# Eindexamen Biologie HAVO 2022 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2 ## Vraag 3 – Opgave 3 (2 punten) Het bloedonderzoek doet vermoeden dat Arthur een dreigend ijzertekort heeft. Hij gaat op advies van de arts meer ijzerhoudende voedingsmiddelen eten, in combinatie met groenten en fruit met een hoog vitamine-C-gehalte. In de darmen wordt ijzer opgenomen in de vorm van Fe²⁺. Afbeelding 1 laat zien dat een darmcel een Fe²⁺-ion opneemt met behulp van het membraaneiwit Dmt1. In de darmcel is het eiwit ferritine aanwezig. Het transporteiwit ferroportine transporteert Fe²⁺-ionen vanuit de darmcel naar het bloed. Bij een lage ijzerconcentratie in het bloed wordt de expressie van bepaalde genen aangepast zodat meer ijzer uit de voeding kan worden opgenomen. Hierdoor stijgt de ijzerconcentratie in het bloed. Wordt de expressie van het gen voor Dmt1-eiwit bij een lage ijzerconcentratie in het bloed hoger of lager? En de expressie van het gen voor ferroportine? | | genexpressie Dmt1 | genexpressie ferroportine | |:---|:---|:---| | A | hoger | hoger | | B | hoger | lager | | C | lager | hoger | | D | lager | lager | Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de regulatie van ijzeropname in de darm, waarbij je moet redeneren over genexpressie en homeostase. Je moet de functie van twee specifieke transporteiwitten begrijpen en hoe hun expressie wordt aangepast aan de fysiologische behoefte van het lichaam. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie kennen (hoe meer expressie leidt tot meer eiwit) en het concept van homeostase (hoe het lichaam interne omstandigheden constant houdt). Ook moet je de rol van membraaneiwitten bij transport door celmembranen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de tekst en afbeelding 1 interpreteren om de functies van Dmt1 en ferroportine te bepalen. Je kunt een causale redenering opzetten om te bepalen hoe de genexpressie van deze eiwitten verandert bij een lage ijzerconcentratie in het bloed, om zo het ijzertekort tegen te gaan. Je kiest het juiste antwoord op basis van je redenering. Waar op letten: Je benoemt de functie van Dmt1 en ferroportine in de ijzeropname. Je redeneert vanuit de fysiologische behoefte: wat is het doel bij een ijzertekort? Je koppelt de genexpressie aan de hoeveelheid eiwit en daarmee aan de transportcapaciteit. Je geeft voor beide eiwitten (Dmt1 en ferroportine) de juiste richting van genexpressie aan. Je gebruikt de termen 'genexpressie', 'Dmt1-eiwit' en 'ferroportine-eiwit' correct. Kernbegrippen: genexpressie, homeostase, membraantransport, stofwisseling Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de transportrichting van Dmt1 en ferroportine. - Niet correct koppelen van de fysiologische behoefte (meer ijzer) aan het cellulaire mechanisme (verhoogde genexpressie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Opgave 4 (3 punten) 3p 4 Leg uit hoe een verhoogde inname van natrium-ionen eerst leidt tot een hogere bloeddruk. – En verklaar hoe vaatverwijding de bloeddruk daarna laat dalen. Bij de regulatie van de bloeddruk op langere termijn is de uitscheiding van natrium-ionen in de nieren van belang. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van de bloeddruk en de invloed van natrium-ionen hierop. Je moet de fysiologische processen die leiden tot een bloeddrukverandering kunnen uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'osmotische waarde', 'bloedvolume', 'bloeddruk', 'vaatverwijding' en hun onderlinge verbanden kennen. Ook moet je weten hoe de nieren betrokken zijn bij de regulatie van de water- en zoutbalans. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolg keten kunnen opstellen die de invloed van natrium-ionen op de bloeddruk verklaart. Je moet ook kunnen uitleggen hoe vaatverwijding de bloeddruk beïnvloedt. Waar op letten: Je legt de causale keten uit van natrium-ionen naar bloeddrukstijging. Elk stapje is een scorepunt. Je gebruikt de vakterm 'osmotische waarde' correct. Je legt uit hoe 'vaatverwijding' de bloeddruk beïnvloedt. Je benoemt de processen en organen uit de casus, niet algemeen. Kernbegrippen: bloeddrukregulatie, osmose, osmotische waarde, bloedvolume, vaatverwijding, homeostase Veelgemaakte fouten: - De link tussen zout (natrium-ionen) en waterretentie via osmose niet uitleggen. - Het verband tussen bloedvolume en bloeddruk niet leggen. - Het mechanisme van vaatverwijding (grotere diameter -> lagere weerstand) niet correct verklaren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 10 – Opgave 10 (2 punten) Naomi weet dat avocadoplanten op plantages vaak zijn geënt. De rassen die de hoogste opbrengst geven, hebben namelijk een wortelstelsel dat gevoeliger is voor fytoftora-infecties dan rassen die minder en kleinere vruchten dragen. Bij het enten wordt een stengel van een ras met een hoge opbrengst geplaatst op een wortelstelsel van een ras dat resistent is tegen fytoftora-infecties in het wortelstelsel. Na het enten vergroeien de vaatstelsels van wortelstelsel en stengel op zo'n manier dat transport van stengel naar bladeren en van bladeren naar stengel kan plaatsvinden en de avocadoplant kan groeien. afbeelding 1 In afbeelding 1 zijn doorsnedes van een wortel en de stengel van een jonge plant weergegeven. Met de letters P, Q, R en S zijn vaten aangegeven. In twee van deze vaten vindt de anorganische sapstroom plaats. Welke letters geven deze vaten aan? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het transport van stoffen in planten, specifiek over de anorganische sapstroom. Je moet een afbeelding van doorsnedes van een wortel en een stengel interpreteren en de juiste vaten aanwijzen. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van een plantenwortel en -stengel kennen, inclusief de locatie en functie van xyleem (houtvaten) en floëem (bastvaten). Je moet ook het verschil weten tussen de anorganische sapstroom en de organische sapstroom. Wat moet je kunnen: Je moet de structuren in een biologische tekening kunnen identificeren en hun functie kunnen koppelen aan biologische processen. Je moet de vaten voor de anorganische sapstroom in zowel de wortel als de stengel kunnen aanwijzen op basis van de afbeelding. Waar op letten: Je benoemt correct de functie van de anorganische sapstroom. Je identificeert correct de vaten die verantwoordelijk zijn voor de anorganische sapstroom in zowel de wortel als de stengel. Je onderscheidt xyleem (houtvaten) van floëem (bastvaten) in beide doorsnedes. Je herkent de verschillende rangschikking van vaatbundels in wortel en stengel. Je gebruikt de juiste vakterminologie (anorganische sapstroom, xyleem, houtvaten). Kernbegrippen: transport in planten, anorganische sapstroom, xyleem, houtvaten, anatomie van wortel en stengel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen xyleem (houtvaten) en floëem (bastvaten). - Verwarring tussen de anorganische sapstroom (water en mineralen) en de organische sapstroom (suikers). - Het niet herkennen van de verschillende rangschikking van vaatbundels in een wortel versus een stengel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Opgave 11 (1 punt) Naomi weet dat avocadoplanten op plantages vaak zijn geënt. De rassen die de hoogste opbrengst geven, hebben namelijk een wortelstelsel dat gevoeliger is voor fytoftora-infecties dan rassen die minder en kleinere vruchten dragen. Bij het enten wordt een stengel van een ras met een hoge opbrengst geplaatst op een wortelstelsel van een ras dat resistent is tegen fytoftora-infecties in het wortelstelsel. Na het enten vergroeien de vaatstelsels van wortelstelsel en stengel op zo'n manier dat transport van stengel naar bladeren en van bladeren naar stengel kan plaatsvinden en de avocadoplant kan groeien. Op een avocadoplantage bestuiven de bloemen van de geënte avocadobomen elkaar. Uit een bloem ontwikkelt zich na bevruchting een avocado (vrucht) met een pit (zaad). Zal de plant die zich ontwikkelt uit deze pit resistent zijn tegen fytoftora? Verklaar je antwoord. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over plantenveredeling en erfelijkheid bij avocadoplanten. Je moet de principes van enten en geslachtelijke voortplanting combineren om te bepalen welke eigenschappen worden doorgegeven aan de volgende generatie. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van enten kennen, namelijk dat de ent de bovengrondse delen (inclusief bloemen) levert en de onderstam het wortelstelsel. Je moet ook weten dat geslachtelijke voortplanting via zaden de erfelijke eigenschappen van de ouderplanten (die de bloemen leveren) doorgeeft. Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen de herkomst van de bloemen op een geënte plant en de erfelijke eigenschappen van de zaden die daaruit ontstaan. Je kunt uitleggen waarom de resistentie van de onderstam niet wordt doorgegeven aan de nakomelingen via zaden. Waar op letten: Je benoemt expliciet of de plant resistent zal zijn (ja/nee). Je legt uit waarom de erfelijke eigenschappen van de bloemen bepalend zijn. Je legt uit dat de resistentie van de onderstam niet wordt doorgegeven via de zaden. Je gebruikt de termen 'enten', 'bloemen', 'bevruchting', 'pit/zaad' en 'erfelijke eigenschappen' correct in je verklaring. Kernbegrippen: enten, geslachtelijke voortplanting, erfelijkheid, genotype, fenotype Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de eigenschappen van de geënte plant (combinatie van twee genotypen) met de erfelijke eigenschappen die via geslachtelijke voortplanting (zaden) worden doorgegeven. - Aannemen dat de resistentie van de wortelstok wordt overgedragen op de zaden die door de bloemen op de ent worden geproduceerd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Opgave 12 (1 punt) 1p 12 Welke verandering vindt plaats bij de differentiatie van een dekweefselcel tot een melkproducerende cel? A De expressie van genen voor melkproductie verandert. B Genen voor dekweefselfuncties muteren tot genen voor melkproductie. C Genen voor dekweefselfuncties verdwijnen en genen voor melkproductie worden gevormd. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over het proces van celdifferentiatie en de onderliggende moleculaire mechanismen. Je moet de juiste verklaring kiezen voor hoe een cel van functie verandert. Wat moet je kennen: Je moet de definities van celdifferentiatie, genexpressie en mutatie kennen. Je moet weten dat gespecialiseerde cellen ontstaan door het aan- en uitzetten van specifieke genen, en niet door veranderingen in het DNA zelf (zoals mutaties of het verdwijnen van genen). Wat moet je kunnen: Je kunt het concept van celdifferentiatie correct toepassen op een voorbeeld van celverandering. Je kunt onderscheid maken tussen de mechanismen van genexpressie, mutatie en DNA-verlies/aanmaak in de context van celspecialisatie. Waar op letten: Je herkent het verschil tussen genexpressie, mutatie en het verdwijnen/ontstaan van genen. Je begrijpt dat celdifferentiatie een proces is waarbij cellen specialiseren door genen aan of uit te zetten. Je weet dat het DNA in de celkern van gedifferentieerde cellen (vrijwel) hetzelfde blijft. Je koppelt de term 'differentiatie' aan het concept van 'genexpressie'. Kernbegrippen: celdifferentiatie, genexpressie, specialisatie van cellen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen genexpressie, mutatie en het verdwijnen/ontstaan van genen. Cellen specialiseren door genen aan of uit te zetten, niet door het DNA zelf te veranderen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 14 – Opgave 14 (2 punten) Rosanne adviseert om een borst steeds helemaal leeg te laten drinken door de baby. De melkproductie wordt namelijk gestimuleerd doordat de borst leeg is. Het FIL-eiwit dat aanwezig is in moedermelk regelt dit proces. Over het FIL-eiwit wordt een uitspraak gedaan waarin twee woorden ontbreken: De aanwezigheid van FIL-eiwit ...(1)... de aanmaak van moedermelk; dit proces heet ...(2)... terugkoppeling. Wat moet bij 1 en bij 2 worden ingevuld, zodat een juiste uitspraak ontstaat? Wat kun je verwachten: Je krijgt een korte tekst over een biologisch proces en een eiwit dat daarbij betrokken is. Je moet een uitspraak aanvullen met de juiste termen die de werking van het eiwit en het type regulatie beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet de definities van negatieve en positieve terugkoppeling kennen. Je moet ook begrijpen hoe hormonale regulatie en homeostase werken in biologische systemen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en daaruit de causale relatie tussen een eiwit en een proces kunnen afleiden. Je moet deze afgeleide relatie vervolgens kunnen koppelen aan de juiste biologische vakterm voor terugkoppeling. Waar op letten: Je moet de relatie tussen de aanwezigheid van FIL-eiwit en de melkproductie correct afleiden uit de tekst. Je moet het verschil tussen negatieve en positieve terugkoppeling kennen en correct toepassen. Je moet de term 'remt' of 'stimuleert' correct kiezen op basis van de context. Je moet de juiste soort terugkoppeling (negatief of positief) benoemen die past bij de afgeleide relatie. Kernbegrippen: negatieve terugkoppeling, homeostase, hormonale regulatie, lactatie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen negatieve en positieve terugkoppeling. - Onjuist interpreteren van de zin 'De melkproductie wordt namelijk gestimuleerd doordat de borst leeg is', en daardoor denken dat het FIL-eiwit stimuleert in plaats van remt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Opgave 15 (2 punten) Glenn vraagt wat het verschil in samenstelling is tussen flesvoeding en borstvoeding. Rosanne antwoordt dat moedermelk antistoffen bevat. Daardoor is de baby gedurende de periode van borstvoeding immuun voor veel ziekten, zoals maag- en darminfecties. 2p 15 Welke vorm van immuniteit verkrijgt het kind door de antistoffen in de borstvoeding? A actieve kunstmatige immuniteit B actieve natuurlijke immuniteit C passieve kunstmatige immuniteit D passieve natuurlijke immuniteit Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de verschillende vormen van immuniteit en hoe deze worden verkregen. Je moet de juiste term kiezen die past bij de beschreven situatie van borstvoeding. Wat moet je kennen: Je moet de definities en voorbeelden van actieve, passieve, natuurlijke en kunstmatige immuniteit kennen. Je moet weten dat borstvoeding een natuurlijke manier is om antistoffen over te dragen en dat de baby deze antistoffen niet zelf aanmaakt. Wat moet je kunnen: Je kunt de kenmerken van de situatie (borstvoeding, antistoffen van moeder naar kind) analyseren en deze koppelen aan de juiste categorieën van immuniteit (actief/passief en natuurlijk/kunstmatig). Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen actieve en passieve immuniteit. Je moet het verschil kennen tussen natuurlijke en kunstmatige immuniteit. Je moet de bron van de antistoffen (borstvoeding) correct koppelen aan 'natuurlijk' of 'kunstmatig'. Je moet bepalen of de baby zelf antistoffen aanmaakt (actief) of ontvangt (passief). Je moet de juiste combinatie van deze twee aspecten kiezen. Kernbegrippen: immuniteit, actieve immuniteit, passieve immuniteit, natuurlijke immuniteit, kunstmatige immuniteit, antistoffen, borstvoeding Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen actieve en passieve immuniteit: Actief betekent dat het lichaam zelf antistoffen aanmaakt, passief betekent dat het kant-en-klare antistoffen ontvangt. De baby ontvangt ze, dus het is passief. - Verwarring tussen natuurlijke en kunstmatige immuniteit: Natuurlijk gebeurt via een biologisch proces (infectie, borstvoeding), kunstmatig via een medische ingreep (vaccinatie, serum). Borstvoeding is een natuurlijk proces. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Opgave 16 (2 punten) Rosanne noemt nog een ander voordeel van borstvoeding: moedermelk stimuleert een gunstige soortensamenstelling van darmbacteriën bij de baby. Moedermelk bevat namelijk oligosachariden die voor de baby onverteerbaar zijn, zoals lacto-N-tetraose (afbeelding 2). Deze oligosachariden kunnen wel worden afgebroken door bepaalde gunstige darmbacteriën, de bifidobacteriën. Over lacto-N-tetraose in borstvoeding worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Bij baby's die borstvoeding krijgen, hebben bifidobacteriën een selectievoordeel ten opzichte van bacteriën die geen oligosachariden kunnen afbreken. 2 De klieren in het spijsverteringsstelsel van baby's produceren geen enzymen voor de afbraak van lacto-N-tetraose. 3 Lacto-N-tetraose bestaat uit een keten van aminozuren. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de samenstelling van moedermelk en de invloed daarvan op de darmflora van een baby. Je moet drie uitspraken beoordelen op juistheid, gebaseerd op de gegeven tekst en een afbeelding van een molecuul. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van spijsvertering kennen, inclusief de rol van enzymen. Je moet het verschil weten tussen koolhydraten (sachariden) en eiwitten (aminozuren) en hun algemene chemische structuren kunnen herkennen. Ook moet je het concept van selectievoordeel in een biologische context begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst en een chemische structuurformule (afbeelding 2) kunnen combineren om conclusies te trekken. Je moet de betekenis van biologische termen zoals 'onverteerbaar' en 'selectievoordeel' correct kunnen toepassen. Je moet logisch kunnen redeneren om de juistheid van de uitspraken te bepalen. Waar op letten: Je interpreteert de term 'onverteerbaar' correct in de context van enzymen en spijsvertering. Je herkent de chemische structuur van een oligosacharide in afbeelding 2 en onderscheidt deze van een eiwit. Je past het concept 'selectievoordeel' toe op de competitie tussen bacteriën in de darm. Je beargumenteert elke uitspraak afzonderlijk met de informatie uit de tekst en afbeelding 2. Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. Kernbegrippen: spijsvertering, enzymen, macromoleculen, koolhydraten, eiwitten, darmflora, symbiose, selectievoordeel Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de chemische structuur van koolhydraten (sachariden) met die van eiwitten (aminozuren). - De term 'onverteerbaar' niet correct interpreteren als het ontbreken van de benodigde enzymen bij de baby zelf. - Het concept 'selectievoordeel' niet kunnen toepassen op de competitie tussen verschillende soorten darmbacteriën. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Opgave 17 (1 punt) Bij een baby met minder bifidobacteriën in de darm kunnen schadelijke bacteriën in de darm zich makkelijker vermeerderen. Hierdoor kunnen ontstekingen in de dikke darm ontstaan die leiden tot een sterke toename van de darmperistaltiek. Door verminderde waterresorptie kan dan diarree ontstaan. Verklaar waardoor een toename in darmperistaltiek leidt tot een verminderde waterresorptie. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de spijsvertering en de functie van de dikke darm. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van darmperistaltiek en waterresorptie in de dikke darm kennen. Je moet ook weten dat resorptie tijd kost. Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces kunnen verklaren door de onderliggende mechanismen te benoemen. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen. Waar op letten: Je moet de causale relatie tussen verhoogde darmperistaltiek en verminderde waterresorptie correct uitleggen. Je moet specifiek benoemen wat er gebeurt met de verblijfsduur van de voedselbrij in de darm. Je moet de term 'waterresorptie' correct gebruiken in de context van de dikke darm. Je moet een verklaring geven die verder gaat dan alleen een herhaling van de vraagstelling. Kernbegrippen: darmperistaltiek, waterresorptie, dikke darm, spijsvertering Veelgemaakte fouten: - Het niet noemen van de verkorte verblijfsduur/tijd als de verbindende factor tussen verhoogde peristaltiek en verminderde wateropname. - Een tautologische redenering geven, zoals 'omdat de peristaltiek toeneemt, wordt er minder water opgenomen'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Opgave 18 (1 punt) Omdat de Yangtze-bruinvissen geografisch geïsoleerd zijn van de zoutwaterbruinvissen, treedt er geen voortplanting op tussen deze twee varianten. Verklaar dat dit nog niet betekent dat de Yangtze-variant een aparte soort is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over soortvorming en de definitie van een soort. Je moet een onderscheid maken tussen verschillende vormen van isolatie. Wat moet je kennen: Je moet het biologisch soortconcept kennen en het verschil tussen geografische isolatie en reproductieve isolatie begrijpen. Je moet ook weten wat 'vruchtbare nakomelingen' betekent in de context van soortbepaling. Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven waarom geografische isolatie alleen niet voldoende is om te concluderen dat twee populaties aparte soorten zijn. Je moet de definitie van een soort kunnen toepassen op een concrete situatie. Waar op letten: Je benoemt het biologisch soortconcept correct. Je legt uit dat geografische isolatie niet hetzelfde is als reproductieve isolatie. Je noemt de mogelijkheid van vruchtbare nakomelingen als de barrière zou wegvallen. Je gebruikt de termen 'soort' en 'variant' correct in je uitleg. Kernbegrippen: soortvorming, biologisch soortconcept, reproductieve isolatie, geografische isolatie, allopatrische soortvorming Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van geografische isolatie (het niet bij elkaar kunnen komen) met reproductieve isolatie (het niet kunnen voortplanten van vruchtbare nakomelingen, zelfs als ze bij elkaar zijn). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Opgave 19 (2 punten) De onderzoekers vonden verschillen in het DNA van de zoutwatervariant en dat van de Yangtze-variant. Binnen populaties van de zoutwatervariant is er een hogere frequentie van allelen die helpen overleven bij een lage zuurstofconcentratie in het lichaam. In zee zijn deze allelen gunstig omdat bruinvissen aan het wateroppervlak lucht inademen en daarna in zee op grote diepte hun prooien vangen. Was de zuurstofconcentratie van het water een selecterende factor bij het ontstaan van deze hogere frequentie van allelen? En was de diepte waarop prooien voorkomen hierbij een selecterende factor? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over natuurlijke selectie en adaptatie bij bruinvissen. Je moet bepalen welke omgevingsfactoren als selecterende factor hebben gediend voor specifieke allelen. Wat moet je kennen: Je moet de principes van natuurlijke selectie kennen, inclusief de begrippen selectiedruk en adaptatie. Je moet ook weten hoe deze processen leiden tot evolutie binnen populaties. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten om uit te leggen of bepaalde factoren wel of geen selecterende rol spelen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen externe omgevingsfactoren en interne fysiologische omstandigheden van een organisme, en hoe deze met elkaar in verband staan bij luchtademende zoogdieren. Waar op letten: Je benoemt expliciet of de zuurstofconcentratie van het water een selecterende factor is en waarom. Je benoemt expliciet of de diepte waarop prooien voorkomen een selecterende factor is en waarom. Je legt de causale relatie uit tussen de diepte van de prooien, de interne zuurstofconcentratie en de selectie van allelen. Je maakt geen verwarring tussen zuurstof in het water en zuurstof in het lichaam van de bruinvis. Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst over het ademhalingsgedrag van bruinvissen. Kernbegrippen: natuurlijke selectie, selectiedruk, adaptatie, evolutie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van zuurstof in het water (relevant voor vissen) met zuurstof in de lucht (relevant voor luchtademende zoogdieren zoals bruinvissen). - Niet de link leggen tussen het jagen op grote diepte en de noodzaak voor fysiologische aanpassingen om lang de adem in te houden, wat leidt tot een lage zuurstofconcentratie in het lichaam. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Opgave 20 (2 punten) 20 De twee varianten Indische bruinvissen verschillen ook in genen die te maken hebben met de aanpassing aan de osmotische waarde van het water waarin ze leven. Deze genetische verschillen leiden tot een verschil in afgifte van ADH en in de osmotische waarde van de urine. Yangtze- bruinvissen produceren daardoor meer urine dan zoutwaterbruinvissen. Is de afgifte van ADH bij de Yangtze-bruinvissen hoger of lager dan bij zoutwaterbruinvissen? En is de osmotische waarde van de urine bij de Yangtze-bruinvissen hoger of lager dan bij zoutwaterbruinvissen? afgifte ADH osmotische waarde urine A hoger B hoger C lager D lager hoger lager hoger lager Door de grote genetische verschillen die ze vonden, zijn Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de osmoregulatie bij twee varianten van de Indische bruinvis, waarbij je de afgifte van ADH en de osmotische waarde van de urine moet vergelijken. De context is de aanpassing aan verschillende watermilieus (zoet- en zoutwater). Wat moet je kennen: Je kent de functie van ADH (antidiuretisch hormoon) en de rol ervan bij de waterhuishouding. Je kent het principe van osmose en de osmotische waarde van water en lichaamsvloeistoffen. Je weet hoe organismen zich aanpassen aan zoet- en zoutwateromgevingen met betrekking tot hun waterbalans. Wat moet je kunnen: Je kunt de fysiologische aanpassingen van een organisme in een specifieke omgeving (zoetwater) beredeneren. Je kunt de relatie leggen tussen hormoonafgifte, urineproductie en de osmotische waarde van de urine. Je kunt een causaal verband leggen tussen de leefomgeving en de fysiologische respons. Waar op letten: Je benoemt de leefomgeving van de Yangtze-bruinvis (zoet water) en de implicaties daarvan voor de osmoregulatie. Je legt de relatie tussen de behoefte aan waterafgifte en de afgifte van ADH. Je legt de relatie tussen de hoeveelheid urine en de osmotische waarde van de urine. Je gebruikt de juiste vakterm 'osmotische waarde'. Je zorgt dat je antwoord consistent is voor beide onderdelen van de vraag. Kernbegrippen: osmoregulatie, ADH (antidiuretisch hormoon), homeostase, urineproductie, waterhuishouding, adaptatie, zoetwater- en zoutwaterorganismen Veelgemaakte fouten: - De functie van ADH verwarren: ADH verhoogt de waterterugresorptie en verlaagt dus de urineproductie. Een lage ADH-spiegel leidt tot veel urine. - De relatie tussen urinevolume en osmotische waarde verkeerd leggen: een groot volume urine (zoals bij zoetwatervissen) is doorgaans verdund en heeft dus een lage osmotische waarde. - De leefomgeving van de Yangtze-bruinvis (zoetwater) niet correct koppelen aan de fysiologische gevolgen voor osmoregulatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 21 (2 punten) Door de grote genetische verschillen die ze vonden, zijn de onderzoekers nu van mening dat er sprake is van twee aparte soorten. Dit is een extra reden om de Indische bruinvissen in de Yangtze te beschermen om ze te behoeden voor uitsterven. De kans is groot dat de populatie Yangtze-bruinvissen zal uitsterven als de populatiegrootte tot minder dan honderd dieren is gedaald. Leg uit waardoor een kleine populatie makkelijk uitsterft. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de kwetsbaarheid van kleine populaties en moet uitleggen waarom deze makkelijk uitsterven. Je moet hierbij de link leggen met genetische aspecten. Wat moet je kennen: Je moet de concepten van genetische variatie, inteelt, genenpool en de gevolgen hiervan voor de overlevingskansen van een populatie kennen. Je moet ook weten hoe populatiegrootte deze factoren beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen tussen de grootte van een populatie en de kans op uitsterven, waarbij je genetische principes toepast. Je moet je antwoord helder en beknopt formuleren, met de juiste biologische termen. Waar op letten: Je benoemt een specifiek genetisch aspect van een kleine populatie. Je legt uit welk direct gevolg dit genetische aspect heeft voor de overleving van de populatie. Je gebruikt correcte vakterminologie, zoals 'genetische variatie', 'inteelt' of 'genenpool'. Je vermijdt te algemene uitspraken zoals 'ze kunnen elkaar niet vinden' zonder verdere genetische onderbouwing. Kernbegrippen: populatiegenetica, genetische variatie, inteelt, uitsterven, populatiegrootte, genenpool Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'ze kunnen elkaar niet vinden' zonder de genetische gevolgen te benoemen. - Alleen het gevolg noemen (uitsterven) zonder de onderliggende genetische oorzaak (verminderde variatie, inteelt) te specificeren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Opgave 22 (1 punt) 1p 22 Verklaar hoe het gebruik van dezelfde soort tandpasta kan leiden tot een overeenkomstig speekselmicrobioom. Korts hypothese was dat er meer overeenkomst is in het speekselmicrobioom bij stelletjes met een hoge zoenfrequentie dan bij stelletjes met een lage zoenfrequentie. De stelletjes beantwoordden vragen over hun zoengedrag en Kort verwerkte de resultaten in een diagram, waarin het verschil in microbioom is uitgedrukt op een schaal van 0,0 (volledig gelijk) tot 1,0 (volledig verschillend). 12 / Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor een ecologisch fenomeen in de mondholte. Je moet de relatie leggen tussen een externe factor (tandpasta) en de interne omgeving (mond) en hoe dit het microbioom beïnvloedt. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'microbioom', 'abiotische factoren' en 'selectie' kennen. Je moet begrijpen hoe abiotische factoren de samenstelling van een ecosysteem (in dit geval het microbioom) kunnen beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten die een oorzaak (dezelfde tandpasta) verbindt met een gevolg (overeenkomstig speekselmicrobioom) via een tussenstap (abiotische omstandigheden). Je moet vakspecifieke termen correct toepassen in je uitleg. Waar op letten: Je legt de link tussen tandpasta en de abiotische omstandigheden in de mond. Je benoemt dat *dezelfde* tandpasta leidt tot *vergelijkbare* omstandigheden. Je legt uit hoe deze vergelijkbare omstandigheden leiden tot een *overeenkomstig* microbioom. Je gebruikt de term 'abiotische omstandigheden' of een vergelijkbare correcte ecologische term. Kernbegrippen: microbioom, ecologie, abiotische factoren, selectie Veelgemaakte fouten: - Niet de link leggen tussen tandpasta en de (abiotische) omstandigheden in de mond. Alleen stellen dat tandpasta bacteriën doodt is onvoldoende. - Vergeten uit te leggen waarom *dezelfde* tandpasta tot een *overeenkomstig* microbioom leidt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Opgave 23 (1 punt) De resultaten van zijn onderzoek ondersteunden zijn hypothese. In afbeelding 1 zijn vier diagrammen weergegeven. Welk diagram uit afbeelding 1 geeft de resultaten van het onderzoek op de juiste manier weer? A diagram 1 B diagram 2 C diagram 3 D diagram 4 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een onderzoek met een hypothese en je moet de resultaten daarvan in een grafiek herkennen. Je moet de relatie tussen twee variabelen kunnen aflezen en interpreteren. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'onafhankelijke variabele', 'afhankelijke variabele' en 'correlatie' kennen. Ook moet je weten hoe deze in een grafiek worden weergegeven. Wat moet je kunnen: Je kunt de onafhankelijke en afhankelijke variabele uit een hypothese halen. Je kunt een grafiek correct aflezen en bepalen of er sprake is van een positieve of negatieve correlatie. Je kunt de juiste grafiek kiezen die de hypothese van het onderzoek ondersteunt. Waar op letten: Je identificeert de onafhankelijke variabele (oorzaak) en de afhankelijke variabele (gevolg) correct. Je plaatst de onafhankelijke variabele op de x-as en de afhankelijke variabele op de y-as. Je interpreteert 'meer overeenkomst' correct als 'minder verschil'. Je bepaalt de juiste correlatie (positief of negatief) tussen de variabelen. Je kiest het diagram dat zowel de juiste assen als de juiste correlatie weergeeft. Kernbegrippen: microbioom, data-interpretatie, grafieken, onafhankelijke variabele, afhankelijke variabele, correlatie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de onafhankelijke variabele (oorzaak, x-as) en de afhankelijke variabele (gevolg, y-as). - De term 'meer overeenkomst' verkeerd interpreteren als 'meer verschil', wat leidt tot het kiezen van een grafiek met een positieve correlatie in plaats van een negatieve. - Niet correct de assen van de grafieken aflezen en de verkeerde grafiek kiezen die wel de juiste correlatie toont maar met de verkeerde variabelen op de assen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 24 – Opgave 24 (1 punt) 1p 24 Licht toe waarom meting 1 nodig is om conclusies te kunnen trekken uit dit experiment. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experimenteel onderzoek en moet de functie van een specifieke meting uitleggen. Je moet de rol van een nulmeting of controlemeting in een experiment begrijpen en kunnen toepassen op de gegeven situatie. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van experimenteel onderzoek kennen, inclusief het belang van controlemetingen en nulmetingen om geldige conclusies te kunnen trekken. Je moet ook de termen 'microbioom' en 'melkzuurbacteriën' kunnen plaatsen in de context van het experiment. Wat moet je kunnen: Je kunt de opzet van een experiment analyseren en de functie van individuele stappen of metingen daarbinnen verklaren. Je kunt uitleggen waarom een bepaalde meting noodzakelijk is om een causaal verband aan te tonen of om alternatieve verklaringen uit te sluiten. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen wat meting 1 controleert in de context van dit experiment, niet alleen 'het is een controlemeting'. Je legt uit waarom meting 1 essentieel is om de herkomst van de bacteriën na de zoen te kunnen bepalen. Je verwijst naar de beginsituatie van de ontvanger. Je legt het verband tussen meting 1 en de conclusies over de overdracht van bacteriën. Kernbegrippen: experimenteel onderzoek, controlegroep, nulmeting, microbioom, bacteriën Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'het is een controlemeting', zonder te specificeren wat er gecontroleerd wordt. Het correctievoorschrift geeft expliciet aan dat dit geen punten oplevert. - Het doel van de meting verwarren met meting 2 (bij de donor) of meting 3 (na de zoen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/24 ## Vraag 25 – Opgave 25 (2 punten) Over het onderzoek worden twee uitspraken gedaan. In elke uitspraak is een woord weggelaten. – Doordat gebruik werd gemaakt van melkzuurbacteriën die nauwelijks in de mond voorkomen werd de ...(1)... van dit onderzoek beïnvloed. – Doordat meerdere stelletjes werden onderzocht, werd de ...(2)... van dit onderzoek beïnvloed. Wat moet ingevuld worden bij 1 en bij 2 zodat er twee juiste uitspraken staan? bij 1 bij 2 A betrouwbaarheid betrouwbaarheid B betrouwbaarheid validiteit C validiteit betrouwbaarheid D validiteit validiteit Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een onderzoek en moet beoordelen welke begrippen uit de onderzoeksmethodologie van toepassing zijn op specifieke aspecten van de onderzoeksopzet. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'validiteit' en 'betrouwbaarheid' kennen en begrijpen hoe deze begrippen de kwaliteit van een wetenschappelijk onderzoek beïnvloeden. Je moet ook basiskennis hebben van hoe een experimenteel onderzoek is opgebouwd. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven scenario's kunnen analyseren en de juiste onderzoekstermen (validiteit, betrouwbaarheid) kunnen toewijzen aan de beschreven aanpassingen in de onderzoeksopzet. Je moet kritisch kunnen nadenken over de opzet van een experiment. Waar op letten: Je moet de definities van 'validiteit' en 'betrouwbaarheid' correct toepassen op de context van het onderzoek. Je moet onderscheid maken tussen wat het onderzoek meet (validiteit) en hoe nauwkeurig/herhaalbaar die meting is (betrouwbaarheid). Je moet de specifieke onderzoeksopzet (gebruik van specifieke bacteriën en meerdere stelletjes) koppelen aan het juiste begrip. Je moet elk van de twee uitspraken afzonderlijk beoordelen. Je moet de termen 'validiteit' en 'betrouwbaarheid' correct gebruiken, zoals ze in de wetenschap gedefinieerd zijn. Kernbegrippen: validiteit, betrouwbaarheid, onderzoeksopzet Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de begrippen validiteit (meet je wat je wilt meten) en betrouwbaarheid (is de meting herhaalbaar/precies). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/25 ## Vraag 26 – Opgave 26 (2 punten) Bij een tongzoen worden mogelijk ook ziekmakende bacteriën overgedragen. Meestal krijgen deze bacteriën, die bijvoorbeeld ontstoken tandvlees of cariës veroorzaken, geen kans om zich in de mond te vestigen. De samenstelling van het speekselmicrobioom is namelijk redelijk stabiel doordat de meeste micro-organismen in de mond vastzitten aan het oppervlak van het gebit en de zachte weefsels. Als je recent antibiotica hebt gebruikt, kun je beter niet zoenen met iemand die ontstoken tandvlees of cariës heeft. 2p 26 Leg uit waardoor het risico op een infectie na zoenen groter is als je recent antibiotica hebt gebruikt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van antibiotica op het microbioom en het risico op infecties. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de werking van antibiotica kennen, met name dat ze bacteriën doden of remmen. Je moet ook het concept van concurrentie tussen micro-organismen in een stabiel microbioom begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering opzetten waarbij je de werking van antibiotica koppelt aan de ecologische dynamiek van het mondmicrobioom en het uiteindelijke risico op infectie. Je moet de juiste vakterminologie gebruiken. Waar op letten: Je benoemt specifiek de werking van antibiotica op de bacteriën in de mond. Je legt uit wat het gevolg is van deze werking voor de concurrentie tussen bacteriën. Je beschrijft hoe dit leidt tot een verhoogd risico op infectie. Je gebruikt de term 'concurrentie' of een vergelijkbare term die de interactie tussen bacteriën beschrijft. Kernbegrippen: antibiotica, microbioom, concurrentie, infectie, bacteriën Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de werking van antibiotica op het microbioom met een algemene verzwakking van het immuunsysteem. - Niet specifiek genoeg zijn over welke bacteriën worden gedood (namelijk de bestaande, concurrerende mondbacteriën) en wat het gevolg daarvan is (minder concurrentie voor nieuwe, ziekmakende bacteriën). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/26 ## Vraag 27 – Opgave 27 (2 punten) Een deel van de bacteriën die overgedragen worden, wordt in de mond al opgeruimd door lysozymen en antistoffen. De rest wordt gedood door het zoutzuur in de maag. Schrijf lysozymen, antistoffen en zoutzuur onder elkaar en noteer erachter of de betreffende manier van afweer behoort tot de aangeboren (niet-specifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de verschillende afweermechanismen in het menselijk lichaam en hun classificatie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'aangeboren afweer', 'verworven afweer', 'niet-specifieke afweer' en 'specifieke afweer' kennen en begrijpen welke mechanismen hieronder vallen. Je moet weten wat lysozymen, antistoffen en zoutzuur zijn en hoe ze werken in het afweersysteem. Wat moet je kunnen: Je kunt de gegeven afweermechanismen correct indelen in de categorieën aangeboren/niet-specifiek of verworven/specifiek. Je kunt je antwoord duidelijk en gestructureerd presenteren. Waar op letten: Je benoemt duidelijk of het aangeboren/niet-specifiek of verworven/specifiek is. Je zorgt dat je de juiste term gebruikt voor elk afweermechanisme. Je let op de consistentie van je antwoord: aangeboren is niet-specifiek, verworven is specifiek. Je schrijft de drie afweermechanismen onder elkaar zoals gevraagd. Kernbegrippen: immuunsysteem, aangeboren afweer, verworven afweer, niet-specifieke afweer, specifieke afweer, lysozymen, antistoffen, zoutzuur Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de termen aangeboren/niet-specifiek met verworven/specifiek. - Het onjuist classificeren van antistoffen als niet-specifiek, of lysozymen/zoutzuur als specifiek. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/27 ## Vraag 28 – Opgave 28 (1 punt) 1p 28 Verklaar waardoor zelfs een kleine darmperforatie al dodelijk kan zijn. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gevolgen van een verstoring in het menselijk lichaam. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie leggen die de ernst van de situatie verklaart. Wat moet je kennen: Je moet de functie en inhoud van het spijsverteringskanaal kennen, inclusief de aanwezigheid van enzymen, bacteriën en de pH-waarden. Je moet ook weten wat de gevolgen zijn wanneer deze inhoud buiten het spijsverteringskanaal terechtkomt in de normaliter steriele lichaamsholte. Wat moet je kunnen: Je kunt een biologisch proces of een lichaamsreactie verklaren door de directe oorzaak en het gevolg te benoemen. Je kunt de gevaren van een verstoring van de homeostase uitleggen. Waar op letten: Je benoemt een acuut gevaar dat direct leidt tot ernstige schade of de dood. Je noemt een specifieke component uit de darm die de schade veroorzaakt. Je vermijdt het noemen van langetermijneffecten zoals verminderde voedingsopname, want dit is niet de acute doodsoorzaak. Je gebruikt correcte biologische termen voor de componenten en processen. Kernbegrippen: spijsvertering, darmflora, infectie, homeostase, enzymen, pH Veelgemaakte fouten: - De opmerking in het CV geeft een veelvoorkomende foute redenering aan: de doodsoorzaak is niet verminderde opname van voedingsstoffen (wat een langetermijneffect zou zijn), maar de acute schade door de inhoud van de darm die in de lichaamsholte lekt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/28 ## Vraag 29 – Opgave 29 (1 punt) 1p 29 Voor mensen is het eten van planten met Cry-eiwitten niet schadelijk. Geef hiervoor een mogelijke verklaring. De genetische modificatie met het Cry-gen werd bij katoenplanten toegepast als bestrijdingsmethode tegen het katoendaguiltje (Helicoverpa armigera), dat zijn eitjes legt op katoenplanten. De rupsen van deze vlinder (afbeelding 1) eten van de katoenbladeren. Een paar jaar na de introductie van de genetisch gemodificeerde katoenplanten werden er katoendaguiltjes gevonden die resistent waren tegen het Cry-eiwit. afbeelding 1 Het percentage resistente katoendaguiltjes op de GM-katoenplantages wordt elk jaar groter. Hiervoor worden de volgende verklaringen gegeven: 1 Dat is het gevolg van een verandering in een abiotische factor. 2 Niet-resistente rupsen gaan hun voedsel zoeken in plantages zonder genetisch gemodificeerde katoenplanten. 3 Resistente rupsen hebben een hogere fitness dan niet-resistente rupsen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de veiligheid van genetisch gemodificeerde gewassen voor mensen, specifiek gericht op de werking van een bepaald eiwit (Cry-eiwit) en de fysiologie van de mens. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het menselijk spijsverteringsstelsel kennen, inclusief de pH-waarden in verschillende organen, de functie van spijsverteringsenzymen en het concept van receptoren en specificiteit van eiwitten. Wat moet je kunnen: Je moet een biologische verklaring kunnen geven voor een waargenomen fenomeen, waarbij je specifieke fysiologische processen en structuren van de mens betrekt. Je moet ook de informatie uit de vraagtekst kunnen gebruiken om je antwoord te onderbouwen. Waar op letten: Je noemt een specifiek biologisch mechanisme dat verklaart waarom Cry-eiwitten niet schadelijk zijn voor mensen. Je vermijdt algemene uitspraken zoals 'mensen zijn anders dan insecten'. Je verwijst naar de specifieke omstandigheden in het menselijk spijsverteringsstelsel (bijvoorbeeld pH, enzymen of receptoren). Je zorgt ervoor dat je verklaring direct aansluit bij de eigenschappen van het Cry-eiwit zoals die in de context van de vraag (giftigheid voor insecten) impliciet of expliciet zijn gegeven. Kernbegrippen: spijsvertering, enzymwerking, pH, receptoreiwitten, specificiteit Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'mensen zijn anders dan insecten', zonder een specifiek biologisch mechanisme (pH, enzymen, receptoren) te noemen. - De pH-waarden van het menselijk spijsverteringsstelsel verwarren met die van insecten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/29 ## Vraag 30 – Opgave 30 (2 punten) Het percentage resistente katoendaguiltjes op de GM-katoenplantages wordt elk jaar groter. Hiervoor worden de volgende verklaringen gegeven: 1 Dat is het gevolg van een verandering in een abiotische factor. 2 Niet-resistente rupsen gaan hun voedsel zoeken in plantages zonder genetisch gemodificeerde katoenplanten. 3 Resistente rupsen hebben een hogere fitness dan niet-resistente rupsen. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende verklaring juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie stellingen over de toename van resistentie bij katoendaguiltjes. Je moet voor elke stelling bepalen of deze juist of onjuist is, gebaseerd op je kennis van ecologie en evolutie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'natuurlijke selectie', 'fitness', 'resistentie', 'biotische factoren' en 'abiotische factoren' kennen en begrijpen hoe deze samenhangen in een evolutionair proces. Je moet ook weten wat genetisch gemodificeerde organismen zijn en hoe ze de omgeving beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven stellingen kritisch kunnen analyseren en beoordelen op hun juistheid, door de relevante biologische concepten correct toe te passen. Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de aanwezigheid van GM-planten en de evolutie van resistentie in een insectenpopulatie. Waar op letten: Je let goed op het onderscheid tussen biotische en abiotische factoren. Een GM-plant is een levend organisme. Je past het begrip 'fitness' correct toe in de context van natuurlijke selectie. Fitness is de relatieve overlevings- en voortplantingskans in een specifieke omgeving. Je redeneert waarom het *percentage* resistente rupsen toeneemt. Dit heeft te maken met de selectiedruk op de GM-plantages. Je beantwoordt de vraag door de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar te schrijven en erachter te noteren of de verklaring juist of onjuist is. Je gebruikt de termen 'natuurlijke selectie' en 'resistentie' in je overwegingen, ook al hoef je ze niet per se te noteren in je antwoord. Kernbegrippen: natuurlijke selectie, fitness, resistentie, biotische factoren, abiotische factoren, evolutie Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van biotische en abiotische factoren. De GM-plant is een levend organisme en dus een biotische factor. - Het niet correct toepassen van het concept 'fitness'. Fitness is relatief aan de omgeving; in een omgeving met GM-planten hebben resistente individuen een hogere fitness. - Onjuist redeneren over de oorzaak van de toename in percentage. De toename wordt veroorzaakt door selectiedruk (sterfte van niet-resistente individuen), niet primair door het gedrag van de niet-resistente individuen (migratie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/30 ## Vraag 31 – Opgave 31 (2 punten) Resistentie tegen het Cry-eiwit is ontstaan door een mutatie in het gen dat codeert voor de receptor in het membraan van darmwandcellen. Hierdoor kan het giftige eiwit niet binden aan deze receptor. Het allel met deze mutatie is recessief. Alleen rupsen die homozygoot zijn voor de mutatie zijn resistent. Om te voorkomen dat deze resistentie zich verder verspreidt, worden in katoenplantages stroken ingezaaid met zaad van katoenplanten die niet genetisch gemodificeerd zijn. Leg uit dat hierdoor het percentage resistente katoendaguiltjes in de populatie laag blijft. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over resistentieontwikkeling bij insecten en een strategie om dit te voorkomen. Je moet uitleggen waarom een specifieke aanpak werkt, waarbij je kennis van genetica en populatiedynamiek toepast. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'allel', 'recessief', 'homozygoot', 'heterozygoot', 'resistentie' en 'populatie' kennen. Ook moet je weten hoe overerving van eigenschappen werkt en hoe dit de samenstelling van een populatie beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen om uit te leggen hoe de beschreven strategie de verspreiding van resistentie tegengaat. Je moet de genetische principes toepassen op de populatie van katoendaguiltjes. Waar op letten: Je benoemt dat op de stroken met niet-gemodificeerde katoen de niet-resistente rupsen overleven. Je legt uit dat er paring plaatsvindt tussen resistente en niet-resistente rupsen. Je beschrijft dat hierdoor (veel) niet-resistente/heterozygote nakomelingen ontstaan. Je gebruikt de termen 'resistent', 'niet-resistent', 'homozygoot' en 'heterozygoot' correct in je uitleg. Kernbegrippen: populatiegenetica, natuurlijke selectie, resistentie, allelfrequentie, recessief allel, homozygoot, heterozygoot, gene flow, refuge strategie Veelgemaakte fouten: - Vergeten te vermelden dat niet-resistente en resistente individuen met elkaar paren. - Niet de link leggen tussen de paring en het ontstaan van heterozygote, niet-resistente nakomelingen. - Niet realiseren dat de recessieve aard van het resistentie-allel cruciaal is voor de effectiviteit van de strategie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/31 ## Vraag 32 – Opgave 32 (1 punt) 1p 32 De puntmutatie leidt tot de verandering van één base in het mRNA. Welk codon in het oorspronkelijke RNA is veranderd door de puntmutatie? A CUA of CUG B CUU of CUC C UUA of UUG In tien jaar tijd is de allelfrequentie van het gemuteerde allel van het HaTSPAN1-gen met een factor 100 toegenomen. Hierdoor is het een serieuze bedreiging voor het succes van de GM-gewassen met het Cry- gen. Om resistentie in nieuwe plantages voor langere tijd te voorkomen willen Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de effecten van een puntmutatie op de genetische code. Je moet de relatie tussen codons en aminozuren begrijpen en kunnen bepalen welke codons door een enkele baseverandering in een ander aminozuur kunnen resuleren. Wat moet je kennen: Je moet de genetische code (tabel) kunnen lezen en interpreteren. Je moet weten wat een puntmutatie is en hoe deze de mRNA-sequentie beïnvloedt. Je moet de codons voor de aminozuren leucine en serine kennen of kunnen opzoeken in een Binas/ScienceData tabel. Wat moet je kunnen: Je kunt de genetische code gebruiken om de aminozuren te bepalen die door specifieke codons worden gecodeerd. Je kunt redeneren welke codons door een verandering van slechts één base kunnen muteren naar een codon voor een ander specifiek aminozuur. Je kunt systematisch de gegeven opties controleren aan de hand van de genetische code. Waar op letten: Je moet de genetische code correct interpreteren. Je moet begrijpen wat een puntmutatie inhoudt (verandering van één base). Je moet systematisch controleren welke leucine-codons met één baseverandering kunnen leiden tot een serine-codon. Je moet de juiste codons voor zowel leucine als serine uit de genetische code herkennen. Je moet de vraag zorgvuldig lezen en de focus leggen op 'welk codon in het oorspronkelijke RNA is veranderd'. Kernbegrippen: genetische code, translatie, puntmutatie, aminozuren, codons Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat er meerdere codons voor één aminozuur kunnen zijn. - Niet systematisch alle mogelijke puntmutaties van leucine naar serine controleren. - De vraag als onoplosbaar beschouwen omdat er twee correct lijkende antwoorden zijn (B en C) en daardoor gokken of de vraag openlaten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/32 ## Vraag 33 – Opgave 33 (1 punt) 1p 33 Welke verandering zal het meeste succes hebben? A behalve het Cry-gen een gen inbouwen voor een ander toxine dat insecten doodt B behalve het Cry-gen een recessief HaTSPAN1-gen inbouwen C meer kopieën van het Cry-gen inbouwen Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over genetische modificatie en het tegengaan van resistentie bij insecten. Je moet de meest effectieve strategie kiezen om te voorkomen dat insecten resistent worden tegen een toxine dat door een plant wordt geproduceerd. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetische modificatie kennen, hoe resistentie ontstaat door natuurlijke selectie en evolutie, en hoe verschillende strategieën de ontwikkeling van resistentie kunnen beïnvloeden. Je moet ook weten wat een toxine is en hoe het werkt. Wat moet je kunnen: Je moet de verschillende opties kritisch kunnen evalueren op hun effectiviteit in het tegengaan van resistentie. Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de voorgestelde verandering en het succes op lange termijn. Je moet de valkuilen kunnen herkennen die leiden tot een minder effectieve strategie. Waar op letten: Je redeneert vanuit het perspectief van evolutie en resistentieontwikkeling. Je begrijpt hoe genetische modificatie werkt en wat de effecten zijn op de doelorganismen. Je legt uit waarom een bepaalde strategie effectiever is in het tegengaan van resistentie. Je vermijdt de valkuil dat een hogere dosis van hetzelfde toxine resistentie tegengaat. Je begrijpt dat een plant geen genen kan overdragen aan een insect dat de plant eet. Kernbegrippen: genetische modificatie, resistentie, evolutie, selectiedruk, toxine Veelgemaakte fouten: - Denken dat een hogere dosis van hetzelfde toxine resistentie tegengaat. - Verwarring over hoe genen van een plant een insect kunnen beïnvloeden (optie B). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/33 ## Vraag 34 – Opgave 34 (2 punten) 2p 34 – Noteer de naam van de cellen waaruit de myelineschede bestaat. – Noteer de functie van de myelineschede. Wat kun je verwachten: Je krijgt twee korte vragen over de myelineschede. De eerste vraag vraagt naar de naam van de cellen waaruit de myelineschede bestaat. De tweede vraag vraagt naar de functie van de myelineschede. Wat moet je kennen: Je moet de bouw van een neuron kennen, inclusief de myelineschede en de cellen die deze vormen. Ook moet je de functie van de myelineschede bij impulsgeleiding begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste vakterm voor de cellen van de myelineschede kunnen benoemen. Je moet de functie van de myelineschede helder en correct kunnen uitleggen, specifiek gericht op de impulsgeleiding. Waar op letten: Je noemt de specifieke naam van de cellen die de myelineschede vormen in het perifere zenuwstelsel. Je beschrijft de functie van de myelineschede in relatie tot de snelheid of aard van impulsgeleiding. Je vermijdt algemene termen zoals 'bescherming' en focust op de fysiologische rol. Je zorgt ervoor dat je antwoord direct en specifiek is, zonder overbodige informatie. Kernbegrippen: zenuwstelsel, neuron, myelineschede, cellen van Schwann, impulsgeleiding, saltatoire geleiding Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen cellen van Schwann (perifeer zenuwstelsel) en oligodendrocyten (centraal zenuwstelsel). - Een te algemene functie noemen zoals 'bescherming' in plaats van de specifieke rol bij impulsgeleiding. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/34 ## Vraag 35 – Opgave 35 (1 punt) 1p 35 Welke witte bloedcellen ruimen in stap 2 van afbeelding 1 de celresten op? A cytotoxische T-cellen B macrofagen C plasmacellen D T-helpercellen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van specifieke cellen binnen het immuunsysteem, in de context van weefselherstel na beschadiging. Je moet de rol van verschillende typen witte bloedcellen kennen en de juiste celsoort selecteren die verantwoordelijk is voor het opruimen van celresten. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste typen witte bloedcellen en hun specifieke functies kennen, met name welke cellen betrokken zijn bij fagocytose en het opruimen van celresten in de aspecifieke afweer. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van verschillende witte bloedcellen benoemen en deze toepassen op een gegeven situatie, zoals het opruimen van celresten na weefselbeschadiging. Waar op letten: Je herkent de functie van verschillende witte bloedcellen. Je koppelt de specifieke taak 'celresten opruimen' aan de juiste celsoort. Je onderscheidt de aspecifieke afweer van de specifieke afweer. Je vermijdt verwarring tussen fagocyterende cellen en cellen die antistoffen produceren of andere immuuncellen activeren. Kernbegrippen: immuunsysteem, witte bloedcellen, fagocytose, macrofagen, aspecifieke afweer Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de functies van verschillende typen witte bloedcellen. Alle opties zijn cellen van het immuunsysteem, maar hebben verschillende rollen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/35 ## Vraag 36 – Opgave 36 (2 punten) 2p 36 Bij de zenuwcellen in een neuroma kunnen sneller actiepotentialen ontstaan dan in normale zenuwcellen. Ontstaat een actiepotentiaal door het openen of door het sluiten van Na^+-kanaaltjes? En wat is er blijkbaar gebeurd met de drempelwaarde van de zenuwcellen in een neuroma? Na^+-kanaaltjes drempelwaarde A openen is verhoogd B openen is verlaagd C sluiten is verhoogd D sluiten is verlaagd Een tweede theorie is dat fantoompijn ontstaat doordat bepaalde centra van de hersenschors zijn gereorganiseerd. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de fysiologie van zenuwcellen, specifiek over het ontstaan van actiepotentialen en de drempelwaarde. Je moet de juiste combinatie van processen kiezen die past bij de beschreven situatie in een neuroma. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een actiepotentiaal kennen, inclusief de rol van Na+-kanaaltjes en de betekenis van de drempelwaarde. Je moet weten wat er gebeurt met de ionkanalen bij depolarisatie en repolarisatie, en hoe een verandering in prikkelbaarheid zich verhoudt tot de drempelwaarde. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraag kunnen analyseren en koppelen aan je kennis over zenuwimpulsgeleiding. Je moet logisch kunnen redeneren over oorzaak en gevolg: hoe het openen/sluiten van kanalen de membraanpotentiaal beïnvloedt, en hoe een veranderde prikkelbaarheid de drempelwaarde beïnvloedt. Je kiest de optie die beide aspecten correct combineert. Waar op letten: Je benoemt correct of Na+-kanaaltjes openen of sluiten bij het ontstaan van een actiepotentiaal. Je legt de relatie uit tussen 'sneller actiepotentialen ontstaan' en de drempelwaarde (verhoogd of verlaagd). Je gebruikt de juiste vakterminologie voor de processen in de zenuwcel. Je redeneert vanuit de functie van de Na+-kanaaltjes en de betekenis van de drempelwaarde in de context van de casus. Kernbegrippen: actiepotentiaal, drempelwaarde, depolarisatie, natriumkanalen, zenuwimpulsgeleiding Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen het openen en sluiten van ionkanalen tijdens de verschillende fases van een actiepotentiaal. Een actiepotentiaal start met het openen van Na+-kanalen. - Een verkeerde interpretatie van de relatie tussen de prikkelbaarheid van een zenuwcel en de drempelwaarde. Een hogere prikkelbaarheid ('sneller actiepotentialen') betekent een lagere drempelwaarde, niet een hogere. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/36 ## Vraag 37 – Opgave 37 (1 punt) Een tweede theorie is dat fantoompijn ontstaat doordat bepaalde centra van de hersenschors zijn gereorganiseerd. Sensorische en motorische gebieden die als gevolg van de amputatie 'werkeloos' zijn, worden in gebruik genomen door naastgelegen hersengebieden. In afbeelding 2 is met een zwarte cirkel een gebied van de hersenschors aangegeven dat werkeloos is als gevolg van de amputatie van een hand. Dit gebied wordt nu gebruikt door een nabijgelegen hersengebied dat sensorische informatie van het gezicht verwerkt. 37 Noteer welke letter in afbeelding 2 het gebied aangeeft waarin de sensorische informatie van het gezicht wordt verwerkt. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de lokalisatie van functies in de hersenschors, specifiek over sensorische verwerking en reorganisatie na amputatie. Je moet een letter uit een afbeelding koppelen aan een beschreven functie. Wat moet je kennen: Je moet de algemene anatomie van de hersenschors kennen, inclusief de locatie van de centrale groeve en de primaire sensorische schors. Je moet ook weten dat de sensorische schors somatotopisch georganiseerd is, wat betekent dat specifieke lichaamsdelen op specifieke plaatsen worden gerepresenteerd. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische afbeelding van de hersenen kunnen interpreteren en de verschillende gelabelde gebieden kunnen plaatsen in de context van hun functie. Je moet de informatie uit de tekst kunnen combineren met je kennis van de hersenanatomie om het juiste gebied aan te wijzen. Waar op letten: Je identificeert de centrale groeve correct in afbeelding 2. Je weet welk hersengebied sensorische informatie verwerkt (sensorische schors). Je herkent de locatie van de sensorische schors ten opzichte van de centrale groeve. Je koppelt de beschrijving van de reorganisatie in de tekst aan de juiste locatie in de afbeelding. Je noteert de correcte letter die het gevraagde gebied aangeeft. Kernbegrippen: hersenschors, centrale groeve, sensorische schors, hersenplasticiteit, somatotopische organisatie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen motorische schors (precentrale gyrus, voor de centrale groeve, letters P/Q) en sensorische schors (postcentrale gyrus, achter de centrale groeve, letter R). - Onjuist interpreteren van de reorganisatie; de vraag gaat over het gebied dat de informatie *verwerkt*, niet het 'werkeloze' gebied. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/37 ## Vraag 38 – Opgave 38 (2 punten) Corry van der Sluis behandelt patiënten met fantoompijn met behulp van virtual reality. Een man die lijdt aan fantoompijn krijgt elektrodes op de stomp van zijn geamputeerde arm geplakt (afbeelding 3). Met de elektrodes worden elektrische signalen opgevangen die ontstaan in de spieren in de stomp wanneer hij zijn ontbrekende onderarm probeert te bewegen. Op een beeldscherm ziet hij zichzelf bewegingen maken met zijn virtuele arm (afbeelding 4). Door te oefenen worden de bewegingen preciezer en kan hij steeds moeilijkere opdrachten uitvoeren. Na tien sessies heeft de man voor het eerst in 50 jaar momenten zonder fantoompijn. 2p 38 Zijn de signalen in de stomp die de virtuele arm aansturen veroorzaakt door motorische of door sensorische zenuwcellen? En komt het computerprogramma in functie overeen met het animale zenuwstelsel of met het autonome zenuwstelsel? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het zenuwstelsel in de context van een medische behandeling met virtual reality. Je moet de functies van verschillende onderdelen van het zenuwstelsel herkennen en toepassen op de gegeven situatie. Wat moet je kennen: Je moet de definities en functies kennen van motorische zenuwcellen, sensorische zenuwcellen, het animale zenuwstelsel en het autonome zenuwstelsel. Je moet weten welke rol elk onderdeel speelt bij het aansturen van spieren en het verwerken van signalen. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van zenuwcellen en zenuwstelsels correct toewijzen aan de beschreven signalen en de werking van het computerprogramma. Je kunt je antwoord beargumenteren door de kenmerken van de zenuwstelsels te koppelen aan de context van de casus (bewuste beweging van de virtuele arm). Waar op letten: Je benoemt correct of het motorische of sensorische zenuwcellen zijn, met een korte uitleg waarom. Je benoemt correct of het animale of autonome zenuwstelsel overeenkomt met het computerprogramma, met een korte uitleg waarom. Je gebruikt de juiste vakterminologie voor de zenuwcellen en zenuwstelsels. Je legt de functie van de zenuwcellen en zenuwstelsels uit in de context van de casus (bewuste beweging van de virtuele arm). Kernbegrippen: motorische zenuwcellen, sensorische zenuwcellen, animale zenuwstelsel, autonome zenuwstelsel, spiercontractie, myo-elektrische signalen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen motorische (efferent, aansturen) en sensorische (afferent, waarnemen) zenuwcellen. - Verwarring tussen het animale (willekeurige, bewuste) en autonome (onwillekeurige, onbewuste) zenuwstelsel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/38 ## Vraag 39 – Opgave 39 (1 punt) 1p 39 Op het beeldscherm ziet de man de bewegingen die hij probeert te maken. Het lukt hem om de bewegingen steeds nauwkeuriger te maken doordat het gebied in de hersenen waar het beeld wordt gevormd, in contact staat met het gebied dat de spieren aanstuurt. Noteer de naam van het gebied in de grote hersenen waar het beeld wordt gevormd. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de lokalisatie van functies in de hersenen, specifiek over waar visuele informatie wordt verwerkt. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende gebieden van de hersenschors en hun functies kennen, met name de gebieden die betrokken zijn bij zintuiglijke waarneming zoals zien. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste vakterm kunnen benoemen voor het hersengebied dat verantwoordelijk is voor het vormen van beelden. Waar op letten: Je noemt de specifieke naam van het hersengebied. Je vermijdt algemene termen zoals 'hersenen' of 'achterhoofdskwab' zonder de specifieke schors te benoemen. Je zorgt dat je antwoord direct verwijst naar de verwerking van visuele informatie. Kernbegrippen: hersenschors, visuele schors, zintuiglijke waarneming, centraal zenuwstelsel Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de visuele schors met andere sensorische of motorische gebieden. - Niet specifiek genoeg zijn (bijv. alleen 'hersenen' of 'occipitaalkwab' noemen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/39 ## Vraag 40 – Opgave 40 (2 punten) Verschillende milieufactoren zijn van invloed op het aantal bloedzuigers. Enkele van deze factoren zijn: 1 diepte van het water 2 pH van het water 3 waterslakjes 4 zandige oever Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende factor abiotisch of biotisch is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een lijst met milieufactoren en je moet bepalen of elke factor abiotisch of biotisch is. Dit is een directe toepassing van de definities van deze begrippen in de ecologie. Wat moet je kennen: Je moet de definities van abiotische en biotische factoren kennen. Abiotische factoren zijn de niet-levende componenten van een ecosysteem, zoals temperatuur, licht, pH, waterdiepte, bodemtype. Biotische factoren zijn de levende componenten of invloeden van levende organismen, zoals predatoren, prooien, concurrenten, ziekteverwekkers. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven milieufactoren correct kunnen indelen in de categorieën 'abiotisch' of 'biotisch' op basis van hun definitie. Je moet nauwkeurig zijn in je classificatie en niet afgeleid worden door de aanwezigheid van leven in of op een abiotische factor. Waar op letten: Je definieert abiotisch als 'niet-levend' en biotisch als 'levend' of 'afkomstig van levende organismen'. Je let goed op de specifieke factor die genoemd wordt, niet op de organismen die er eventueel in leven. Je noteert de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar, gevolgd door de juiste classificatie. Je zorgt dat je alle vier de factoren correct classificeert voor de maximale score. Kernbegrippen: ecosysteem, abiotische factoren, biotische factoren, milieufactoren Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van biotische (levende of afkomstig van levende) en abiotische (niet-levende) factoren. Bijvoorbeeld, een 'zandige oever' kan worden gezien als biotisch omdat er organismen leven, maar de oever zelf is een abiotische, geologische factor. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/40 ## Vraag 41 – Opgave 41 (2 punten) Tussen organismen kunnen verschillende relaties voorkomen. Vier relaties zijn: commensalisme; mutualisme; parasitisme; predatie. − Welke relatie bestaat er tussen een larve van de bloedzuiger en een waterslak? − Welke relatie bestaat er tussen de volwassen bloedzuiger en een zoogdier? Noteer je antwoord zo: relatie met waterslak: ... relatie met zoogdier: ... Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologische relaties tussen verschillende organismen. Je moet de juiste term koppelen aan de beschreven interactie. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de volgende ecologische relaties kennen: commensalisme, mutualisme, parasitisme en predatie. Je moet ook weten dat organismen verschillende relaties kunnen hebben in verschillende stadia van hun levenscyclus. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschrijving van een interactie tussen twee organismen analyseren en de correcte ecologische term eraan koppelen. Je kunt onderscheid maken tussen de relaties van verschillende levensstadia van een organisme. Waar op letten: Lees goed of de vraag over de larve of de volwassen bloedzuiger gaat, want hun relaties verschillen. Controleer of je de definities van predatie en parasitisme goed uit elkaar houdt. Gebruik de exacte termen zoals gevraagd in de vraag (predatie, parasitisme, etc.). Zorg dat je antwoord de twee gevraagde relaties duidelijk scheidt, zoals in het voorbeeld van de notatie. Kernbegrippen: ecologische relaties, predatie, parasitisme, levenscyclus Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de termen predatie en parasitisme. - Niet opmerken dat de vraag onderscheid maakt tussen de larve en de volwassen bloedzuiger, die verschillende voedselbronnen en dus verschillende relaties hebben. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/41 ## Vraag 42 – Opgave 42 (2 punten) 2p 42 Leg uit dat de productie van de verdovende stof selectievoordeel opleverde voor de bloedzuigers die deze eigenschap hadden. Hirudine blokkeert het enzym trombine, dat nodig is voor de bloedstolling. In normale situaties veroorzaakt trombine de omzetting van een oplosbaar plasma-eiwit naar onoplosbare eiwitdraden, waardoor een netwerk ontstaat waarin bloedcellen blijven hangen: een bloedstolsel. Door de werking van hirudine ontstaat er geen stolsel, waardoor de bijtwond blijft bloeden. Afbeelding 2 is een schematische weergave van dit proces. Hierin zijn vier eiwitten met een nummer aangegeven. afbeelding 2 ① \qquad ② \qquad ③ \qquad ④ Legenda: * bindingsplaats substraat De vier genummerde eiwitten in afbeelding 2 zijn: - fibrine - fibrinogeen - hirudine - trombine Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifieke eigenschap van een organisme en moet uitleggen hoe deze eigenschap een voordeel oplevert in de context van evolutie en natuurlijke selectie. Je moet de link leggen tussen de eigenschap, het directe effect, en het uiteindelijke evolutionaire succes. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van natuurlijke selectie kennen, inclusief de begrippen 'selectievoordeel', 'fitness', en 'adaptatie'. Je moet ook begrijpen hoe een erfelijke eigenschap kan bijdragen aan de overlevings- en voortplantingskansen van een organisme. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten die een erfelijke eigenschap verbindt met een verhoogde overlevings- en voortplantingskans. Je kunt de informatie uit de vraagtekst gebruiken om je redenering te onderbouwen en specifieke voorbeelden te noemen die relevant zijn voor de casus van de bloedzuiger. Waar op letten: Je moet de causale keten van selectievoordeel volledig uitleggen, van de eigenschap tot de hogere fitness. Je benoemt specifiek het voordeel van de verdovende stof voor de bloedzuiger in de context van bloedzuigen. Je legt uit hoe dit directe voordeel leidt tot een evolutionair voordeel (overleving/voortplanting). Je vermijdt teleologische redeneringen (bijvoorbeeld: 'de bloedzuiger maakt de stof om te overleven'). Je gebruikt correcte vakterminologie zoals 'selectievoordeel' en 'fitness'. Kernbegrippen: evolutie, natuurlijke selectie, selectievoordeel, fitness, adaptatie, parasitisme Veelgemaakte fouten: - Een teleologische redenering geven (de bloedzuiger ontwikkelt de stof 'omdat' hij wil overleven). - De link tussen de eigenschap (verdovende stof), het directe voordeel (langer zuigen) en het evolutionaire voordeel (hogere fitness) niet compleet maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/42 ## Vraag 43 – Opgave 43 (2 punten) Hirudine blokkeert het enzym trombine, dat nodig is voor de bloedstolling. In normale situaties veroorzaakt trombine de omzetting van een oplosbaar plasma-eiwit naar onoplosbare eiwitdraden, waardoor een netwerk ontstaat waarin bloedcellen blijven hangen: een bloedstolsel. Door de werking van hirudine ontstaat er geen stolsel, waardoor de bijtwond blijft bloeden. Afbeelding 2 is een schematische weergave van dit proces. Hierin zijn vier eiwitten met een nummer aangegeven. De vier genummerde eiwitten in afbeelding 2 zijn: - fibrine - fibrinogeen - hirudine - trombine Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer achter elk nummer de naam van het juiste eiwit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de bloedstolling, waarbij je de functie van verschillende eiwitten moet herkennen en deze moet koppelen aan een schematische afbeelding. Je moet de tekst goed lezen en de informatie combineren met wat je ziet in de afbeelding. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van enzymwerking kennen, inclusief de begrippen enzym, substraat, product en remmer (inhibitor). Je moet ook de specifieke eiwitten die betrokken zijn bij bloedstolling, zoals fibrinogeen, fibrine en trombine, kunnen benoemen en hun rol kennen. Daarnaast moet je weten wat hirudine doet. Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische afbeelding interpreteren en de verschillende onderdelen ervan identificeren op basis van hun vorm en de pijlen die interacties aangeven. Je kunt informatie uit een tekst combineren met visuele informatie om tot de juiste conclusies te komen. Je kunt de functie van een enzym en een remmer herkennen in een proces. Waar op letten: Je identificeert correct de rol van elk eiwit (substraat, product, enzym, remmer) in het proces van bloedstolling. Je koppelt de beschrijvingen in de tekst aan de schematische weergave in afbeelding 2. Je let goed op de vorm van de moleculen en hun interacties, zoals de bindingsplaats en de vorming van een netwerk. Je zorgt ervoor dat je de namen van de eiwitten correct spelt. Je noteert de nummers en de bijbehorende eiwitten onder elkaar, zoals gevraagd. Kernbegrippen: bloedstolling, enzymwerking, substraat, actieve plaats, inhibitie, fibrinogeen, fibrine, trombine Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen het enzym (trombine) en de remmer (hirudine). De afbeelding is hierin potentieel misleidend of het correctievoorschrift bevat een fout, aangezien de vorm met de actieve plaats (②) logischerwijs het enzym is, terwijl het CV dit als de remmer (hirudine) aanmerkt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/43 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de fysiologische processen in het menselijk lichaam, specifiek over de rol van hemoglobine en de gevolgen van een tekort hieraan voor sportprestaties. Je moet een causale keten van gebeurtenissen uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van hemoglobine kennen, de rol van zuurstof bij aerobe dissimilatie, en hoe energieproductie in spieren essentieel is voor prestaties. Je kent de relatie tussen zuurstof, dissimilatie en ATP-productie. Wat moet je kunnen: Je kunt een logische en complete causale redenering opstellen die de relatie tussen een verlaagd hemoglobinegehalte, zuurstoftransport, energieproductie en verminderde prestaties uitlegt. Je gebruikt hierbij de juiste biologische vakterminologie. Waar op letten: Je benoemt expliciet de relatie tussen hemoglobine en zuurstoftransport. Je legt uit wat het gevolg is van minder zuurstof voor de energieproductie in de spieren. Je gebruikt de vakterm 'aerobe dissimilatie' of 'verbranding' in de context van energieproductie. Je verbindt de verminderde energieproductie direct aan de verminderde prestaties. Elk causaal stapje in de keten is een scorepunt waard. ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 5 – Opgave 5 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van de nieren en de regulatie van stoffen in het bloed en de urine. Je moet de specifieke processen en hun locaties binnen de nier kennen. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van een nefron kennen, inclusief de processen ultrafiltratie en reabsorptie (terugresorptie). Je moet ook weten waar deze processen plaatsvinden (kapsel van Bowman, nierbuisjes). Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van de nieren uitleggen met betrekking tot bloeddrukregulatie en osmoregulatie. Je kunt de verschillende stappen van urinevorming benoemen en de bijbehorende locaties in de nier. Waar op letten: Je benoemt het juiste proces dat de hoeveelheid natrium-ionen reguleert. Je benoemt de correcte locatie waar dit regulerende proces plaatsvindt. Je onderscheidt ultrafiltratie van reabsorptie. Je onderscheidt het kapsel van Bowman van de nierbuisjes als locaties. ### Vraag 6 – Opgave 6 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de invloed van onverzadigde vetten op bloedvaten en welk type bloedvat hierbij het meest relevant is. Je moet de juiste combinatie van effect en bloedvat kiezen. Wat moet je kennen: Je moet de functie en eigenschappen van onverzadigde vetten kennen in relatie tot de gezondheid van bloedvaten. Ook moet je de structuur en functie van de verschillende typen bloedvaten (slagaders, aders, haarvaten) en hun rol in de bloedsomloop en bloeddrukregulatie kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de gunstige effecten van onverzadigde vetten op de elasticiteit van bloedvaten kunnen benoemen. Je moet ook kunnen redeneren welk type bloedvat het meest gebaat is bij deze elasticiteit, gezien de drukverschillen in de bloedsomloop. Waar op letten: Je benoemt het effect van onverzadigde vetten op de bloedvatwanden correct. Je identificeert het type bloedvat waar dit effect het meest relevant is. Je legt uit waarom dit type bloedvat het meest van belang is in relatie tot de bloeddruk. Je vermijdt verwarring tussen de functies van slagaders, aders en haarvaten. Je begrijpt dat 'elastischer' een gunstig effect is en 'stijver' een ongunstig effect. ### Vraag 7 – Opgave 7 Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over het kweken van een avocadoplant met specifieke omstandigheden en algemene informatie over de plant. Je moet beoordelen of bepaalde milieufactoren in deze specifieke situatie beperkend zijn voor de groei. Wat moet je kennen: Je moet het concept van een 'beperkende factor' kennen en begrijpen hoe abiotische factoren de groei van planten beïnvloeden. Je moet ook weten dat er een verschil is tussen een minimumvereiste en een optimale omstandigheid voor groei. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en toepassen op een concrete situatie. Je moet logisch kunnen redeneren over oorzaak en gevolg van milieufactoren op plantengroei. Waar op letten: Je moet de specifieke omstandigheden van Naomi's experiment koppelen aan de algemene informatie over de avocadoplant. Je moet goed onderscheid maken tussen een minimumvereiste en een optimale omstandigheid. Je moet de interactie tussen de milieufactoren (bijv. water en zuurstof) in overweging nemen. Je moet voor elke factor expliciet 'wel' of 'niet' beperkend noteren, zoals gevraagd. Je moet de redenering achter elke keuze helder hebben, ook al hoef je die niet op te schrijven. ### Vraag 8 – Opgave 8 Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een organisme en een aantal uitspraken hierover. Je moet bepalen of deze uitspraken juist of onjuist zijn, gebaseerd op je kennis van de biologie. Wat moet je kennen: Je moet de basiskenmerken van de verschillende rijken (zoals bacteriën en schimmels) en de voedingswijzen (autotroof/heterotroof, producent/consument/reducent) kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschrijving van een organisme analyseren en deze koppelen aan de juiste biologische termen en classificaties. Je kunt onderscheid maken tussen verschillende organismegroepen en hun rol in een ecosysteem. Waar op letten: Je controleert of je de kenmerken van bacteriën en schimmels goed uit elkaar houdt. Je weet het verschil tussen autotrofe (producenten) en heterotrofe organismen. Je baseert je antwoord op de informatie in de vraagtekst en je algemene biologische kennis over organismen en hun voedingswijze. Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. ### Vraag 9 – Opgave 9 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van omgevingsfactoren op de stofwisseling van plantenwortels. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat plantenwortels, net als andere levende cellen, zuurstof nodig hebben voor hun stofwisseling (aerobe dissimilatie). Je moet ook begrijpen hoe waterverzadiging in de bodem de beschikbaarheid van zuurstof beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten die de relatie tussen waterverzadiging, zuurstofbeschikbaarheid en de stofwisseling in wortelcellen verklaart. Je gebruikt hierbij de juiste biologische termen. Waar op letten: Je benoemt specifiek de rol van zuurstof. Je legt de link tussen waterverzadiging en zuurstoftekort. Je gebruikt de vakterm 'stofwisseling' of 'dissimilatie' correct. Je richt je op de processen in de wortelcellen, niet op de hele plant. ### Vraag 13 – Opgave 13 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de transportroute van een hormoon en het type klier. Je moet de juiste combinatie kiezen uit de gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van hormonen, hormoonstelsel, zenuwstelsel, endocriene klieren en exocriene klieren. Je moet ook weten hoe hormonen door het lichaam worden verspreid. Wat moet je kunnen: Je kunt de transportroute van hormonen onderscheiden van die van zenuwimpulsen. Je kunt het verschil tussen endocriene en exocriene klieren toepassen op een specifiek voorbeeld zoals melkkliertjes. Waar op letten: Je legt uit hoe hormonen (zoals oxytocine) door het lichaam worden getransporteerd. Je legt uit wat het verschil is tussen endocriene en exocriene klieren. Je benoemt specifiek of melkkliertjes endocrien of exocrien zijn, en waarom. Je gebruikt de correcte vakterminologie voor hormonen en klieren. ### Vraag 44 – Opgave 44 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een wetenschappelijk onderzoek en je moet de onafhankelijke en afhankelijke variabele benoemen. Dit is een standaardonderdeel van het analyseren van experimenten. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'onafhankelijke variabele' en 'afhankelijke variabele' kennen en kunnen toepassen in de context van een onderzoek. De onafhankelijke variabele is wat de onderzoeker verandert, de afhankelijke variabele is wat de onderzoeker meet als gevolg van die verandering. Wat moet je kunnen: Je moet een beschrijving van een onderzoek kunnen lezen en daaruit de gemanipuleerde factor (onafhankelijke variabele) en de gemeten uitkomst (afhankelijke variabele) kunnen destilleren. Je moet je antwoord ook in de juiste notatie kunnen opschrijven. Waar op letten: Je identificeert correct welke variabele de onderzoekers bewust manipuleren (onafhankelijk). Je identificeert correct welke variabele de onderzoekers meten als reactie op de manipulatie (afhankelijk). Je noteert de variabelen specifiek zoals ze in de context van het onderzoek van Felix en Koese voorkomen. Je let op de notatie: 'onafhankelijke variabele: ... afhankelijke variabele: ...'. Je verwisselt de onafhankelijke en afhankelijke variabele niet, want dit kost je een scorepunt. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 2 tijdsduur: 3 uur biologie Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-22-2-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. IJzertekort in de topsport Arthur is een getalenteerde marathonschaatser en traint iedere dag. Zijn prestaties zijn de laatste tijd echter iets teruggelopen. Zijn trainer denkt dat dit veroorzaakt wordt door ijzertekort. 2p 1 Leg uit hoe een verlaagd hemoglobinegehalte leidt tot verminderde prestaties. IJzer is een essentiële, maar ook giftige voedingsstof. Vrije ijzer-ionen ($Fe^{2+}$ of $Fe^{3+}$) veroorzaken namelijk schade aan weefsels. Vrijwel al het ijzer in het lichaam is gebonden aan eiwitten en de ijzeropname vanuit de darmen wordt nauwkeurig gereguleerd. Ferritine is een eiwit dat ijzer kan opslaan door het te binden. Vrijwel alle ferritine bevindt zich in cellen, maar er is ook een kleine hoeveelheid aanwezig in bloedplasma. Met behulp van de volgende formule kan de totale hoeveelheid ijzer die in het lichaam aan ferritine gebonden is (Y) worden bepaald: $Y = 120 \times m \times FB$ Y: aan ferritine gebonden ijzer in het lichaam (in $\mu$g) m: lichaamsgewicht (in kg) FB: ferritinegehalte bloedplasma (in $\mu$g/L) De trainer stuurt Arthur naar de sportarts. Zij onderzoekt hoeveel procent van het bloedvolume wordt ingenomen door rode bloedcellen: de hematocrietwaarde. Verder onderzoekt zij het hemoglobinegehalte en het ferritinegehalte in het bloed van Arthur. De resultaten van het bloedonderzoek van Arthur worden vergeleken met de gemiddelde waarden van mannen (tabel 1). tabel 1 Arthur | gemiddelde waarde mannen ------- | -------- hematocrietwaarde bloed (in %) | 41 | 47 hemoglobinegehalte bloed (in mmol/L) | 9,2 | 9,8 ferritinegehalte bloedplasma (in $\mu$g/L) | 17 | 150 lichaamsgewicht (in kg) | 68 | 85 HA-1018-a-22-2-o 2 / 23 lees verder >>> ### Pagina 3 Naar aanleiding van het bloedonderzoek worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Het volumepercentage rode bloedcellen in het bloed van Arthur is lager dan gemiddeld. 2 De hoeveelheid hemoglobine per rode bloedcel is bij Arthur lager dan gemiddeld. 3 De totale hoeveelheid aan feritine gebonden ijzer is bij Arthur ongeveer 1,4 gram lager dan gemiddeld. 2p 2 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Het bloedonderzoek doet vermoeden dat Arthur een dreigend ijzertekort heeft. Hij gaat op advies van de arts meer ijzerhoudende voedingsmiddelen eten, in combinatie met groenten en fruit met een hoog vitamine-C-gehalte. In de darmen wordt ijzer opgenomen in de vorm van $Fe^{2+}$. Afbeelding 1 laat zien dat een darmcel een $Fe^{2+}$-ion opneemt met behulp van het membraaneiwit Dmt1. In de darmcel is het eiwit feritine aanwezig. Het transporteiwit ferroportine transporteert $Fe^{2+}$-ionen vanuit de darmcel naar het bloed. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische weergave van de opname van ijzerionen door een darmcel.] DARMHOLTE Fe2+ Dmt1 ferritine Fe2+ ferroportine Fe2+ Bij een lage ijzerconcentratie in het bloed wordt de expressie van bepaalde genen aangepast zodat meer ijzer uit de voeding kan worden opgenomen. Hierdoor stijgt de ijzerconcentratie in het bloed. 2p 3 Wordt de expressie van het gen voor Dmt1-eiwit bij een lage ijzerconcentratie in het bloed hoger of lager? En de expressie van het gen voor ferroportine? genexpressie Dmt1 genexpressie ferroportine A hoger B hoger C lager D lager hoger lager hoger HA-1018-a-22-2-0 3 / 23 ### Pagina 4 Avocado Naomi is gek op avocado's. Deze vruchten staan bekend als een gezonde keuze in het dieet van de mens. Avocado's zijn rijk aan onverzadigde vetten, vitamine B en kalium. De onverzadigde vetten en kalium hebben een gunstig effect op de bloeddruk. Onverzadigde vetten beïnvloeden de wanden van de bloedvaten en kalium-ionen bevorderen de uitscheiding van natrium-ionen door de nieren. 3p 4 Na het eten van voedingsmiddelen met veel natrium-ionen stijgt de bloeddruk. Doordat vervolgens vaatverwijding optreedt, zal de bloeddruk weer dalen. – Leg uit hoe een verhoogde inname van natrium-ionen eerst leidt tot een hogere bloeddruk. – En verklaar hoe vaatverwijding de bloeddruk daarna laat dalen. 2p 5 Bij de regulatie van de bloeddruk op langere termijn is de uitscheiding van natrium-ionen in de nieren van belang. Welk proces in de nieren regelt de hoeveelheid natrium-ionen die met de urine wordt uitgescheiden? En waar vindt dit proces plaats? proces plaats A reabsorptie (terugresorptie) kapsels van Bowman B reabsorptie (terugresorptie) nierbuisjes C ultrafiltratie kapsels van Bowman D ultrafiltratie nierbuisjes 2p 6 Onverzadigde vetten dragen bij aan een gezonde bloeddruk doordat ze de wanden van de bloedvaten gunstig beïnvloeden. Hoe beïnvloeden onverzadigde vetten de bloedvaten? En in welke bloedvaten is dit het meest van belang? de bloedvatwanden worden type bloedvaten A elastischer aders B elastischer haarvaten C elastischer slagaders D stijver aders E stijver haarvaten F stijver slagaders HA-1018-a-22-2-o 4 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 5 Naomi wil nu zelf een avocadoplant gaan kweken. Op een website leest zij: "Voor een goede groei van de avocadoplant mag de temperatuur niet onder de 10 °C komen en moet de bodem niet te droog zijn. Avocadoplanten wortelen voornamelijk in de bovenste laag van de bodem en bezitten weinig worthaartjes. Maar als de grond rondom de wortels continu nat is, gaan de wortels rotten. Een belangrijke veroorzaker van wortelrot is fyt oft ora (Phytophthora cinnamomi)." Naomi gebruikt de pit van een avocado die zij in de supermarkt heeft gekocht om een avocadoplant te kweken. Nadat de pit is gekiemd, doet ze hem in een pot met luchtige grond. Naomi plaatst de pot in een helder verlichte ruimte met een constante temperatuur van 11 °C. Ze geeft de gekierde pit weinig water. Milieufactoren zijn: 1 temperatuur 2 water 3 zuurstof 7 Schr if de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende factor wel of niet beperkend kan zijn voor de groei van de avocadoplant in deze situatie. De beweeglijke sporen (zoösporen) van fyt oft ora verplaatsen zich door het water in de grond en dringen plantenwortels binnen. In de wortel ontwikkelt de zoöspore zich tot een meercellige zwamvlok die sporendo osjes produceert waarin nieuwe sporen worden gevormd. Over fyt oft ora worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Fy to ft ora behoort tot de bacteriën. 2 Fy to ft ora behoort tot de producenten. 3 Fy to ft ora is een heterotroof organisme. 8 Schriif de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak ju ist of onju ist is. Als het lang en hard regent op een avocadoplantage kan de grond verzadigd raken met water waardoor de wortels van de avocadoplanten verzwakt raken. Dit maakt het voor de zoösporen gemakkelijker om de plantenwortels binnen te dringen. Een belangrijke oorzaak van de verzwakking van de wortels is een afname van de stofwisseling in de wortelcellen. 9 Verklaar hoe de met water verzadigde bodem leidt tot een afname van de stofwisseling in de wortelcellen. HA-1018-a-22-2-0 5/23 lees verder ### Pagina 6 Naomi weet dat avocadoplanten op plantages vaak zijn geënt. De rassen die de hoogste opbrengst geven, hebben namelijk een wortelstelsel dat gevoeliger is voor fytotofthora-infecties dan rassen die minder en kleinere vruchten dragen. Bij het enten wordt een stengel van een ras met een hoge opbrengst geplaatst op een wortelstelsel van een ras dat resistent is tegen fytotofthora-infecties in het wortelstelsel. Na het enten vergroeien de vaatstelsels van wortelstelsel en stengel op zo’n manier dat transport van stengel naar bladeren en van bladeren naar stengel kan plaatsvinden en de avocadoplant kan groeien. afbeelding 1 [FIGUUR: doorsneden van een wortel en een stengel van een jonge avocadoplant met de vaatbundels aangegeven met letters.] In afbeelding 1 zijn doorsnedes van een wortel en de stengel van een jonge plant weergegeven. Met de letters P, Q, R en S zijn vaten aangegeven. In twee van deze vaten vindt de anorganische sapstroom plaats. 2p 10 Welke letters geven deze vaten aan? A P en R B P en S C Q en R D Q en S Op een avocadoplantage bestuiven de bloemen van de geënte avocadobomen elkaar. Uit een bloem ontwikkelt zich na bevruchting een avocado (vrucht) met een pit (zaad). 1p 11 Zal de plant die zich ontwikkelt uit deze pit resistent zijn tegen fytotofthora? Verklaar je antwoord. HA-1018-a-22-2-o 6 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 7 Borstvoeding Ava en haar partner Glenn verwachten binnenkort hun eerste kind. Ze bezoeken een voorlichtingsavond over borstvoeding. Lactatiekundige Rosanne geeft informatie. Tijdens de zwangerschap vinden veranderingen plaats in het borstweefsel van een vrouw. Het aantal melkkanaaltjes neemt toe en dekweefselcellen van de melkkanaaltjes differentiëren zich tot melkproducerende kliercellen. Groepjes van deze cellen vormen samen de melkklierjes. Rondom elk melkkliertje ontwikkelen zich speciale oxytocine-gevoelige spiercellen. Als deze spiercellen zich samentrekken, wordt melk in de melkanaaltjes geperst (afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Gedeeltelijke doorsnede van een vrouwenborst met een vergroot detail van melklierkliercellen en melkanaaltjes.] 1p 12 Welke verandering vindt plaats bij de differentiatie van een dekweefselcel tot een melkproducerende cel? A De expressie van genen voor melkproductie verandert. B Genen voor dekweefselfuncties muteren tot genen voor melkproductie. C Genen voor dekweefselfuncties verdwijnen en genen voor melkproductie worden gevormd. HA-1018-a-22-2-0 7 / 23 lees verder ### Pagina 8 Na de bevalling komt de melkproductie meestal goed op gang. Als zintuigcellen in de tepel gestimuleerd worden, ontstaan impulsen in sensorische zenuwcellen. De impulsen worden verwerkt in het centraal zenuwstelsel. Dit leidt tot de afgifte van oxytocine. Oxytocine komt vervolgens terecht bij de melkklierlijes. 2p 13 Bereikt oxytocine de melkklierlijes via het bloed of via motorische zenuwcellen? En zijn melkklierlijes endocrien of exocrien? oxytocine getransporteerd door melkklierlijes zijn A bloed B bloed C motorische zenuwcellen D motorische zenuwcellen endocrien exocrien endocrien exocrien Rosanne adviseert om een borst steeds helemaal leeg te laten drinken door de baby. De melkproductie wordt namelijk gestimuleerd doordat de borst leeg is. Het FIL-eiwit dat aanwezig is in moedermelk regelt dit proces. Over het FIL-eiwit wordt een uitspraak gedaan waarin twee woorden ontbreken: De aanwezigheid van FIL-eiwit ...(1)... de aanmaak van moedermelk; dit proces heet ...(2)... terugkoppeling. 2p 14 Wat moet bij 1 en bij 2 worden ingevuld, zodat een juiste uitspraak ontstaat? bij 1 bij 2 A remt negatieve B remt positieve C stimuleert negatieve D stimuleert positieve Glenn vraagt wat het verschil in samenstelling is tussen flesvoeding en borstvoeding. Rosanne antwoordt dat moedermelk antistoffen bevat. Daardoor is de baby gedurende de periode van borstvoeding immuun voor veel ziekten, zoals maag- en darminfecties. 2p 15 Welke vorm van immuniteit verkrijgt het kind door de antistoffen in de borstvoeding? A actieve kunstmatige immuniteit B actieve natuurlijke immuniteit C passieve kunstmatige immuniteit D passieve natuurlijke immuniteit HA-1018-a-22-2-o 8 / 23 lees verder ### Pagina 9 Rosanne noemt nog een ander voordeel van borstvoeding: moedermelk stimuleert een gunstige soortensamenstelling van darmbacteriën bij de baby. Moedermelk bevat namelijk oligosachariden die voor de baby onverteerbaar zijn, zoals lacto-N-tetraose (afbeelding 2). Deze oligosachariden kunnen wel worden afgebroken door bepaalde gunstige darmbacteriën, de bifidobacteriën. afbeelding 2 [FIGUUR: Chemische structuur van lacto-N-tetraose] Over lacto-N-tetraose in borstvoeding worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Bij baby's die borstvoeding krijgen, hebben bifidobacteriën een selectievoordeel ten opzichte van bacteriën die geen oligosachariden kunnen afbreken. 2 De klieren in het spijsverteringsstelsel van baby's produceren geen enzymen voor de afbraak van lacto-N-tetraose. 3 Lacto-N-tetraose bestaat uit een keten van aminozuren. 2p 16 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak *juist* of *onjuist* is. Bij een baby met minder bifidobacteriën in de darm kunnen schadelijke bacteriën in de darm zich makkelijker vermeerderen. Hierdoor kunnen ontstekingen in de dikke darm ontstaan die leiden tot een sterke toename van de darmperistaltiek. Door verminderde waterresorptie kan dan diarree ontstaan. 1p 17 Verklaar waardoor een toename in darmperistaltiek leidt tot een verminderde waterresorptie. HA-1018-a-22-2-o 9 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 10 Hoelang nog voor de Yangtze-bruinvissen? In de rivier de Yangtze (Chang Jiang) in China leeft een populatie Indische bruinvissen (afbeelding 1). Deze populatie wordt ernstig met uitsterven bedreigd. In 2018 waren er nog maar ongeveer 1000 Indische bruinvissen in de Yangtze. afbeelding 1 [FIGUUR: Een Indische bruinvis zwemt onder water.] De bruinvissen in de Yangtze leven in kleine groepen. Deze zoogdieren jagen op vissen, weekdieren en kreeftachtigen. In de zeeën rond China komt ook een variant voor van de Indische bruinvis. In afbeelding 2 is de verspreiding van de Yangtze-variant en de zoutwatervariant weergeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Een kaart van China met de Yangtze rivier en de omliggende zee. De kaart toont het verspreidingsgebied van de Yangtze-variant (in zwart) en de zoutwatervariant (in grijs).] Legenda: Yangtze-variant zoutwatervariant CHINA Gele Zee Yangtze Zuid-Chinese Zee 0 300 600 km Om te bepalen of de twee varianten aparte soorten zijn, hebben onderzoekers het genoom van deze Indische bruinvissen bestudeerd. Omdat de Yangtze-bruinvissen geografisch geïsoleerd zijn van de zoutwaterbruinvissen, treedt er geen voortplanting op tussen deze twee varianten. 1p 18 Verklaar dat dit nog niet betekent dat de Yangtze-variant een aparte soort is. HA-1018-a-22-2-o 10 / 23 lees verder ### Pagina 11 De onderzoekers vonden verschillen in het DNA van de zoutwatervariant en dat van de Yangtze-variant. Binnen populaties van de zoutwatervariant is er een hogere frequentie van allelen die helpen overleven bij een lage zuurstofconcentratie in het lichaam. In zee zijn deze allelen gunstig omdat bruinissen aan het wateroppervlak lucht inademen en daarna in zee op grote diepte hun prooien vangen. 19 Was de zuurstofconcentratie van het water een selecterende factor bij het ontstaan van deze hogere frequentie van allelen? En was de diepte waarop prooien voorkomen hierbij een selecterende factor? [FIGUUR: Tabel met twee kolommen, de eerste met de kop "selectie door zuurstofconcentratie van het water" en de tweede met "selectie door diepte waarop prooidieren voorkomen". Beide kolommen bevatten de opties A. ja, B. ja, C. nee, D. nee.] De twee varianten Indische bruinissen verschillen ook in genen die te maken hebben met de aanpassing aan de osmotische waarde van het water waarin ze leven. Deze genetische verschillen leiden tot een verschil in afgifte van ADH en in de osmotische waarde van urine. Yangtze-bruinissen produceren daardoor meer urine dan zoutwaterbruinissen. 20 Is de afgifte van ADH bij de Yangtze-bruinissen hoger of lager dan bij zoutwaterbruinissen? En is de osmotische waarde van de urine bij de Yangtze-bruinissen hoger of lager dan bij zoutwaterbruinissen? [FIGUUR: Tabel met twee kolommen, de eerste met de kop "afgifte ADH" en de tweede met "osmotische waarde urine". De opties zijn A. hoger, hoger, B. hoger, lager, C. lager, hoger, D. lager, lager.] Door de grote genetische verschillen die ze vonden, zijn de onderzoekers nu van mening dat er sprake is van twee aparte soorten. Dit is een extra reden om de Indische bruinissen in de Yangtze te beschermen om ze te behoeden voor uitsterven. 21 De kans is groot dat de populatie Yangtze-bruinissen zal uitsterven als de populatiegrootte tot minder dan honderd dieren is gedaald. Leg uit waardoor een kleine populatie makkelijk uitsterft. HA-1018-a-22-2-o 11 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 12 Zoenen voor de wetenschap Zoenen is heerlijk als je verliefd bent. Maar als je er goed over nadenkt, heeft het ook iets onsmakelijks: je wisselt tijdens het zoenen speeksel, etensresten, virussen en bacteriën uit. Microbioloog Remco Kort deed er onderzoek naar. In en op ons lichaam leven veel micro-organismen: bacteriën, gisten en andere eencelligen. Samen vormen ze ons microbioom. Remco Kort onderzocht bij verliefde stelletjes de overeenkomst in samenstelling van het speekselmicrobioom voor en na een tongzoen, en het aantal bacteriën dat bij een tongzoen wordt overgedragen. Hij nam bij de geliefden wat speeksel af op verschillende tijdstippen en onderzocht de monsters. Zowel voor als na een tongzoen van tien seconden bleek een stelletje een meer overeenkomstig speekselmicrobioom te hebben dan een willekeurig tweetal. 1p 22 De overeenkomst vóór de tongzoen kan veroorzaakt zijn door zoengedrag in de periode voorafgaand aan het onderzoek, maar er zijn ook andere verklaringen mogelijk, zoals het gebruik van dezelfde soort tandpasta. Verklaar hoe het gebruik van dezelfde soort tandpasta kan leiden tot een overeenkomstig speekselmicrobioom. Korts hypothese was dat er meer overeenkomst is in het speekselmicrobioom bij stelletjes met een hoge zoenfrequentie dan bij stelletjes met een lage zoenfrequentie. De stelletjes beantwoordden vragen over hun zoengedrag en Kort verwerkte de resultaten in een diagram, waarin het verschil in microbioom is uitgedrukt op een schaal van 0,0 (volledig gelijk) tot 1,0 (volledig verschillend). HA-1018-a-22-2-0 12 / 23 lees verder ### Pagina 13 De resultaten van zijn onderzoek ondersteunden zijn hypothese. In afbeelding 1 zijn vier diagrammen weergegeven. [FIGUUR: Vier diagrammen. Diagram 1 en 2 tonen een lijn die stijgt van links onder naar rechts boven, met "aantal zoenen per week" op de y-as en "verschil in speekselmicrobioom" op de x-as. Diagram 3 en 4 tonen een lijn die daalt van links boven naar rechts onder, met "verschil in speekselmicrobioom" op de y-as en "aantal zoenen per week" op de x-as.] 1p 23 Welk diagram uit afbeelding 1 geeft de resultaten van het onderzoek op de juiste manier weer? A diagram 1 B diagram 2 C diagram 3 D diagram 4 HA-1018-a-22-2-o 13 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 14 In een vervolgonderzoek met drie stelletjes wilde Kort te weten komen hoeveel bacteriën overgedragen worden bij een tongzoen. Hij gebruikte een yoghurtdrankje met bepaalde melkzuurbacteriën die nauwelijks in de mond voorkomen. Het onderzoek verliep zoals weergegeven in afbeelding 2. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van een onderzoek met een donor en ontvanger, met drie metingen: yoghurt-drankje, tongzoen van tien seconden, en een direct tongzoen van tien seconden.] donor ontvanger meting 1 meting 2 meting 3 - Het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de ontvanger wordt bepaald (meting 1). - Eén persoon (de donor) van het stelletje drinkt het yoghurtdrankje. - Hierna wordt het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de donor bepaald (meting 2). - Er volgt een tongzoen van tien seconden. - Direct daarna wordt nogmaals het percentage melkzuurbacteriën in het speekselmicrobioom van de ontvanger bepaald (meting 3). De resultaten staan in afbeelding 3. afbeelding 3 [FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'percentage melkzuurbacteriën' en op de x-as 'meting 1', 'meting 2', 'meting 3'. De staven hebben hoogtes die overeenkomen met ongeveer 3%, 8% en 1% respectievelijk.] percentage melkzuur- bacteriën 10- 9- 8- 7- 6- 5- 4- 3- 2- 1- 0 meting 1 meting 2 meting 3 1p 24 Licht toe waarom meting 1 nodig is om conclusies te kunnen trekken uit dit experiment. HA-1018-a-22-2-o 14 / 23 lees verder ### Pagina 15 Over het onderzoek worden twee uitspraken gedaan. In elke uitspraak is een woord weggelaten. - Doordat gebruik werd gemaakt van melkzuurbacteriën die nauwelijks in de mond voorkomen werd de...(1)... van dit onderzoek beïnvloed. - Doordat meerdere stelletjes werden onderzocht, werd de...(2)... van dit onderzoek beïnvloed. 2p 25 Wat moet ingevuld worden bij 1 en bij 2 zodat er twee juiste uitspraken staan? bij 1 bij 2 A betrouwbaarheid betrouwbaarheid B betrouwbaarheid validiteit C validiteit betrouwbaarheid D validiteit validiteit Bij een tongzoen worden mogelijk ook ziekmakende bacteriën overgedragen. Meestal krijgen deze bacteriën, die bijvoorbeeld ontstoken tandvlees of cariës veroorzaken, geen kans om zich in de mond te vestigen. De samenstelling van het speekselmicrobioom is namelijk redelijk stabiel doordat de meeste micro-organismen in de mond vastzitten aan het oppervlak van het gebit en de zachte weefsels. Als je recent antibiotica hebt gebruikt, kun je beter niet zoenen met iemand die ontstoken tandvlees of cariës heeft. 2p 26 Leg uit waardoor het risico op een infectie na zoenen groter is als je recent antibiotica hebt gebruikt. Een deel van de bacteriën die overgedragen worden, wordt in de mond al opgeruimd door lysozymen en antistoffen. De rest wordt gedood door het zoutzuur in de maag. 2p 27 Schrijf lysozymen, antistoffen en zoutzuur onder elkaar en noteer erachter of de betreffende manier van afweer behoort tot de aangeboren (niet-specifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer. HA-1018-a-22-2-o 15 / 23 lees verder ### Pagina 16 Insecten resistent tegen GM-gewassen? GM-gewassen zijn landbouwgewassen die genetisch gemodificeerd zijn. Veel GM-gewassen produceren gitoïstoffen die hen beter beschermen tegen vraat door insecten. Insecten ontwikkelen echter resistentie tegen deze gifstoffen. Met behulp van DNA-technieken brachten onderzoekers het Cry-gen van de bodembacterie Bacillus thuringiensis in bij maisplanten en katoenplanten. Het Cry-gen codeert voor een eiwit dat giftig is voor insecten. Rupsen gaan enkele dagen na het eten van de planten dood, waardoor er veel minder bestrijdingsmiddelen gebruikt hoeven worden bij de teelt van deze gewassen. Het eiwit dat wordt gemaakt bij de expressie van het Cry-gen vormt eiwitkristallen. Deze kristallen lossen op bij een pH van 11 of hoger. Bij veel insecten is de pH van de darm hoger dan 11. De opgeloste Cry-eiwitten binden aan receptoren in het membraan van darmwandcellen, waarna er gaten in de darmwand ontstaan (perforatie). Als gevolg hiervan sterven de insecten. 1p 28 Verklaar waardoor zelfs een kleine darmperforatie al dodelijk kan zijn. 1p 29 Voor mensen is het eten van planten met Cry-eiwitten niet schadelijk. Geef hiervoor een mogelijke verklaring. [FIGUUR: Een close-up afbeelding van een rups op een groen blad.] afbeelding 1 De genetische modificatie met het Cry-gen werd bij katoenplanten toegepast als bestrijdingsmethode tegen het katoendagvliegen (Helicoverpa armigera), dat zijn eitjes legt op katoenplanten. De rupsen van deze vlinder (afbeelding 1) eten van de katoenbladeren. Een paar jaar na de introductie van de genetisch gemodificeerde katoenplanten werden er katoendagvlies gevonden die resistent waren tegen het Cry-eiwit. Het percentage resistente katoendagvlies op de GM-katoenplantages wordt elk jaar groter. Hiervoor worden de volgende verklaringen gegeven: 1 Dat is het gevolg van een verandering in een abiotische factor. 2 Niet-resistente rupsen gaan hun voedsel zoeken in plantages zonder genetisch gemodificeerde katoenplanten. 3 Resistente rupsen hebben een hogere fitness dan niet-resistente rupsen. 2p 30 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende verklaring juist of onjuist is. HA-1018-a-22-2-o 16 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 17 Resistentie tegen het Cry-eiwit is ontstaan door een mutatie in het gen dat codeert voor de receptor in het membraan van darmwandcellen. Hierdoor kan het giftige eiwit niet binden aan deze receptor. Het allel met deze mutatie is recessief. Alleen rupsen die homozygoot zijn voor de mutatie zijn resistent. Om te voorkomen dat deze resistentie zich verder verspreidt, worden in katoenplantages stroken ingezaaid met zaad van katoenplanten die niet genetisch gemodificeerd zijn. 2p 31 Leg uit dat hierdoor het percentage resistente katoendaguiltjes in de populatie laag blijft. Een andere vorm van resistentie bij het katoendaguiltje wordt veroorzaakt door een puntmutatie in het HaTSPAN1-gen. Het mutante allel is dominant. Door de puntmutatie wordt op een positie in het HaTSPAN1- eiwit het aminozuur serine ingebouwd in plaats van leucine. 1p 32 De puntmutatie leidt tot de verandering van één base in het mRNA. Welk codon in het oorspronkelijke RNA is veranderd door de puntmutatie? A CUA of CUG B CUU of CUC C UUA of UUG In tien jaar tijd is de allelfrequentie van het gemuteerde allel van het HaTSPAN1-gen met een factor 100 toegenomen. Hierdoor is het een serieuze bedreiging voor het succes van de GM-gewassen met het Cry- gen. Om resistentie in nieuwe plantages voor langere tijd te voorkomen willen de onderzoekers de genetische modificatie op een iets andere manier doen: ze willen het stuk DNA veranderen dat ze in de gewassen inbrengen. 1p 33 Welke verandering zal het meeste succes hebben? A behalve het Cry-gen een gen inbouwen voor een ander toxine dat insecten doodt B behalve het Cry-gen een recessief HaTSPAN1-gen inbouwen C meer kopieën van het Cry-gen inbouwen HA-1018-a-22-2-o 17 / 23 lees verder ### Pagina 18 Fantoompijn bestrijden met virtual reality Corry van der Sluis is revalidatiearts en onderzoeker in het Universitair Medisch Centrum Groningen. Ze hoopt met behulp van virtual reality fantoompijn te kunnen bestrijden. Fantoompijn is pijn die gevoeld wordt in een geamputeerd deel van het lichaam. Een theorie is dat het pijngevoel wordt veroorzaakt door een zogenoemd neuroma, dat gevormd wordt op de plaats waar een perifere zenuw doorgesneden is als gevolg van een amputatie. Het ontstaan van een neuroma is in afbeelding 1 in vier stappen weergegeven: 1 Een gezonde sensorische zenuwcel heeft een dendriet met een myelineschede. 2 Na de amputatie ruimen witte bloedcellen celresten op rondom de beschadigde zenuwcel. 3 De zenuwcel vormt nieuwe uitlopers. 4 De nieuwe uitlopers van meerdere zenuwcellen vormen een kl-uwen: een neuroma. [FIGUUR: Een diagram dat de vorming van een neuroma in vier stappen weergeeft, beginnend met een gezonde zenuwcel en eindigend met een gedegenereerde zenuwcel.] In het neuroma kunnen spontaan actiepotentialen (impulsen) ontstaan die leiden tot het pij ngevoel. 2p 34 — Noteer de naam van de cellen waaruit de myelineschede bestaat. — Noteer de functie van de myelineschede. 1p 35 Welke witte bloedcellen ruimen in stap 2 van afbeelding 1 de celresten op? A cytotoxische T-cellen B macrofagen C plasmacellen D T-helpercellen HA-1018-a-22-2-0 18 / 23 lees verder ► ►► ### Pagina 19 2p 36 Bij de zenuwcellen in een neuroma kunnen sneller actiepotentialen ontstaan dan in normale zenuwcellen. Ontstaat een actiepotentiaal door het openen of door het sluiten van Na+-kanaaltjes? En wat is er blijkbaar gebeurd met de drempelwaarde van de zenuwcellen in een neuroma? Na+-kanaaltjes drempelwaarde A openen is verhoogd B openen is verlaagd C sluiten is verhoogd D sluiten is verlaagd Een tweede theorie is dat fantoompijn ontstaat doordat bepaalde centra van de hersenschors zijn gereorganiseerd. Sensorische en motorische gebieden die als gevolg van de amputatie 'werkeloos' zijn, worden in gebruik genomen door naastgelegen hersengebieden. In afbeelding 2 is met een zwarte cirkel een gebied van de hersenschors aangegeven dat werkeloos is als gevolg van de amputatie van een hand. Dit gebied wordt nu gebruikt door een nabijgelegen hersengebied dat sensorische informatie van het gezicht verwerkt. afbeelding 2 [FIGUUR: Een illustratie van de hersenen met de centrale groeve en drie gelabelde gebieden P, Q en R aan de linkerzijde, en S en T aan de rechterzijde.] 1p 37 Noteer welke letter in afbeelding 2 het gebied aangeeft waarin de sensorische informatie van het gezicht wordt verwerkt. HA-1018-a-22-2-0 19 / 23 lees verder ### Pagina 20 Corry van der Sluis behandelt patiënten met fantoompijn met behulp van virtual reality. Een man die lijdt aan fantoompijn krijgt elektrodes op de stomp van zijn geamputeerde arm geplakt (afbeelding 3). Met de elektrodes worden elektrische signalen opgevangen die ontstaan in de de stomp wanneer hij zijn ontbrekende onderarm probeert te bewegen. Op een beeldscherm ziet hij zichzelf bewegingen maken met zijn virtuele arm (afbeelding 4). Door te oefenen worden de bewegingen preciezer en kan hij steeds moeilijkere opdrachten uitvoeren. Na tien sessies heeft de man voor het eerst in 50 jaar momenten zonder fantoompijn. afbeelding 3 afbeelding 4 2p 38 Zijn de signalen in de stomp die de virtuele arm aansturen veroorzaakt door motorische of door sensorische zenuwcellen? En komt het computerprogramma in functie overeen met het animale zenuwstelsel of met het autonome zenuwstelsel? zenuwcellen zenuwstelsel A motorische animale B motorische autonome C sensorische animale D sensorische autonome 1p 39 Op het beeldscherm ziet de man de bewegingen die hij probeert te maken. Het lukt hem om de bewegingen steeds nauwkeuriger te maken doordat het gebied in de hersenen waar het beeld wordt gevormd, in contact staat met het gebied dat de spieren aanstuurt. Noteer de naam van het gebied in de grote hersenen waar het beeld wordt gevormd. HA-1018-a-22-2-0 20 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 21 Op zoek naar de grootste bloedzuiger van Nederland De grootste bloedzuiger van Nederland stelt hoge eisen aan zijn leefgebied. In Nederland zijn nog maar een paar van deze gebieden. De ecologen Ron Felix en Bram Koese onderzoeken verschillende methodes om de populatiedichtheid van deze soort te bepalen. De bloedzuiger Hirudo medicinalis, (afbeelding 1) komt voor in vennetjes, beekjes en moerassen. Zijn habitat moet aan een aantal kenmerken voldoen. De eieren moeten in een zelfgemaakt kuiltje op een zandige oever naast ondiep water gelegd kunnen worden, waar ze door de warmte van de zon tot ontwikkeling kunnen komen. Ook moet er voldoende voedsel aanwezig zijn. De larven eten de eerste dagen waterslakjes. Waterslakken komen alleen voor in water met een pH hoger dan 5,5. Na een aantal dagen stapt de bloedzuiger over op bloed van amfibieën en van zoogdieren, zoals reeën en grote grazers, die het water inlopen om te drinken. [FIGUUR: Een close-up opname van een bloedzuiger die zich voortbeweegt in troebel water met plantenresten.] Verschillende milieu factoren zijn van invloed op het aantal bloedzuigers. Enkele van deze factoren zijn: 1 diepte van het water 2 pH van het water 3 waterslakjes 4 zandige oever 2p 40 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende factor abiotisch of biotisch is. Tussen organismen kunnen verschillende relaties voorkomen. Vier relaties zijn: commensalisme; mutualisme; parasitisme; predatie. 2p 41 – Welke relatie bestaat er tussen een larve van de bloedzuiger en een waterslak? – Welke relatie bestaat er tussen de volwassen bloedzuiger en een zoogdier? Noteer je antwoord zo: relatie met waterslak: ... relatie met zoogdier: ... HA-1018-a-22-2-o 21 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 22 Als een zoogdier het water inloopt, veroorzaakt dit trillingen die door de bloedzuigers waargenomen worden. Ze zwemmen vervolgens razendsnel op hun doel af, zuigen zich vast met hun zuignap en maken met hun scherpe tandjes een wondje. In het speeksel van de bloedzuiger zit een stof die de plaats van de bijtwond verdooft, en een stof die de bloedstolling remt (hirudine). De bloedzuiger kan daardoor in dertig minuten zoveel bloed opzuigen, dat zijn gewicht vertienvoudigt. Daarna laat hij los. Het produceren van de verdovende stof is gedurende de evolutie ontstaan. 2p 42 Leg uit dat de productie van de verdovende stof selectievoordeel opleverde voor de bloedzuigers die deze eigenschap hadden. Hirudine blokkeert het enzym trombine, dat nodig is voor de bloedstolling. In normale situaties veroorzaakt trombine de omzetting van een oplosbaar plasma-eiwit naar onoplosbare eiwitdraden, waardoor een netwerk ontstaat waarin bloedcellen blijven hangen: een bloedstolsel. Door de werking van hirudine ontstaat er geen stolsel, waardoor de bijtwond blijft bloeden. Afbeelding 2 is een schematische weergave van dit proces. Hierin zijn vier eiwitten met een nummer aangegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van eiwitten en hun interactie.] Legenda: * bindingsplaats substraat De vier genummerde eiwitten in afbeelding 2 zijn: - fibrine - fibrinegeen - hirudine - trombine 2p 43 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer achter elk nummer de naam van het juiste eiwit. HA-1018-a-22-2-0 22 / 23 lees verder ### Pagina 23 Bloedzuigers zoeken met blote benen is niet moeilijk: je loopt een vennetje in en als ze aanwezig zijn, zitten ze binnen een paar minuten op je benen (afbeelding 3). Een nadeel van deze manier van inventariseren is dat je er een verdoofd gevoel in je been van krijgt en de wondjes langdurig blijven bloeden. Felix en Koese voeren daarom een vergelijkend onderzoek uit. De onderzoeksvraag is: trekken benen in lieslaarzen ook bloedzuigers aan? In afbeelding 4 zie je de twee ecologen rondlopen in een vennetje. Alle aangetrokken bloedzuigers worden gevangen en tijdelijk in een emmertje bewaard. De bloedzuigers blijken zowel op blote benen als op benen in lieslaarzen af te komen. afbeelding 3 [FIGUUR: Een close-up van een bloedzuiger op een menselijke voet.] afbeelding 4 [FIGUUR: Twee mannen in kleding en met lieslaarzen staande in ondiep water, met bomen op de achtergrond.] 2p 44 Wat is in het onderzoek van Felix en Koese de onafhankelijke variabele? En wat is de afhankelijke variabele? Noteer je antwoord zo: onafhankelijke variabele: ... afhankelijke variabele: ... Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1018-a-22-2-0 23 / 23 einde ■