolling) en de juiste term benoemen. Waar op letten: Je benoemt de specifieke bloeddeeltjes die verantwoordelijk zijn voor bloedstolling. Je vermijdt algemene termen zoals 'bloedcellen'. Je gebruikt de correcte biologische term. Kernbegrippen: bloedplaatjes, bloedstolling, milt Veelgemaakte fouten: - Verwarring met andere bloedcellen (rode of witte bloedcellen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/36 ## Vraag 37 – Opgave 37 (1 punt) In de open circulatie van de milt worden oude rode bloedcellen verwijderd dankzij de speciale bouw van de sinussen. In afbeelding 2 is de wand van een sinus schematisch weergegeven. Naarmate rode bloedcellen ouder worden, wordt hun celmembraan stugger. Licht aan de hand van afbeelding 2a toe, dat door deze eigenschap oude rode bloedcellen uit het bloed worden verwijderd. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van de milt bij het verwijderen van oude rode bloedcellen. Je moet de eigenschap van oude rode bloedcellen (stugger celmembraan) koppelen aan de structuur van de sinuswand in de milt, zoals weergegeven in de afbeelding. Wat moet je kennen: Je moet de basiskennis hebben van de functie van de milt, de eigenschappen van rode bloedcellen en hoe celmembranen werken. Je moet ook de termen 'sinus', 'rode pulpa' en 'celmembraan' kennen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de tekst en een schematische afbeelding (afbeelding 2a) combineren om een logische verklaring te geven. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren die leidt tot het verwijderen van oude rode bloedcellen. Waar op letten: Je moet de causale link leggen tussen 'stugger celmembraan' en 'niet door de spleten kunnen'. Je moet expliciet verwijzen naar de 'spleten in de sinuswand' zoals afgebeeld in afbeelding 2a. Je moet uitleggen dat de rode bloedcel moet vervormen om door de spleten te passen. Je moet benoemen dat de oude, stuggere rode bloedcellen achterblijven in de rode pulpa. Kernbegrippen: milt, rode bloedcellen, bloedfiltratie, celmembraan, bloedsomloop Veelgemaakte fouten: - Het niet leggen van de causale link tussen de eigenschap 'stugger' en de structuur 'spleetjes in de sinuswand' uit de afbeelding. - Vergeten te vermelden dat de rode bloedcel moet vervormen om door de spleet te passen, en dat dit bij een stug membraan niet meer lukt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/37 ## Vraag 38 – Opgave 38 (1 punt) De sinussen zijn een reservoir voor rode bloedcellen. De endotheelcellen van de sinussen bevatten speciale stress-vezels (afbeelding 2b). Tijdens inspanning trekken deze stress-vezels samen, waardoor zo'n 150 mL aan rode bloedcellen extra aan de bloedsomloop kan worden toegevoegd. Welk deel van het zenuwstelsel regelt het vrijkomen van dit bloed uit de milt? A het animale zenuwstelsel B het orthosympatische zenuwstelsel C het parasympatische zenuwstelsel Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van een onwillekeurig fysiologisch proces in het lichaam, specifiek tijdens inspanning. Je moet kiezen welk deel van het zenuwstelsel dit proces aanstuurt. Wat moet je kennen: Je moet de indeling en de hoofdfuncties van het zenuwstelsel kennen, met name het verschil tussen het animale en autonome zenuwstelsel, en binnen het autonome zenuwstelsel het verschil tussen het orthosympatische en parasympatische deel. Wat moet je kunnen: Je kunt een fysiologische reactie (zoals het vrijkomen van bloed uit de milt tijdens inspanning) koppelen aan het juiste regulerende deel van het zenuwstelsel. Je kunt de functie van de milt als bloedreservoir in de context van inspanning plaatsen. Waar op letten: Je moet de functies van de verschillende delen van het zenuwstelsel kennen. Je moet de context van 'inspanning' en de fysiologische reactie daarop correct interpreteren. Je moet het verschil tussen willekeurige en onwillekeurige processen begrijpen. Je moet de termen 'orthosympatisch' en 'parasympatisch' niet verwarren. Kernbegrippen: autonome zenuwstelsel, orthosympatisch zenuwstelsel, parasympatisch zenuwstelsel, animale zenuwstelsel, fysiologische reactie op inspanning, fight-or-flight respons, functie van de milt Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de functies van het orthosympatische en parasympatische zenuwstelsel. - Het verwarren van het autonome (onwillekeurige) en animale (willekeurige) zenuwstelsel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/38 ## Vraag 40 – Opgave 40 (2 punten) Mogelijke symptomen bij Tessa zijn: 1 Ze gaat rillen. 2 Ze gaat zweten. 3 Ze heeft het warm. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende symptoom wel of niet zal optreden bij een lichaamstemperatuur van 38 °C en een normwaarde voor lichaamstemperatuur van 40 °C. Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd over thermoregulatie in het menselijk lichaam. Je moet bepalen welke fysiologische reacties optreden op basis van een gegeven lichaamstemperatuur en een afwijkende normwaarde. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van thermoregulatie kennen, inclusief de rol van de hypothalamus, normwaarden, en de mechanismen voor warmteproductie (zoals rillen) en warmteverlies (zoals zweten). Je moet ook het concept van homeostase en negatieve terugkoppeling begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een redenering opzetten waarbij je de actuele lichaamstemperatuur vergelijkt met de normwaarde. Vervolgens moet je logisch beredeneren welke fysiologische processen geactiveerd worden om de lichaamstemperatuur richting de normwaarde te sturen. Je moet specifiek de gegeven symptomen beoordelen en aangeven of ze 'wel' of 'niet' zullen optreden. Waar op letten: Je moet de actuele lichaamstemperatuur (38 °C) vergelijken met de ingestelde normwaarde (40 °C). Je moet per symptoom bepalen of het lichaam de temperatuur wil verhogen of verlagen. Je moet de juiste fysiologische mechanismen koppelen aan het doel (warmteproductie/warmteverlies). Je moet de termen 'wel' of 'niet' correct gebruiken voor elk symptoom. Je moet begrijpen dat 'het warm hebben' een subjectief gevoel is dat optreedt als de lichaamstemperatuur de normwaarde benadert of overschrijdt, niet als deze eronder ligt. Kernbegrippen: thermoregulatie, homeostase, normwaarde, hypothalamus, koorts, negatieve terugkoppeling Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de actuele lichaamstemperatuur en de door de hypothalamus ingestelde normwaarde (setpoint). - Onjuist redeneren dat een temperatuur van 38°C 'hoog' is en dus koelingsmechanismen (zoals zweten) activeert, zonder rekening te houden met de nog hogere normwaarde van 40°C. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/40 ## Vraag 41 – Opgave 41 (1 punt) 1p 41 Welke verandering in de bladcellen veroorzaakt deze verwelking? A afname van de fotosynthese B gebrek aan mineralen C verlies van turgor Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de oorzaak van verwelking in planten, specifiek in bladcellen, als gevolg van een ziekte die transportvaten aantast. Je moet de directe cellulaire verandering herkennen die leidt tot het slap hangen van bladeren. Wat moet je kennen: Je moet de functie van transportvaten (houtvaten) in planten kennen, de rol van water in plantencellen, en het begrip 'turgor' en de relatie daarvan met de stevigheid van planten. Ook moet je weten wat osmose is en hoe dit de waterbalans in cellen beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen een verstoring in de wateraanvoer en de cellulaire reactie daarop. Je moet ook in staat zijn om de directe oorzaak te onderscheiden van indirecte gevolgen of andere symptomen van de ziekte. Waar op letten: Je identificeert de directe cellulaire oorzaak van verwelking. Je onderscheidt oorzaak van gevolg in de keten van processen. Je gebruikt de juiste biologische term voor het fenomeen van stevigheid in plantencellen. Je relateert de verstopte transportvaten aan de waterhuishouding van de plant. Kernbegrippen: turgor, osmose, plantencel, transportweefsel, waterhuishouding plant Veelgemaakte fouten: - Verwarren van oorzaak en gevolg; afname van fotosynthese en gebrek aan mineralen zijn ook gevolgen van de verstopte vaten, maar verlies van turgor is de directe cellulaire oorzaak van het fysieke 'slap hangen' (verwelken). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/41 ## Vraag 42 – Opgave 42 (2 punten) 2p 42 − Welke van de letters geeft/geven bastvaten aan? − Welke van de letters geeft/geven houtvaten aan? Noteer je antwoord als volgt: bastvaten: .... houtvaten: .... Melany bekijkt een aantal preparaten van bladmateriaal met een microscoop. In een preparaat ziet ze cellen zonder bladgroenkorrels, maar met een celkern en een celwand. Cellen in het preparaat zouden afkomstig kunnen zijn van: 1 de schimmel 2 de es 3 een bladluis Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van een dwarsdoorsnede van een plantenstengel of tak. Je moet verschillende weefsels herkennen en benoemen aan de hand van letters die in de afbeelding zijn aangegeven. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van een plantenstengel kennen, inclusief de locatie en functie van bastvaten (floëem) en houtvaten (xyleem). Je moet ook weten hoe jaarringen zich verhouden tot deze weefsels. Wat moet je kunnen: Je moet een microscopische afbeelding van een plantenweefsel kunnen interpreteren en de verschillende onderdelen, zoals bastvaten en houtvaten, kunnen identificeren op basis van hun positie en structuur. Waar op letten: Je benoemt specifiek welke letter(s) bij bastvaten horen. Je benoemt specifiek welke letter(s) bij houtvaten horen. Je herkent de locatie van bastvaten (floëem) en houtvaten (xyleem) in een stengeldoorsnede. Je begrijpt dat R en S beide delen van de houtvaten (xyleem) zijn, die jaarringen vormen. Je noteert je antwoord in de gevraagde notatie: 'bastvaten: .... houtvaten: ....'. Kernbegrippen: plantenanatomie, transportweefsel, bastvaten (floëem), houtvaten (xyleem), dwarsdoorsnede stengel Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de locatie van bastvaten (floëem) en houtvaten (xyleem) in een stengel. Bastvaten liggen aan de buitenkant van de vaatbundel, houtvaten aan de binnenkant. - Het niet herkennen van de verschillende jaarringen (R en S) als onderdeel van hetzelfde weefseltype (houtvaten). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/42 ## Vraag 43 – Opgave 43 (2 punten) Melany bekijkt een aantal preparaten van bladmateriaal met een microscoop. In een preparaat ziet ze cellen zonder bladgroenkorrels, maar met een celkern en een celwand. Cellen in het preparaat zouden afkomstig kunnen zijn van: 1 de schimmel 2 de es 3 een bladluis Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer achter elk nummer of de beschreven cellen wel of niet van het betreffende organisme afkomstig kunnen zijn. Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van celkenmerken en moet bepalen van welke organismen deze cellen afkomstig kunnen zijn. Je moet je kennis over de verschillen tussen planten-, schimmel- en dierlijke cellen toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende structuren van plantencellen, schimmelcellen en dierlijke cellen kennen, zoals de aanwezigheid van een celwand, celkern en bladgroenkorrels. Je moet ook weten dat niet alle plantencellen bladgroenkorrels bevatten. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschreven celkenmerken vergelijken met de eigenschappen van verschillende organismen. Je kunt logisch redeneren welke organismen wel of niet aan de beschrijving voldoen. Waar op letten: Je benoemt specifiek de aan- of afwezigheid van een celwand, celkern en bladgroenkorrels voor elk organisme. Je redeneert waarom de cellen wel of niet van het organisme afkomstig kunnen zijn, gebaseerd op de beschrijving. Je let op de uitzonderingen: niet alle plantencellen hebben bladgroenkorrels. Je gebruikt de correcte biologische termen voor de celonderdelen. Je geeft een 'wel' of 'niet' antwoord achter elk nummer. Kernbegrippen: celkenmerken, plantencel, dierencel, schimmelcel, celwand, celkern, bladgroenkorrels Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat niet alle plantencellen bladgroenkorrels hebben (bijv. epidermiscellen, cellen van transportweefsel). - Vergeten dat schimmelcellen een celwand hebben, maar geen bladgroenkorrels. - Verwarren van de celkenmerken van dieren, planten en schimmels; met name de aan- of afwezigheid van een celwand. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-3/vraag/43 ## Vragen in dit examen ### Vraag 5 – Opgave 5 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van de hartslag. Je moet de specifieke structuur benoemen die verantwoordelijk is voor het opwekken van de elektrische impulsen in het hart. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie en fysiologie van het hart kennen, in het bijzonder de structuren die betrokken zijn bij de elektrische geleiding en de hartcyclus. Je moet weten welke structuur fungeert als de natuurlijke pacemaker van het hart. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van de sinusknoop (of natuurlijke pacemaker) correct benoemen en onderscheiden van andere regulerende systemen, zoals het autonome zenuwstelsel. Waar op letten: Je noemt de specifieke groep cellen die de elektrische impulsen in het hart genereert. Je vermijdt algemene termen die wel met hartregulatie te maken hebben, maar niet de impuls opwekken. Je gebruikt de correcte biologische term zoals die in je lesmateriaal en het examen wordt verwacht. ### Vraag 6 – Opgave 6 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een medische aandoening en de fysiologische gevolgen daarvan. Je moet de werking van het hart en de bloedsomloop goed begrijpen om de causale relatie te kunnen leggen. Wat moet je kennen: Je moet de normale hartcyclus kennen, inclusief de functie van de boezems en kamers. Je moet weten wat boezemfibrilleren inhoudt en hoe de bloeddruk tot stand komt en beïnvloed wordt door het hart. Wat moet je kunnen: Je moet een complexe fysiologische redenering kunnen opbouwen, waarbij je oorzaak en gevolg correct aan elkaar koppelt. Je moet de juiste biologische termen gebruiken om je antwoord helder en volledig te maken. Waar op letten: Je legt de causale keten uit van boezemfibrilleren naar een daling van de bloeddruk. Je benoemt specifiek de rol van de boezems en de kamers in de bloedstroom. Je legt uit hoe een verminderde vulling van de kamers leidt tot een verminderde pompfunctie. Je gebruikt de juiste vakterminologie, zoals 'slagvolume' of 'hoeveelheid rondgepompt bloed per samentrekking'. Je zorgt ervoor dat elk logisch stapje in je redenering duidelijk is en bijdraagt aan de verklaring. ### Vraag 7 – Opgave 7 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van een elektrocardiogram (ecg) in de context van een hartritmestoornis, specifiek boezemfibrilleren. Je moet de visuele kenmerken van verschillende ecg's analyseren en deze koppelen aan de beschrijving van boezemfibrilleren. Wat moet je kennen: Je moet de basisstructuur van een normaal ecg kennen, inclusief de P-top, het QRS-complex en de T-top, en wat deze representeren in de hartcyclus. Je moet ook de specifieke kenmerken van boezemfibrilleren op een ecg kennen, zoals de afwezigheid van P-toppen en een onregelmatig hartritme. Wat moet je kunnen: Je kunt een ecg-afbeelding analyseren en de verschillende golven en intervallen identificeren. Je kunt de kenmerken van een normaal ecg vergelijken met die van een afwijkend ecg om een specifieke hartritmestoornis te herkennen. Je kunt de informatie uit de vraagtekst over boezemfibrilleren toepassen op de visuele informatie van de ecg's. Waar op letten: Je herkent de kenmerken van een normaal ecg (P-top, QRS-complex, T-top) zoals weergegeven in figuur 5. Je weet dat boezemfibrilleren wordt gekenmerkt door een chaotische activatie van de boezems, wat resulteert in afwezige P-toppen en een onregelmatige basislijn. Je weet dat de onregelmatige boezemactiviteit leidt tot een onregelmatige doorgeleiding naar de kamers, wat zich uit in onregelmatige QRS-intervallen. Je vergelijkt de gegeven ecg's (A, B, C) met de kenmerken van boezemfibrilleren. ### Vraag 8 – Opgave 8 Wat kun je verwachten: Je krijgt drie beweringen over de hartcyclus en de effecten van training op het hart. Je moet elke bewering beoordelen op juistheid. Wat moet je kennen: Je moet de fasen van de hartcyclus kennen (diastole en systole van boezems en kamers), de functie van de hartkleppen (boezem-kamerkleppen en slagaderkleppen) en de relatie tussen slagvolume, hartslagfrequentie en doorbloeding van de hartspier. Wat moet je kunnen: Je kunt de begrippen 'kamerdiastole', 'hartslagfrequentie' en 'slagaderkleppen' correct toepassen. Je kunt causale verbanden leggen tussen de duur van de hartcyclusfasen en de fysiologische gevolgen voor het hart. Waar op letten: Je benoemt expliciet of elke bewering 'juist' of 'onjuist' is. Je legt het verband tussen de duur van de hartcyclus en de hartslagfrequentie correct uit. Je weet wanneer de slagaderkleppen openen en sluiten in relatie tot de hartcyclus. Je begrijpt de relatie tussen doorbloeding van de hartspier en zuurstofvoorziening. Je gebruikt de termen 'kamerdiastole' en 'kamersystole' correct in je redenering. ### Vraag 9 – Opgave 9 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over transport in plantenwortels en de osmotische eigenschappen van zeewater. Je moet de juiste combinatie van selectief transport en toniciteit kiezen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'selectief transport', 'celmembraan', 'hypertoon', 'hypotoon' en 'osmose' kennen. Ook moet je weten hoe planten water en ionen opnemen en hoe ze zich aanpassen aan zoute omgevingen. Wat moet je kunnen: Je kunt de eigenschappen van celmembranen toepassen op transportprocessen. Je kunt de termen 'hypertoon' en 'hypotoon' correct gebruiken om de osmotische relatie tussen twee oplossingen te beschrijven. Je kunt een redenering opbouwen die leidt tot de juiste conclusie over zowel het transportmechanisme als de toniciteit. Waar op letten: Je legt uit waarom transport 'door de wortelcellen heen' selectief is, en waarom transport 'tussen de wortelcellen door' dat niet is. Je legt uit wat de term 'hypertoon' betekent in de context van zeewater en wortelcellen. Je legt uit wat de term 'hypotoon' betekent in de context van zeewater en wortelcellen. Je gebruikt de termen 'celmembraan' en 'selectief permeabel' correct in je uitleg over selectief transport. Je relateert de toniciteit van het zeewater aan de aanpassingen die mangrovebomen nodig hebben om te overleven. ### Vraag 22 – Opgave 22 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het afweersysteem en de rol van een specifiek orgaan hierin. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van het beenmerg kennen, met name de rol bij de aanmaak van bloedcellen. Ook moet je weten welke cellen een rol spelen in het afweersysteem. Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces kunnen verklaren door de juiste causale verbanden te leggen. Je moet specifieke vaktermen correct gebruiken. Waar op letten: Je moet de specifieke functie van beenmerg benoemen in relatie tot het afweersysteem. Je moet de causale link leggen tussen het doden van beenmergcellen en het niet goed werken van het afweersysteem. Je moet de term 'witte bloedcellen' of 'cellen van het afweersysteem' gebruiken. Je mag niet alleen zeggen dat er minder witte bloedcellen zijn; je moet verklaren waarom. ### Vraag 23 – Opgave 23 Wat kun je verwachten: Je krijgt een lijst met eigenschappen en moet beoordelen of een stamcel deze eigenschappen wel of niet bezit. Dit test je kennis over de basiskenmerken van stamcellen en algemene celeigenschappen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de belangrijkste kenmerken van een stamcel kennen. Je moet ook basiskennis hebben over de functie van mitochondriën en het proces van eiwitproductie in cellen. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven eigenschappen kunnen relateren aan de functie en structuur van een stamcel. Je moet logisch kunnen redeneren over welke basale cellulaire processen noodzakelijk zijn voor elke levende cel, inclusief stamcellen. Waar op letten: Je moet de eigenschappen van een stamcel correct beoordelen. Je moet begrijpen dat stamcellen, hoewel ongedifferentieerd, nog steeds functionele levende cellen zijn. Je moet de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar schrijven en erachter 'wel' of 'niet' noteren. Je moet de term 'differentiëren' in de context van stamcellen correct interpreteren. ### Vraag 39 – Opgave 39 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over het immuunsysteem, specifiek over de reactie van het lichaam op een vaccinatie en de daaropvolgende afweerreactie tegen bacteriën. Je moet de juiste combinatie van geproduceerde stoffen en de reactie van witte bloedcellen kiezen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het immuunsysteem kennen, inclusief de begrippen 'antigeen', 'antistof', 'vaccinatie' en 'fagocytose'. Je moet weten wat het lichaam produceert na een vaccinatie en hoe witte bloedcellen reageren op pathogenen die door antistoffen zijn gemarkeerd. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van antigenen en antistoffen in het immuunsysteem uitleggen. Je kunt de verschillende mechanismen van afweer, zoals fagocytose en lysis, onderscheiden en toepassen in de context van een vaccinatie. Waar op letten: Je benoemt correct welke stof (antistof of antigeen) door het lichaam wordt gemaakt na vaccinatie. Je beschrijft correct de reactie van de witte bloedcellen op bacteriën waaraan deze stoffen zijn gehecht. Je onderscheidt antigenen van antistoffen. Je onderscheidt fagocytose van lysis (lek prikken). ### Vraag 44 – Opgave 44 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de stofwisseling van een organisme, in dit geval een schimmel. Je moet bepalen hoe de schimmel aan zijn voedingsstoffen komt en waarvoor hij deze stoffen gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de definities van autotroof en heterotroof kennen. Ook moet je weten wat dissimilatie en voortgezette assimilatie inhouden en waarvoor organismen deze processen gebruiken. Wat moet je kunnen: Je kunt de kenmerken van een organisme (in dit geval een schimmel die leeft van dode takken) koppelen aan de juiste stofwisselingsprocessen. Je kunt onderscheid maken tussen het verkrijgen van organische stoffen en het gebruik ervan voor energie of opbouw. Waar op letten: Je legt uit of de schimmel zelf organische stoffen maakt (autotroof) of deze van een ander organisme verkrijgt (heterotroof). Je benoemt dat organische stoffen zowel als brandstof (dissimilatie) als bouwstof (voortgezette assimilatie) dienen. Je koppelt de processen direct aan de schimmel uit de casus. Je gebruikt de correcte vakterminologie: autotroof, heterotroof, dissimilatie, voortgezette assimilatie. ### Vraag 45 – Opgave 45 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over evolutie en natuurlijke selectie in de context van een ziekte bij planten. Je moet de juiste biologische termen invullen die passen bij de processen van selectie en aanpassing. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'selectiedruk', 'resistentie' en 'immuniteit' kennen en het verschil ertussen begrijpen, vooral in de context van planten versus dieren. Je moet ook het basisprincipe van natuurlijke selectie kennen, waarbij omgevingsfactoren invloed hebben op de overleving en voortplanting van individuen met bepaalde eigenschappen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de juiste biologische termen te kiezen die een correcte uitleg geven van evolutionaire processen. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen termen die van toepassing zijn op verschillende organismegroepen (planten versus dieren). Waar op letten: Je gebruikt de juiste vakterm voor de omgevingsfactor die invloed heeft op overleving en voortplanting. Je gebruikt de juiste vakterm voor de eigenschap die planten ontwikkelen tegen ziekten. Je vermijdt het gebruik van termen die specifiek zijn voor dierlijke afweersystemen bij planten. Je begrijpt dat de ziekte niet de mutaties veroorzaakt, maar selecteert op bestaande variatie. ### Vraag 46 – Opgave 46 Wat kun je verwachten: Je moet de voordelen van methode 2 ten opzichte van methode 1 uitleggen, specifiek gericht op de overleving van een populatie. Je moet de relatie leggen tussen de voortplantingswijze, genetische variatie en de kans op overleving bij veranderende omstandigheden. Wat moet je kennen: Je moet de verschillen kennen tussen geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting en de gevolgen hiervan voor de genetische diversiteit van een populatie. Je moet ook het concept van natuurlijke selectie en adaptatie begrijpen in relatie tot veranderende milieuomstandigheden. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten die de link legt tussen een voortplantingsmethode, de resulterende genetische diversiteit en de overlevingskansen van een populatie onder veranderende omstandigheden. Je kunt relevante biologische termen correct toepassen in je uitleg. Waar op letten: Je legt uit waarom methode 2 leidt tot een grotere genetische diversiteit. Je legt uit waarom deze grotere genetische diversiteit voordelig is voor de overleving van de populatie op de lange termijn. Je gebruikt de termen 'genetische diversiteit' en 'recombinatie' correct. Je noemt een relevante verandering in milieuomstandigheden of een mutatie van de schimmel als context voor het voordeel van diversiteit. Je vermijdt het alleen benoemen van nadelen van methode 1 zonder de voordelen van methode 2 te verklaren. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 3 dinsdag 5 juli 13.30 - 16.30 uur biologie Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 46 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-22-3-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. IJskoud de beste? Brandon traint voor het lopen van halve marathons. Als student sportkunde is hij regelmatig proefpersoon voor allerlei metingen aan zijn lichaam (afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Een man staat op een loopband, terwijl een vrouw ernaast zit en naar een monitor kijkt. Er is een venster op de achtergrond.] Tijdens een halve marathon gebruikt Brandon een meetpil en een smartwatch om informatie te verzamelen over de werking van zijn lichaam. Hij heeft de meetpil voor de wedstrijd ingeslikt, zodat de pil zich tijdens de wedstrijd in zijn darmen bevindt. De meetpil (afbeelding 2) bevat een sensor die voortdurend de lichaamstemperatuur meet en doorgeeft aan de smartwatch. Tijdens de wedstrijd meet de smartwatch ook Brandons hartslag. Na de wedstrijd verlaat de meetpil het lichaam met de ontlasting. afbeelding 2 [FIGUUR: Een close-up van een hand die een pil vasthoudt tussen duim en wijsvinger.] Het verteringsstelsel bestaat uit onder andere de volgende organen: 1 alvleesklier 2 dikke darm 3 dunne darm 4 endeldarm 5 lever 6 maag 7 slokdarm 2p 1 Door welke organen is de meetpil achtereenvolgens gegaan? Noteer de nummers van die organen in de juiste volgorde. HA-1018-a-22-3-o 2 / 23 lees verder ### Pagina 3 De meetresultaten tijdens het lopen zijn weergegevegen in afbeelding 3. Op de assen ontbreekt de aanduiding van de grootheden en de eenheden. afbeelding 3 [FIGUUR: Scatterplot met op de x-as waarden van 38,0 tot 40,0 en op de y-as waarden van 0 tot 180. Er is een rechte lijn getekend door de punten.] 2p 2 Welke grootheid en eenheid horen bij de y-as? Noteer je antwoord als volgt: grootheid: ... eenheid: ... 1p 3 Na 1 uur en 25 minuten passeert Brandon verhit en zwetend de finish. Noteer de naam van het stofwisselingsproces waardoor de meeste warmte in zijn lichaam is ontstaan. HA-1018-a-22-3-o 3 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 4 Mede doordat Brandons lichaamstemperatuur tijdens het hardlopen steeds hoger werd, ging zijn hart steeds sneller kloppen. Afbeelding 4 geeft dit proces vereenvoudigd weer. Op drie plaatsen in dit schema (bij 1, 2 en 3) moet nog een keuze worden gemaakt. afbeelding 4 [FIGUUR: Een stroomdiagram. Bovenin staat "de lichaamstemperatuur stijgt". Daaronder een pijl. Dan komt "de norm voor lichaamstemperatuur (1) gaat omhoog / wordt overschreden". Daaronder een pijl. Dan komt "de diameter van slagadertjes in zijn huid wordt (2) groter / kleiner". Daaronder een pijl. Dan komt "de bloeddruk (3) stijgt / daalt". Daaronder een pijl. Onderaan staat "de hartslagfrequentie stijgt".] 2p 4 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter welke keuzemogelijkheid bij elk nummer ingevuld moet worden, zodat een juiste verklaring ontstaat voor het stijgen van de hartslagfrequentie. Brandon weet dat zijn prestatie minder wordt als zijn lichaamstemperatuur te ver oploopt. Om het moment waarop oververhitting optreedt uit te stellen, doen sommige sporters aan 'voorkoelen': ze eten voor de start van een wedstrijd een liter geschaafd waterijs. Terwijl het ijs smelt in de mond, wordt warmte aan het lichaam onttrokken. Daardoor daalt de lichaamstemperatuur met ongeveer een halve graad. Er zijn mensen die na het eten van een liter geschaafd ijs korte tijd last krijgen van een hartritmestoornis. De koude vloeistof in de slokdarm veroorzaakt afkoeling van een deel van het hart en daarmee wordt de elektrische geleiding van de boezems beïnvloed. De impulsgeleiding verloopt dan chaotisch en ongecontroleerd, waardoor de boezems niet meer effectief samentrekken (boezemfibrilleren). De kamers trekken bij boezemfibrilleren nog wel gecoördineerd samen. 1p 5 Noteer de naam van de groep cellen die de impulsen in het hart opwekt. HA-1018-a-22-3-o 4 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 2p 6 Een symptoom van boezemfibrilleren is een daling van de bloeddruk. Beredeneer hoe boezemfibrilleren kan leiden tot een daling van de bloeddruk. Op de universiteit experimenteert Brandon op een loopband met voorkoelen terwijl zijn hartcyclus wordt gemonitord. Hij volgt zijn ecg (elektrocardiogram) op een monitor terwijl hij rustig loopt (afbeelding 5). afbeelding 5 [FIGUUR: Twee ECG-lijnen, de bovenste met een regelmatige hartslag en de onderste met een onregelmatige hartslag en de tekst 'activatie boezems' en 'activatie kamers' erbij.] 1p 7 Welk van de onderstaande ecg's zou hij kunnen hebben als er sprake is van boezemfibrilleren? A [FIGUUR: ECG-lijn met een vlakke en onregelmatige golf.] B [FIGUUR: ECG-lijn met een regelmatige hartslag.] C [FIGUUR: ECG-lijn met snelle en onregelmatige pieken.] Brandon is goed getraind: zijn hart heeft daardoor een groter slagvolume gekregen. Hierdoor is de periode dat de kamers ontspannen zijn (kamerdiastole) langer. Dit leidt tot een betere doorbloeding van de hartspier. Drie beweringen over het hart zijn: 1 Bij een langere kamerdiastole is er een lagere hartslagfrequentie in rust. 2 Bij een langere kamerdiastole staan de slagaderkleppen langer open. 3 Door de betere doorbloeding van de hartspier krijgt de hartspier meer zuurstof. 2p 8 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bewering juist of onjuist is. HA-1018-a-22-3-o 5 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 Mangrove in Arnhem In 2017 werd in Burgers' Zoo in Arnhem de Mangrove geopend (afbeelding 1). De hal is gemaakt naar voorbeeld van de mangrovebossen in Belize in Midden-Amerika. Willeke Huizinga monitort de biotische en abiotische factoren in deze hal. afbeelding 1 [FIGUUR: Een binnenaanzicht van een dierentuinhal, met veel groen, water en wandelpaden voor bezoekers.] afbeelding 2 [FIGUUR: Een close-up van mangrovewortels die boven het water uitsteken.] Mangrovebossen komen voor aan tropische kusten op plaatsen waar weinig golfslag is. Veel bomen hebben er kenmerkende steltwortels (afbeelding 2), waartussen fijn slib uit rivieren kan bezinken. De bomen in Burgers' Mangrove groeien op een modervlakte die tweemaal per etmaal overspoeld raakt met kunstmatig zeewater. Om zich te beschermen tegen het zoute zeewater nemen mangrovebomen ionen op door selectief transport. Transport van ionen uit de bodem naar het transportweefsel in de wortels van planten kan op twee manieren plaatsvinden: 1 door de wortelcellen heen 2 tussen de wortelcellen door 9 Welke manier van transport van ionen is selectief? En is het zeewater hypertoon of hypotoon ten opzichte van de wortelcellen van mangrovebomen? selectief transport zeewater A manier 1 B manier 1 C manier 2 D manier 2 hypertoon hypotoon hypertoon hypotoon 2p HA-1018-a-22-3-o 6/23 lees verder ### Pagina 7 Sommige soorten mangrovebomen hebben ademwortels (afbeelding 3); dit zijn delen die vanuit de wortels omhoog groeien en boven de bodem uitsteken. afbeelding 3 [FIGUUR: Een bos met mangrovebomen met veel wortels die boven het water uitsteken.] 1p 10 Dankzij de ademwortels kunnen mangrovebomen voldoende opnemen van een gasvormige stof die in ondergrondse delen van de plant nodig is. Welke gasvormige stof is dat? A ammoniak B koolstofdioxide C stikstof D zuurstof In het zoute water in de Arnhemse mangrovehal leven mangrovekwallen (afbeelding 4) en degenkrabben (afbeelding 5). afbeelding 4 afbeelding 5 [FIGUUR: Twee afbeeldingen naast elkaar. Links een mangrovekwall. Rechts een degenkrab.] Mangrovekwallen, die ondersteboven op de modderbodem liggen, hebben een mutualistische relatie met bepaalde algen. De algen leven beschermd in de tentakels van de kwal en geven organische stoffen af die de mangrovekwall nodig heeft. Degenkrabben woelen de bodem om bij het zoeken naar voedsel. Daardoor wordt het water minder helder. Als gevolg hiervan neemt een bepaalde abiotische factor af, waardoor de mangrovekwallen moeilijker kunnen overleven. 2p 11 - Noteer deze abiotische factor. - Verklaar dat door de afname van deze abiotische factor de overlevingskans van mangrovekwallen afneemt. HA-1018-a-22-3-0 7 / 23 ### Pagina 8 In de mangrovehal is ook een groot zoetwaterbassin aangelegd. Daarin leven zeekoeien, schildpadden en vissoorten als cichliden en zwaarddragers. Willeke laat regelmatig de concentraties nitraat en fosfaat van het water controleren. De waterkwaliteit is in gevaar als de concentratie nitraat hoger wordt dan de norm van 20 mg/L of de concentratie fosfaat hoger wordt dan de norm van 4,0 mg/L. In afbeelding 6 is het resultaat weergegeven van de metingen in de eerste maanden na het inrichten van het bassin. afbeelding 6 [FIGUUR: Grafiek met op de y-as links de nitraatconcentratie (mg/L) oplopend van 6 tot 20, en op de y-as rechts de fosfaatconcentratie (mg/L) oplopend van 0 tot 8,0. Op de x-as staan datums: 15-jun '17, 15-jul '17, 15-aug '17, 15-sep '17, 15-okt '17, 15-nov '17, 15-dec '17, 15-jan '18. De grafiek toont twee lijnen: een stippellijn voor de fosfaatconcentratie die licht stijgt van ongeveer 0,5 naar 1,0 mg/L, en een doorgetrokken lijn voor de nitraatconcentratie die stijgt van ongeveer 5,0 naar 19,5 mg/L. De legenda geeft aan dat de doorgetrokken lijn nitraatconcentratie is en de stippellijn fosfaatconcentratie. De titel van de x-as is 'datum meting'.] De meetresultaten kunnen gebruikt worden om te voorspellen wanneer de waterkwaliteit in gevaar komt. In de uitwerkbijlage zijn de resultaten nog eens weergegeven. Als de toename vanaf december lineair verloopt, zal op een bepaalde datum de concentratie van een van deze stoffen de norm overschrijden. 2p 12 - Vul in de uitwerkbijlage de grafiek voor de concentratie van beide stoffen aan. - Geef op de x-as aan op welke datum voor het eerst de norm voor de concentratie van een van deze stoffen wordt overschreden. HA-1018-a-22-3-o 8 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 9 1p 13 Als de concentraties fosfaat en nitraat blijven toenemen, wordt het water te voedselrijk, waardoor algenbloei kan ontstaan. Noteer de biologische naam van zo'n toename van de concentratie van mineralen. Om het probleem van een te hoge concentratie aan mineralen in het water aan te pakken, gebruikt Willeke een filtersysteem met bacteriën. Vier typen bacteriën zijn: 1 denitrificerende bacteriën 2 nitraatbacteriën 3 rottingsbacteriën 4 stikstofbindende bacteriën 2p 14 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bacteriën wel of niet de nitraatconcentratie in het water kunnen laten afnemen. In het bassin groeien de populaties van vissoorten zoals de parelmoerachilide (afbeelding 7) en de groene zwaarddrager (afbeelding 8) erg hard. Daarom overweegt Willeke maatregelen te nemen om de populaties te reguleren. afbeelding 7 afbeelding 8 [FIGUUR: Twee afbeeldingen van vissen naast elkaar.] Een mogelijke maatregel is het wegvangen van een deel van deze populaties met behulp van grote netten. Willeke wil de regulatie liever op een natuurlijke manier laten plaatsvinden door een predator te introduceren die op zwaarddragers en cichliden jaagt. 2p 15 Bij regulatie met behulp van een predator vindt selectie plaats op andere eigenschappen dan bij regulatie met behulp van netten. - Noteer een eigenschap van zwaarddragers die zoal geen verschillen tussen een populatie die gereguleerd wordt door een predator en een populatie die gereguleerd wordt met een net. - Licht toe hoe dit verschil tussen de twee populaties ontstaat. Het introduceren van een predator kan ook problemen veroorzaken in het ecosysteem in het bassin. 1p 16 Beschrijf zo'n probleem. HA-1018-a-22-3-o 9 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 10 Bijziendheid, een groeiend probleem Jimmy is negen jaar en draagt een bril om in de verte scherp te kunnen zien. Omdat zijn bijziendheid de afgelopen tijd snel is toegenomen gaat hij met zijn ouders naar Caroline Klaver, oogarts in het Erasmus Medisch Centrum. Klaver doet onderzoek naar de rol van genen en van de omgeving bij het ontstaan van bijziendheid. Jimmy leest veel en speelt vaak spelletjes op zijn tablet. Zijn ogen moeten zich dan dan inspannen om het beeld scherp op het netvlies te projecteren. Noteer de wetenschappelijke naam van het aanpassen van de ooglens om beelden scherp op het netvlies te krijgen. De lengte van de oogas (afbeelding 1) van Jimmy is de laatste jaren toegenomen. Hij is daardoor bijziend. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische tekening van een menselijk oog met de oogas gemarkeerd met een pijl.] oogas 2p 18 Kost scherpstellen op voorwerpen dichtbij nu meer of minder energie dan toen hij nog niet bijziend was? En heeft hij nu een bril nodig met bolle of met holle lenzen om op afstand scherp te kunnen zien? scherpstellen bril met A meer bolle lenzen B meer holle lenzen C minder bolle lenzen D minder holle lenzen Jimmy krijgt van oogarts Klaver oogdruppels met atropine voorgeschreven. Door de atropinedruppels ontspannen de kringspier van de iris en de spier in het straalvormig lichaam. 2p 19 Wat gebeurt er dan met de pupil? En met de lens? pupil wordt lens wordt A groter boller B groter platter C kleiner boller D kleiner platter HA-1018-a-22-3-o 10 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 11 Uit onderzoek aan bijziende kinderen is gebleken dat oogdruppels met atropine de ontwikkeling van bijziendheid kunnen afremmen. In dit onderzoek werd gedurende twee jaar bij proefpersonen steeds één van de ogen behandeld met atropine (groep 1) of met een placebo (groep 2). Het andere oog van de proefpersoon werd niet behandeld met atropine of een placebo. De ontwikkeling van de brilsterkte van de behandelde ogen (groep 1a en 2a) en van de niet-behandelde ogen (groep 1b en 2b) werd gemeten (afbeelding 2). afbeelding 2 [FIGUUR: Grafiek met op de y-as de gemiddelde brilsterkte in dioptrieën van -2,5 tot -5,5 en op de x-as de meetmomenten '1e meting na behandeling', 'na 1 jaar' en 'na 2 jaar'. Er zijn vier lijnen die de ontwikkeling van de brilsterkte voor vier groepen weergeven: groep 1a (stippellijn), groep 1b (gestippelde lijn), groep 2a (ononderbroken lijn) en groep 2b (puntjeslijn).] Legenda: --- groep 1a: atropine, behandeld oog – groep 1b: atropine, niet-behandeld oog ....... groep 2a: placebo, behandeld oog ....... groep 2b: placebo, niet-behandeld oog 1p 20 Mensen die bij een onderzoek een placebo krijgen, merken soms ook een positief effect (het placebo-effect). Licht toe, aan de hand van afbeelding 2, dat er bij dit onderzoek geen sprake is van een placebo-effect. 1p 21 Om te kunnen aantonen dat atropine de werkzame stof is in de oogdruppels, was er in het experiment een controlegroep. Welke groep vormde deze controlegroep? A groep 1a B groep 1b C groep 2a D groep 2b HA-1018-a-22-3-0 11 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 12 Stamceldonatie Voetballer Lennart Thy miste een wedstrijd van zijn club VVV-Venlo tegen PSV omdat hij het ziekenhuis verbleef voor een stamceldonatie. Na het zien van het nieuwsitem over Lennart Thy overweegt Paul om ook stamceldonor te worden. De gedoneerde stamcellen worden gebruikt voor de behandeling van leukemie. Leukemie is een aandoening waarbij de productie van witte bloedcellen ontregeld is. Voor de stamcelbehandeling bij leukemie worden eerst de beenmergcellen van de patiënt gedood door middel van chemotherapie. Daarna worden gezonde beenmergstamcellen van een geschikte donor bij de patiënt ingebracht. 1p 22 Nadat de beenmergcellen gedood zijn, moet de patiënt in een steriele kamer verblijven en wordt het bezoek beperkt om infecties te voorkomen. Het afweersysteem van de patiënt werkt dan namelijk niet goed. Verklaar dat het afweersysteem niet goed werkt doordat de beenmergcellen gedood zijn. Hieronder staan eigenschappen die een lichaamscel kan hebben. 1 bevat mitochondriën 2 kan zich differentiëren 3 produceert eiwitten 2p 23 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of een stamcel de betreffende eigenschap wel of niet heeft. Paul meldt zich aan als stamceldonor. Hij krijgt een steriel wattenstaafje thuisgestuurd waarmee hij wat wangslimvlies verzamelt. Als hij dit heeft teruggestuurd voor DNA-onderzoek, hoeft Paul voorlopig niets meer te doen. Hij zal worden opgeroepen als zijn stamcellen nodig zijn. 1p 24 Verklaar waarom de cellen uit het wangslimvlies net zo bruikbaar zijn voor het DNA-onderzoek als cellen uit Pauls beenmerg. HA-1018-a-22-3-o 12 / 23 lees verder ### Pagina 13 Paul is geschikt als stamceldonor als de HLA-eiwitten op zijn cellen voldoende overeenkomen met die van de ontvanger patiënt. HLA-eiwitten zijn aanwezig op bijna alle lichaamscellen. Deze eiwitten zorgen ervoor dat het afweersysteem de lichaamscellen als lichaams eigen herkent. Op chromosoom 6 liggen zes genen dicht bij elkaar, die elk voor een verschillend HLA-eiwit coderen. Van elk HLA-gen zijn vele allelen bekend. Alle allelen van deze zes genen die bij iemand aanwezig zijn, komen in gelijke mate tot expressie. Hierdoor is de kans heel klein dat twee niet-verwante personen dezelfde HLA-eiwitten hebben. Over HLA-genen worden drie uitspraken gedaan: 1 Er zijn multipel allelen voor elk HLA-gen. 2 Bij elk HLA-gen is een van de allelen dominant. 3 De HLA-genen erven gekoppeld over. 2p 25 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Met het wangsslijm monster wordt bepaald welke allelen Paul heeft van de zes HLA-genen. Deze allelen worden vergeleken met de HLA-allelen van patiënten uit de database. Om stamcellen te kunnen doneren moet er een match zijn tussen de stamceldonor en de ontvanger patiënt. Bij een ideale match zijn alle allelen hetzelfde. 1p 26 Wat is het aantal allelen dat dan overeenkomt tussen donor en ontvanger patiënt? A 2 B 6 C 12 D 36 HA-1018-a-22-3-o 13 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 14 Twee maanden nadat Paul zijn wattenstaafje heeft opgestuurd, wordt hij opgeroepen om stamcellen te doneren. Een manier om stamcellen af te nemen is een beenmergpunctie. Na de beenmergpunctie is de productie van rode bloedcellen bij de donor tijdelijk iets verlaagd, waardoor klachten als vermoeidheid en duizeligheid kunnen ontstaan. De duizeligheid is een verschijnsel dat zich afspeelt op organisme-niveau en kan worden verklaard door processen die zich afspelen op lagere organisatieniveaus. Dit is schematisch weergegeven in afbeelding 1. Dit schema is nog niet compleet. afbeelding 1 [FIGUUR: Een tabel met 7 rijen en 2 kolommen. De linkerkolom bevat de niveaus: organisatieniveau, organisme-niveau, orgaanniveau, weefselniveau, celniveau, organelniveau, molecuulniveau. De rechterkolom bevat een schema met stappen: beenmergpunctie -> minder celdelingen -> 1 -> 2 -> 3 -> 4 -> duizeligheid.] De volgende processen moeten nog in dit schema worden ingevuld: P verlaagde aer- assimilatie die leidt tot verminderde ATP-productie Q het bloed transporteert minder zuurstof R verstoorde communicatie tussen hersengebieden S verstoorde impulsgeleiding 2p 27 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende proces erachter. Bij Paul wordt een andere methode toegepast om stamcellen te verkrijgen. Hij krijgt via een injectie een groeifactor (G-CSF) toegediend die de stamcellen in het beenmerg stimuleert om te gaan delen. Ook stimuleert G-CSF de migratie van stamcellen naar de bloedbaan. Daardoor kunnen na vijf dagen stamcellen worden verkregen uit zijn bloed. De werking van G-CSF komt overeen met de werking van een bepaalde groep stoffen. 1p 28 Welke groep stoffen is dat? A enzymen B hormonen C neurotransmitters D receptoren HA-1018-a-22-3-o 14 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 15 Regenwormen voor vogels en planten Jeroen Onrust van de Rijksuniversiteit Groningen heeft onderzocht wat de invloed van de bemesting van grasland is op de beschikbaarheid van regenwormen voor weidevogels zoals de kievit. In Nederlandse graslanden leven verschillende soorten regenwormen. Regenwormen (afbeelding 1) zijn te verdelen in twee ecologische groepen: detrivoren en geofagen. Detrivoren leven van grof plantaardig materiaal. Geofagen leven van fijner verdeeld organisch materiaal en van bodembacteriën. [FIGUUR: Een regenworm die door de bodem kruipt.] afbeelding 1 In de afgelopen decennia is de landbouw steeds intensiever geworden. Daarmee is ook de manier van bemesten veranderd. In plaats van het strooien van stalmest (uitwerpselen met stro) op het gras, wordt tegenwoordig drijfmest (uitwerpselen vermengd met urine) geïnjecteerd in de bodem. Deze verandering heeft effect gehad op de regenwormsamenstelling in de bodem. Jeroen Onrust bepaalde het aantal regenwormen per m² grasland door steekproefsgewijs het aantal regenwormen in een graszode van 20 x 20 x 20 cm te tellen (onderzoek 1). Hij deed dit voor graslanden bemest met drijfmest, graslanden bemest met stalmest en graslanden bemest met een mengsel van drijfmest en stalmest. De resultaten van het onderzoek staan in afbeelding 2. De detrivoren en geofagen zijn als aparte balkjes weergegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'aantal regenwormen per m² grasland' en op de x-as de soorten bemesting (drijfmest, stalmest, drijfmest + stalmest). Voor elke bemesting zijn twee staven weergegeven: een donkere staaf en een lichte staaf.] 400 300 200 100 0 P Q drijfmest P Q stalmest P Q drijfmest + stalmest 1p 29 Worden detrivoren in de grafiek in afbeelding 2 met P of met Q aangegeven? Noteer de letter en licht je antwoord toe. HA-1018-a-22-3-o 15 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 16 Jeroen Onrust was ook benieuwd hoeveel regenwormen er in het grasland beschikbaar zijn als voedsel voor de kievit. Kieviten vangen alleen regenwormen die voor hen zichtbaar zijn. Om deze beschikbaarheid te meten ontwierp Onrust een kar (afbeelding 3) waarmee hij over het grasland kon rijden om de regenwormen tussen het gras te tellen, zonder daarbij trillingen te veroorzaken die het gedrag van de regenwormen beïnvloeden (onderzoek 2). Op deze manier onderzocht hij meerdere stroken op verschillende typen grasland. afbeelding 3 [FIGUUR: Schematische tekening van een persoon liggend op een kar met wielen, die over grasland rijdt.] [FIGUUR: Zwart-witfoto van een persoon die gehurkt op grasland zit en iets inspecteert.] Door te tellen vanaf de kar in plaats van kruipend door het gras én doordat Onrust per grasland meerdere stroken bekeek, werd het onderzoek beter. 2p 30 Is de betrouwbaarheid of de validiteit verhoogd doordat hij bij het tellen de kar gebruikte? En is de betrouwbaarheid of de validiteit verhoogd doordat hij per grasland meerdere stroken bekeek? gebruik kar verhoogde meerdere stroken verhoogde A betrouwbaarheid betrouwbaarheid B betrouwbaarheid validiteit C validiteit betrouwbaarheid D validiteit validiteit Een gedeelte van de resultaten uit onderzoek 1 en onderzoek 2 staat in tabel 1 weergegeven. De gegevens zijn uitgesplitst naar bodemtype: kleigrond of veengrond, en naar type grasland: soortenrijk of monocultuur (voornamelijk één soort gras). tabel 1 bodemtype type grasland onderzoek 1 aantal regen- wormen per m² onderzoek 2 aantal zichtbare regenwormen per m² kleigrond soortenrijk monocultuur 264 354 1,22 1,10 veengrond soortenrijk monocultuur 371 543 0,44 1,76 HA-1018-a-22-3-0 16/23 lees verder ### Pagina 17 Naar aanleiding van de resultaten in tabel 1 worden drie uitspraken gedaan. 1 Bij beide bodemtypen zijn bij soortenrijk grasland meer regenwormen beschikbaar voor kieviten dan bij monocultuur-grasland. 2 Bij soortenrijk grasland op kleigrond is gemiddeld een groter gedeelte van de regenwormen zichtbaar dan bij soortenrijk grasland op veengrond. 3 Het aantal regenwormen per m² (in onderzoek 1) is een bruikbare maat voor de beschikbaarheid van regenwormen voor kieviten. 2p 31 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Jeroen Onrust berekende dat een volwassen kievit per dag 555 regenwormen nodig heeft om te voldoen aan zijn energiebehoefte. Met behulp van de resultaten van onderzoek 2 (tabel 1) is te berekenen dat er 7,9 kieviten kunnen leven per 10.000 m² soortenrijke veengrond. 2p 32 Laat zien hoe dit aantal is berekend. — Verklaar dat het werkelijke aantal kieviten dat kan leven van de regenwormen van 10.000 m² soortenrijke veengrond in werkelijkheid hoger kan liggen. De geofagen etend bodemdeeltjes. In het spijsverteringskanaal van deze regenwormen komt fosfaat los van de bodemdeeltjes. Hierdoor komt het element fosfor (P) in de uitwerpselen van regenwormen beschikbaar voor planten. Vier organische stoffen in planten zijn: 1 ATP 2 DNA 3 eiwit 4 fosfolipiden 2p 33 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende stof wel of geen fosfor (P) bevat. Over het effect van regenwormen op het versterkt broeikaseffect is veel discussie. Aan de ene kant dragen regenwormen bij aan het versterkt broeikaseffect doordat ze broeikasgassen uitstoten. Aan de andere kant kunnen ze het versterkt broeikaseffect tegengaan omdat ze de bodemstructuur verbeteren en de fosfaatbeschikbaarheid verhogen. 2p 34 Leg uit dat regenwormen door het verbeteren van de bodem een bijdrage kunnen leveren aan het tegengaan van het versterkt broeikaseffect. HA-1018-a-22-3-o 17/23 lees verder ►►► ### Pagina 18 Leven zonder milt Tessa is drie jaar geleden van haar paard gevallen. Als gevolg van deze val moest haar milt worden verwijderd. Tessa werd na haar val in kritieke toestand naar het ziekenhuis gebracht. Daar bleek dat haar milt was gescheurd. Om het bloedverlies te stoppen, werd Tessa's milt onmiddellijk verwijderd via een snede in de buik. De milt is een bloedrijk orgaan. Een deel van het bloed dat de milt inkomt, stroomt via slagadertjes naar brede bloedruimten - de sinussen – die uitmonden in een ader. Deze route is de gesloten circulatie (afbeelding 1). Een ander deel van het bloed stroomt uit slagadertjes tussen de cellen van de rode pulpa en dringt vervolgens via de wanden van de sinussen binnen. Bij deze route (de open circulatie) wordt het bloed gefilterd: verouderde bloeddeeltjes blijven achter in de rode pulpa en worden daar afgebroken. Rondom de slagadertjes bevindt zich de witte pulpa met daarin veel witte bloedcellen. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische tekening van de circulatie in de milt met de onderdelen rode pulpa, ader, witte pulpa, sinus en slagadertje. Gesloten circulatie en open circulatie zijn aangegeven.] Vroeger werd gedacht dat de milt niet zo'n belangrijk orgaan was, omdat veel functies van de milt – zoals de afbraak van rode bloedcellen – ook door andere organen kunnen worden overgenomen. 1p 35 Noteer een ander orgaan dat betrokken is bij de afbraak van rode bloedcellen. HA-1018-a-22-3-o 18/23 lees verder ►►► ### Pagina 19 1p 36 Na de operatie kreeg Tessa tijdelijk een bloedverdunner (antistollingsmiddel) voorgeschreven, omdat er een vergrote kans was op het ontstaan van bloedstolseltjes. Als de milt ontbreekt, is er namelijk minder afbraak van bloeddeeltjes die bloedstolling in gang zetten. Noteer om welke bloeddeeltjes het hier gaat. In de open circulatie van de milt worden oude rode bloedcellen verwijderd dankzij de speciale bouw van de sinussen. In afbeelding 2 is de wand van een sinus schematisch weergegeven. [FIGUUR: Afbeelding 2a toont een schematische doorsnede van een sinus met ringvormige vezels en endotheelcellen. Rode bloedcellen zijn zichtbaar. Een pijl geeft de richting van rode bloedcellen aan. Afbeelding 2b toont een vergroot detail van de sinuswand met endotheelcellen en stress-vezels.] afbeelding 2a afbeelding 2b ringvormige vezel rode bloedcel endotheelcel stress-vezel Legenda: richting verplaatsing rode bloedcellen 1p 37 Naarmate rode bloedcellen ouder worden, wordt hun celmembraan stugger. Licht aan de hand van afbeelding 2a toe, dat door deze eigenschap oude rode bloedcellen uit het bloed worden verwijderd. 1p 38 De sinussen zijn een reservoir voor rode bloedcellen. De endotheelcellen van de sinussen bevatten speciale stress-vezels (afbeelding 2b). Tijdens inspanning trekken deze stress-vezels samen, waardoor zo'n 150 mL aan rode bloedcellen extra aan de bloedsomloop kan worden toegevoegd. Welk deel van het zenuwstelsel regelt het vrijkomen van dit bloed uit de milt? A het animale zenuwstelsel B het orthosympathische zenuwstelsel C het parasympathische zenuwstelsel HA-1018-a-22-3-o 19 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 20 Als de milt is verwijderd, ontstaat er een stoornis in de afweer. Besmetting met bepaalde bacteriën zoals *Streptococcus pneumoniae* kan dan leiden tot een levensbedreigende infectie. Om zo'n infectie te voorkomen, kreeg Tessa twee weken na de operatie een vaccinatie tegen een aantal soorten bacteriën. 2p 39 Worden als gevolg van de vaccinatie antistoffen of antigenen gemaakt door het lichaam van Tessa? En hoe reageren bepaalde witte bloedcellen op bacteriën waaraan deze stoffen zijn gehecht? geproduceerde stoffen reactie van witte bloedcellen A antigenen de bacterie wordt lek geprikt B antigenen de bacterie wordt gefagocyteerd C antistoffen de bacterie wordt lek geprikt D antistoffen de bacterie wordt gefagocyteerd Een infectie met bacteriën leidt tot een verhoging van de normwaarde voor lichaamstemperatuur in de hypothalamus (tot bijvoorbeeld 40 °C). Hierdoor ontstaat koorts: de lichaamstemperatuur zal oplopen tot boven de 38 °C. Als Tessa koorts krijgt, moet ze meteen antibiotica nemen. Daarom is ze alert op de symptomen van koorts. Mogelijke symptomen bij Tessa zijn: 1 Ze gaat rillen. 2 Ze gaat zweten. 3 Ze heeft het warm. 2p 40 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende symptoom wel of niet zal optreden bij een lichaams- temperatuur van 38 °C en een normwaarde voor lichaamstemperatuur van 40 °C. HA-1018-a-22-3-0 20 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 21 Essentaksterfte De es, een in Nederland algemeen voorkomende boom, dreigt door de ziekte ‘essentaksterfte’ uit het landschap te verdwijnen. Boomdeskundige Melany rijdt regelmatig langs de essen in haar regio om te inspecteren welke bomen aangetast zijn. Ze herkent deze bomen aan verdorde bladeren en dode takken. afbeelding 1 afbeelding 2 [FIGUUR: Een boom met kale takken in een landschap.] [FIGUUR: Verdorrende bladeren aan een tak.] De zieke essen (Fraxinus excelsior, afbeelding 1) zijn aangetast door de schimmel vals essenvlieskelkje (Hymenoscyphus fraxineus). Sporen van deze schimmel blijven plakken op essenbladeren. De ontkiemende spore geeft een stof af die de opperhuid van het blad beschadigt. Daarna groeien schimmeldraden de weefsels van het blad in. De schimmel groeit verder via het transportweefsel naar de takken en de stam. Hierdoor raken vaten verstopt. Een direct gevolg hiervan is dat bladeren verwelken (slap gaan hangen) en uiteindelijk verdorren (afbeelding 2). 1p 41 Welke verandering in de bladcellen veroorzaakt deze verwelking? A afname van de fotosynthese B gebrek aan mineralen C verlies van turgor HA-1018-a-22-3-o 21 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 22 Bij een zieke es worden schimmeldraden in het transportweefsel aangetroffen. Afbeelding 3 toont een dwarsdoorsnede van een tak. afbeelding 3 [FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een plantentak met verschillende lagen en structuren aangegeven met de letters P, Q, R, S, T.] 2p 42 - Welke van de letters geeft/geven bastvaten aan? - Welke van de letters geeft/geven houtvaten aan? Noteer je antwoord als volgt: bastvaten: .... houtvaten: .... Melany bekijkt een aantal preparaten van bladmateriaal met een microscoop. In een preparaat ziet ze cellen zonder bladgroenkorrels, maar met een celkern en een celwand. Cellen in het preparaat zouden afkomstig kunnen zijn van: 1 de schimmel 2 de es 3 een bladluis 2p 43 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer achter elk nummer of de beschreven cellen wel of niet van het betreffende organisme afkomstig kunnen zijn. HA-1018-a-22-3-0 22 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 23 44 (2p) De schimmel leeft van organische stoffen uit beschadigde cellen van de es. Is de schimmel autotroof of heterotroof? En gebruikt de schimmel de organische stoffen voor dissimilatie, voor voortgezette assimilatie of voor beide processen? autotroof of heterotroof gebruikt organische stoffen voor A autotroof alleen dissimilatie B autotroof alleen voortgezette assimilatie C autotroof beide processen D heterotroof alleen dissimilatie E heterotroof alleen voortgezette assimilatie F heterotroof beide processen Tijdens haar inspectieronde in een park ziet Melany dat er een grote dode tak van een es boven een wandelpad hangt. Ze laat de boom weghalen. Gezonde essen en aangetaste essen die geen gevaar opleveren, laat ze staan. Een wandelaar vraagt aan Melany waarom niet alle essen in het park preventief weggehaald worden. De volgende zinnen geven het antwoord van Melany gedeeltelijk weer: De ziekte veroorzaakt ...(1)... bij de essen. Door de andere essen te laten staan, kan door evolutie een populatie essen ontstaan die ...(2)... de ziekte. 45 (2p) Welke woorden moeten worden ingevuld bij 1 en bij 2 zodat een juiste uitleg ontstaat? bij 1 bij 2 A mutaties immuun is voor B mutaties resistent is tegen C selectiedruk immuun is voor D selectiedruk resistent is tegen Twee methoden om weer een populatie gezonde essen te krijgen, zijn: 1 het ongeslachtelijk vermeerderen van een es die infectie met de schimmel heeft overleefd 2 kweken met de zaden van een groot aantal essen die infectie met de schimmel hebben overleefd Om op de lange termijn een populatie gezonde essen te krijgen is methode 2 een betere keuze dan methode 1. 46 (2p) Leg uit waarom methode 2 hiervoor de betere keuze is. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1018-a-22-3-0