# Eindexamen Biologie HAVO 2022 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Opgave 1 (1 punt) 1 Palmolie wordt gewonnen uit de olierijke vruchten van de oliepalm en wordt gebruikt als ingrediënt van veel voedingsmiddelen en verzorgingsproducten, maar ook voor de productie van biodiesel. Olie geproduceerd door algen in kwekerijen in Nederland kan een duurzaam alternatief bieden voor palmolie. Boskap leidt tot het verkleinen van leefgebied voor planten en dieren. Dit is een argument om het gebruik van palmolie vanuit ecologisch oogpunt niet-duurzaam te noemen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over palmolie en algenolie en een argument waarom palmolie niet duurzaam is. Je moet zelf een ander ecologisch argument bedenken. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van duurzaamheid en ecologie kennen, zoals de CO2-kringloop, biodiversiteit, en de impact van vervuiling. Je moet ook weten welke factoren een rol spelen bij de duurzaamheid van een product. Wat moet je kunnen: Je moet een ecologisch argument kunnen formuleren dat verder gaat dan de informatie die al in de vraag is gegeven. Je moet onderscheid kunnen maken tussen ecologische, economische en sociale argumenten. Waar op letten: Je geeft een ander ecologisch argument dan het argument dat al in de vraag staat (boskap leidt tot verkleinen van leefgebied). Je argument is specifiek ecologisch en niet economisch of sociaal. Je benoemt een negatieve impact van palmolie die niet of in mindere mate geldt voor algenolie. Kernbegrippen: duurzaamheid, ecologie, CO2-kringloop, biodiversiteit, vervuiling, fossiele brandstoffen Veelgemaakte fouten: - Het herhalen van het in de vraag al gegeven argument (boskap leidt tot verkleinen van leefgebied). - Het geven van een niet-ecologisch argument, bijvoorbeeld een economisch of sociaal argument. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Opgave 2 (1 punt) De Jaeger vond een veelbelovende kandidaat: de eencellige alg Scenedesmus obliquus. Deze alg maakt monosachariden met behulp van zonlicht en zet die onder bepaalde omstandigheden om in zetmeel, aminozuren of vetzuren. De vetzuren kunnen worden gebruikt als grondstof voor de productie van plantaardige olie. 1p 2 Hoe noemen we het proces dat de alg gebruikt voor het maken van vetzuren uit monosachariden? A aerobe dissimilatie B anaerobe dissimilatie C koolstofassimilatie D voortgezette assimilatie Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over stofwisselingsprocessen in een eencellige alg. Je moet de juiste term kiezen voor het proces waarbij monosachariden worden omgezet in andere organische stoffen zoals vetzuren. Wat moet je kennen: Je moet de definities en voorbeelden kennen van de volgende processen: koolstofassimilatie, voortgezette assimilatie, aerobe dissimilatie en anaerobe dissimilatie. Je moet ook het verschil tussen anabolisme (opbouw) en katabolisme (afbraak) begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de beschrijving van een biologisch proces koppelen aan de correcte vakterm. Je kunt onderscheid maken tussen opbouwende en afbrekende processen, en tussen verschillende typen assimilatie. Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen assimilatie en dissimilatie. Je moet het verschil kennen tussen koolstofassimilatie en voortgezette assimilatie. Je moet de juiste vakterm gebruiken voor het proces van opbouw van complexe organische stoffen uit monosachariden. Je moet de context van de vraag (maken van vetzuren uit monosachariden) correct plaatsen binnen de stofwisseling. Kernbegrippen: voortgezette assimilatie, koolstofassimilatie, dissimilatie, stofwisseling, anabolisme, katabolisme Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen koolstofassimilatie (het maken van glucose uit anorganische stoffen) en voortgezette assimilatie (het omzetten van glucose in andere organische stoffen). - Verwarring tussen assimilatie (opbouw van stoffen) en dissimilatie (afbraak van stoffen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Opgave 3 (1 punt) Een van de risico's bij de kweek van algen is besmetting met virussen, eencellige schimmels of eencellige dieren. Met een microscoop bekijkt De Jaeger een preparaat van een algenkweek en hij ziet dat de kweek is vervuild met een eencellig organisme. Op grond van welk kenmerk kan De Jaeger vaststellen dat dit eencellig organisme tot de dieren behoort en **niet** tot de schimmels? A Er is geen celkern. B Er is geen celwand. C Er zijn geen chloroplasten. D Er zijn geen mitochondriën. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de kenmerken van eencellige organismen en hoe je deze kunt onderscheiden op basis van hun celstructuur. Wat moet je kennen: Je moet de fundamentele verschillen en overeenkomsten kennen tussen dierlijke cellen en schimmelcellen, met name de aanwezigheid of afwezigheid van specifieke organellen en structuren zoals de celkern, celwand, chloroplasten en mitochondriën. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van verschillende rijken (dieren, schimmels, planten, bacteriën) correct kunnen toewijzen aan de juiste celtypen en deze kennis toepassen om een onderscheid te maken tussen twee specifieke organismen. Waar op letten: Let goed op de specifieke kenmerken die uniek zijn voor dierlijke cellen versus schimmelcellen. Denk na over welke structuren aanwezig zijn in eukaryote cellen (dieren en schimmels) en welke niet. Controleer of het genoemde kenmerk daadwerkelijk een onderscheid maakt tussen dieren en schimmels, en niet een overeenkomst is. Vermijd verwarring met kenmerken van plantencellen of bacteriën, ook al worden deze niet direct genoemd in de vraag. Focus op de afwezigheid of aanwezigheid van de celwand als een cruciaal onderscheidend kenmerk. Kernbegrippen: celbiologie, kenmerken van rijken, dierlijke cel, schimmelcel, celwand Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen kenmerken van verschillende rijken (dieren, schimmels, planten, bacteriën). - Het niet herkennen dat zowel dierlijke als schimmelcellen eukaryoot zijn en dus een celkern en mitochondriën hebben. - Het onjuist toeschrijven van chloroplasten aan schimmels of dieren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 10 – Opgave 10 (2 punten) 2p 10 Voor een rit op de BerkelBike worden elektrodes op de huid van Tobias' benen geplakt. De elektrodes wekken impulsen op in de zenuwen die zijn beenspieren aansturen. De software van de fiets regelt de timing waardoor de spieren op het juiste moment samentrekken. In welk type zenuwcellen worden impulsen opgewekt door de elektrodes, zodat Tobias kan fietsen op de BerkelBike? A in motorische zenuwcellen van het animale zenuwstelsel B in motorische zenuwcellen van het autonome zenuwstelsel C in sensorische zenuwcellen van het animale zenuwstelsel D in sensorische zenuwcellen van het autonome zenuwstelsel Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het zenuwstelsel in de context van een medische toepassing (BerkelBike). Je moet de juiste termen kiezen die passen bij de beschreven functie. Wat moet je kennen: Je moet de verschillen kennen tussen motorische en sensorische zenuwcellen en hun functies. Je moet ook het verschil kennen tussen het animale en autonome zenuwstelsel en welke functies ze reguleren. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van de BerkelBike (het aansturen van spieren voor beweging) koppelen aan de juiste onderdelen van het zenuwstelsel. Je kunt de juiste vakterminologie toepassen om je keuze te onderbouwen. Waar op letten: Je benoemt het juiste type zenuwcel (motorisch of sensorisch). Je benoemt het juiste deel van het zenuwstelsel (animaal of autonoom). Je legt uit waarom de elektrodes juist dit type zenuwcel en dit deel van het zenuwstelsel moeten stimuleren, specifiek gericht op de functie van de BerkelBike (fietsen). Je vermijdt verwarring tussen de functies van motorische en sensorische zenuwcellen. Je vermijdt verwarring tussen de functies van het animale en autonome zenuwstelsel. Kernbegrippen: zenuwstelsel, motorische zenuwcellen, sensorische zenuwcellen, animale zenuwstelsel, autonome zenuwstelsel, impulsgeleiding, spiercontractie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen motorische en sensorische zenuwcellen. Sensorische zenuwcellen geleiden impulsen naar het centrale zenuwstelsel, terwijl motorische zenuwcellen impulsen van het centrale zenuwstelsel naar spieren of klieren geleiden. - Verwarring tussen het animale en autonome zenuwstelsel. Het animale zenuwstelsel regelt bewuste reacties en willekeurige bewegingen (zoals fietsen), terwijl het autonome zenuwstelsel onwillekeurige functies regelt (zoals hartslag en spijsvertering). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Opgave 11 (1 punt) Tobias wil zijn spieren in conditie houden omdat hij hoopt ooit te genezen. Een dwarslaesie is nu nog niet te genezen omdat de beschadigde zenuwcellen niet vanzelf herstellen. Onderzoekers proberen nu ongedifferentieerde cellen van patiënten te laten uitgroeien tot zenuwcellen waarmee de beschadiging in het zenuwstelsel zou kunnen worden hersteld. 11 Noteer de naam van ongedifferentieerde cellen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ongedifferentieerde cellen en hun potentieel om te herstellen. Je moet de specifieke naam van deze cellen kennen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de naam van ongedifferentieerde cellen kennen, en hun rol in celbiologie en weefselherstel. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste biologische term kunnen reproduceren die past bij de beschrijving van ongedifferentieerde cellen. Waar op letten: Je geeft de exacte biologische term. Je let op de spelling van de term. Je noemt geen algemene omschrijving, maar de specifieke naam. Kernbegrippen: stamcellen, celdifferentiatie, zenuwstelsel, weefselherstel Veelgemaakte fouten: - Het niet kennen van de specifieke term voor ongedifferentieerde cellen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Opgave 12 (1 punt) 1p 12 Waarin verschillen zenuwcellen van de ongedifferentieerde cellen? A Zenuwcellen hebben een ander genoom. B Zenuwcellen hebben een ander genotype. C Zenuwcellen hebben een ander karyotype. D Zenuwcellen hebben een andere genexpressie. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de verschillen tussen celtypen, specifiek gericht op zenuwcellen en ongedifferentieerde cellen. De vraag test je kennis van fundamentele begrippen uit de celbiologie en genetica. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis kennen van de termen 'genoom', 'genotype', 'karyotype' en 'genexpressie'. Je moet ook het proces van celdifferentiatie en de rol van genexpressie daarin begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste term kunnen kiezen die het verschil tussen gedifferentieerde en ongedifferentieerde cellen verklaart, gebaseerd op je kennis van celbiologie en genetica. Waar op letten: Je moet de definities van genoom, genotype, karyotype en genexpressie goed kennen. Je moet begrijpen dat alle somatische cellen van een individu (met uitzondering van mutaties) hetzelfde DNA bevatten. Je moet weten dat celdifferentiatie leidt tot gespecialiseerde cellen door selectieve genactivatie. Je moet de term 'genexpressie' correct toepassen in de context van celdifferentiatie. Kernbegrippen: celdifferentiatie, genexpressie, stamcellen, genoom, genotype, karyotype Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de begrippen genoom, genotype, karyotype en genexpressie. Alle lichaamscellen (met uitzondering van gameten) hebben hetzelfde genoom/genotype/karyotype, maar verschillen in functie door differentiatie, wat het gevolg is van verschillende genexpressie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Opgave 13 (2 punten) Bij zenuwen die buiten het ruggenmerg en de hersenen liggen, kunnen kleine beschadigingen wel worden hersteld. Onderzoekers ontdekten dat de cellen die de axonen omhullen, bij beschadiging groeistimulerende eiwitten produceren. Deze eiwitten stimuleren het herstel van de beschadigde axonen. 2p 13 Hoe heten de cellen die deze groeistimulerende eiwitten maken? En bevinden deze cellen zich in het centraal of in het perifeer zenuwstelsel? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de bouw en functie van het zenuwstelsel, specifiek over de cellen die axonen omhullen en hun locatie. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende onderdelen van het zenuwstelsel kennen (centraal en perifeer) en de specifieke celtypen die daarbij horen, zoals zenuwcellen, cellen van Schwann en oligodendrocyten. Je moet ook de functie van deze cellen kennen, zoals het omhullen van axonen en hun rol bij herstel. Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de vraagtekst correct interpreteren om de locatie van de beschreven zenuwen te bepalen. Je kunt de juiste celnaam koppelen aan de functie en locatie binnen het zenuwstelsel. Waar op letten: Je benoemt de correcte naam van de cellen die axonen omhullen in het perifeer zenuwstelsel. Je benoemt de correcte locatie van deze cellen (centraal of perifeer zenuwstelsel). Je gebruikt de informatie uit de vraagtekst over 'buiten het ruggenmerg en de hersenen' om de locatie te bepalen. Je onderscheidt de cellen van het centraal zenuwstelsel van die van het perifeer zenuwstelsel. Kernbegrippen: cellen van Schwann, perifeer zenuwstelsel, centraal zenuwstelsel, axon, zenuwcelherstel, myelineschede Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de locatie van het centraal zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg) en het perifeer zenuwstelsel (zenuwen daarbuiten). - Verwarring tussen de functie van cellen van Schwann (omhullen axonen in perifeer zenuwstelsel) en schakelcellen (bevinden zich in centraal zenuwstelsel). - De context in de vraagtekst ('buiten het ruggenmerg en de hersenen') niet correct interpreteren als 'perifeer zenuwstelsel'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Opgave 14 (1 punt) 1p 14 Noteer via welk type vaten dit transport van aminozuren plaatsvindt. De Portugese zonnedauw is ook voor bestuiving afhankelijk van insecten. Nils onderzocht of de insectensoorten die Portugese zonnedauw bestuiven ook door de plant worden gevangen. Hij observeerde bloeiende Portugese zonnedauw en noteerde welke insectensoorten de meeldraden en stempel aanraakten en welke insectensoorten door de bladeren werden gevangen. Met de tellingen kan worden bepaald: a het aantal soorten dat zowel bestuiver als prooi is b het aantal soorten dat alleen bestuiver is c het aantal soorten dat alleen prooi is Met deze waarden kan worden berekend in welke mate de bestuivende insecten ook als prooi dienen. Dit wordt de similariteit tussen prooien en bestuivers genoemd. Dit getal wordt berekend met de onderstaande formule. similariteit = (a)/(a + b + c) Een similariteit van 1 betekent dus dat alle bestuivers van de plant ook prooi voor deze plant zijn. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het transport van stoffen in planten, specifiek over aminozuren. Je moet weten via welke vaten dit transport plaatsvindt. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen vaten in planten kennen en welke stoffen zij transporteren. Je moet weten dat aminozuren organische stoffen zijn die door de plant zelf worden geproduceerd. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van bastvaten (floëem) en houtvaten (xyleem) onderscheiden en toepassen op het transport van specifieke stoffen zoals aminozuren. Waar op letten: Je benoemt het specifieke type vaten dat verantwoordelijk is voor het transport van organische stoffen zoals aminozuren. Je maakt geen verwarring met vaten die water en mineralen transporteren. Je gebruikt de correcte biologische term voor deze vaten. Kernbegrippen: transport in planten, vaatbundels, bastvaten, zeefvaten, aminozuren, assimilatenstroom Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen bastvaten (floëem) voor transport van organische stoffen zoals aminozuren, en houtvaten (xyleem) voor transport van water en mineralen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 16 – Opgave 16 (1 punt) 1p 16 Uit tabel 1 blijkt dat sommige soorten zowel bestuiver als prooi zijn. Verklaar dat het voor de zonnedauw als soort een nadeel is als dezelfde insectensoort zowel bestuiver als prooi is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interactie tussen de zonnedauw en insecten, waarbij je een nadeel voor de plantensoort moet verklaren op basis van de gegeven tabel. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'bestuiving', 'predatie' en 'voortplanting' kennen. Ook moet je begrijpen hoe deze processen de overlevingskansen van een soort beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit tabel 1 interpreteren en een logische redenering opzetten die een oorzaak-gevolgrelatie beschrijft. Je kunt de gevolgen van soortinteracties voor de voortplanting van een plantensoort uitleggen. Waar op letten: Je legt de causale link tussen het vangen van insecten en de voortplanting van de zonnedauw. Je benoemt expliciet het nadeel voor de 'soort' zonnedauw, niet alleen voor een individuele plant. Je gebruikt de termen 'bestuiver' en 'prooi' correct in je verklaring. Je vermijdt algemene uitspraken zoals 'het is slecht' zonder verdere specificatie. Kernbegrippen: voortplanting van planten, bestuiving, predatie, soortinteracties, evolutionair nadeel Veelgemaakte fouten: - De focus leggen op het voordeel voor het individuele plant (stikstofopname) en het nadeel voor de soort (verminderde voortplanting) over het hoofd zien. - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'het is slecht voor de insecten', zonder de link te leggen naar de gevolgen voor de plant zelf. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Opgave 17 (1 punt) 1p 17 Een onderzoeker in Nederland wil een vervolg-experiment doen met de Portugese zonnedauw. Hij doet deze proeven in een afgesloten plantenkas in verband met de risico's van het introduceren van een exoot. Beschrijf een risico voor inheemse planten als gevolg van het introduceren van Portugese zonnedauw in Nederland. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ecologische gevolgen van het introduceren van een exoot in een nieuw ecosysteem. Je moet een specifiek risico voor inheemse planten benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de ecologische concepten van exoten, invasieve soorten, concurrentie, predatie en de impact hiervan op biodiversiteit kennen. Je moet ook weten hoe de introductie van een nieuwe soort de bestaande voedselwebben en interacties kan verstoren. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de introductie van een exoot en een specifiek negatief effect op inheemse planten. Je moet dit effect duidelijk en beknopt kunnen beschrijven. Waar op letten: Je noemt een specifiek ecologisch mechanisme dat een risico vormt voor inheemse planten. Je beschrijft een direct gevolg van de introductie van de exoot voor de inheemse planten. Je vermijdt te algemene uitspraken zoals 'het is slecht voor de natuur'. Kernbegrippen: exoot, invasieve soort, concurrentie, predatie, interspecifieke relaties, biodiversiteit Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven zonder een specifiek ecologisch mechanisme te noemen. - Verwarren van de gecontroleerde kas-omgeving met een introductie in de natuur. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Opgave 18 (1 punt) 1p 18 Licht toe waarom de geurtest meer valide is als het geurpanel aan de wattenschijfjes ruikt in plaats van aan de oksels zelf. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experimenteel ontwerp en de validiteit van een meting. Je moet uitleggen waarom een bepaalde methode (wattenschijfjes) leidt tot een meer valide resultaat dan een andere methode (direct aan de oksel ruiken). Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'validiteit' kennen in de context van wetenschappelijk onderzoek. Dit betekent dat je begrijpt dat een valide meting alleen meet wat je wilt meten, zonder beïnvloeding van andere factoren (confounding variables). Wat moet je kunnen: Je moet een experimentele situatie kunnen analyseren en de invloed van verschillende variabelen op de validiteit van de meting kunnen benoemen. Je legt uit hoe het isoleren van de te meten variabele (okselgeur) de validiteit verhoogt. Waar op letten: Je legt uit waarom de meting zuiverder wordt, dus dat je alleen meet wat je wilt meten (okselgeur). Je benoemt specifiek welke 'andere variabelen' (zoals uiterlijk, andere lichaamsgeuren) de meting kunnen beïnvloeden als je direct aan de oksel ruikt. Je gebruikt de term 'validiteit' of een synoniem daarvan, zoals 'zuiverheid' of 'betrouwbaarheid van de meting', in je uitleg. Je focust op de wetenschappelijke validiteit van het experiment, niet op praktische aspecten zoals hygiëne of gemak. Kernbegrippen: validiteit, experimenteel ontwerp, variabelen Veelgemaakte fouten: - Een antwoord geven dat niet ingaat op het concept 'validiteit', bijvoorbeeld door te focussen op praktische aspecten zoals hygiëne of gemak, in plaats van op de betrouwbaarheid en zuiverheid van de meting. - Niet specifiek benoemen welke andere variabelen (zoals uiterlijk of andere geuren) de meting kunnen beïnvloeden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Opgave 19 (2 punten) Voor het vervolg van zijn onderzoek – het transplanteren van oksel-bacteriën – selecteerde Chris proefpersonen bij wie Corynebacterium domineerde in de oksel. Voor elke proefpersoon zocht hij een familielid zonder slechte okselgeur als bacteriedonor. Deze donor mocht een week de oksels niet wassen en moest gedurende deze week wattenschijfjes onder de oksels dragen. Deze wattenschijfjes werden vervolgens een week gedragen door de proefpersoon, om zo te proberen de okselbacteriën te transplanteren. Om de transplantatie succesvol te laten zijn, werden de oksels van de proefpersonen drie dagen voor de transplantatie behandeld met een antibioticum. Leg uit hoe de antibioticumbehandeling bijdraagt aan een succesvolle transplantatie. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experiment met bacterietransplantatie en het gebruik van antibiotica. Je moet de functie van de antibioticabehandeling in dit experiment uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de werking van antibiotica kennen en begrijpen hoe concurrentie tussen organismen (in dit geval bacteriën) werkt in een ecosysteem. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten, waarbij je de stappen van oorzaak en gevolg duidelijk benoemt. Je moet ook relevante biologische termen correct gebruiken. Waar op letten: Je benoemt specifiek het effect van het antibioticum op de bestaande bacteriën van de proefpersoon. Je legt uit hoe dit effect bijdraagt aan het succes van de transplantatie, door de term 'concurrentie' te gebruiken. Je zorgt ervoor dat je de oorzaak-gevolgrelatie duidelijk maakt in twee logische stappen. Je gebruikt de context van de casus (okselbacteriën, transplantatie). Kernbegrippen: antibiotica, bacteriën, concurrentie, ecosysteem, niche, transplantatie Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek genoeg zijn over het effect van het doden van bacteriën (namelijk het verminderen van concurrentie). - Verwarren wie de antibioticabehandeling krijgt (de ontvanger, niet de donor). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Opgave 20 (3 punten) Chris kwam uiteindelijk van zijn stinkende okselgeur af doordat hij een oud T-shirt is gaan dragen dat hij vaak aan had gehad tijdens het klussen. Door deze waarneming kreeg Chris ideeën voor vervolgonderzoek. Waarschijnlijk zaten er nog oude okselbacteriën in het shirt, ondanks dat het vaak gewassen was. Een mogelijke onderzoeksvraag is: Wat is het effect van het gebruik van wasmiddel tijdens het wassen van kleding op het overleven van bacteriën van het geslacht *Corynebacterium*? – Beschrijf een onderzoeksopzet die past bij deze onderzoeksvraag. – Noteer welke meting daarbij moet worden uitgevoerd. Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over een waarneming en een daaruit voortvloeiende onderzoeksvraag. Je moet een onderzoeksopzet beschrijven en aangeven welke meting je daarvoor moet uitvoeren. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een goed wetenschappelijk experiment kennen, zoals het opstellen van een controlegroep, het identificeren van onafhankelijke en afhankelijke variabelen, en het constant houden van overige factoren. Ook moet je weten hoe je de aanwezigheid van bacteriën kunt meten. Wat moet je kunnen: Je kunt een onderzoeksopzet beschrijven die specifiek gericht is op de gegeven onderzoeksvraag. Je kunt de verschillende onderdelen van een experiment benoemen en uitleggen waarom deze nodig zijn. Je kunt een geschikte meting beschrijven om het effect van de onafhankelijke variabele op de afhankelijke variabele te bepalen. Waar op letten: Je beschrijft twee groepen kledingstukken/lapjes die besmet zijn met de bacterie *Corynebacterium*. Je beschrijft de twee behandelingen: wassen met wasmiddel en wassen zonder wasmiddel, waarbij je aangeeft dat alle andere omstandigheden (zoals wasprogramma, temperatuur, type textiel) gelijk moeten zijn. Je beschrijft een meting van de aanwezigheid of activiteit van de bacteriën, zowel vóór als na het wassen, om het effect te kunnen bepalen. Zorg ervoor dat je de onderzoeksvraag direct beantwoordt met je opzet en meting. Gebruik de juiste vakterm voor de bacterie uit de casus. Kernbegrippen: wetenschappelijke methode, experimenteel onderzoek, variabelen, microbiologie, controle-experiment Veelgemaakte fouten: - Vergeten een controlegroep (wassen zonder wasmiddel) op te nemen. - Niet alle andere variabelen constant houden (bijv. temperatuur, wasprogramma, type textiel). - Vergeten de meting te beschrijven, of alleen een meting na de behandeling beschrijven in plaats van voor en na. - De onderzoeksopzet is niet specifiek genoeg om de onderzoeksvraag te beantwoorden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 21 (2 punten) Veranderingen zijn: 1 De opname van glucose uit het bloed door de cellen vermindert. 2 De hersenstam registreert een hoge osmotische waarde van het bloed. 3 De patiënt gaat veel drinken. 4 Receptoren voor insuline worden minder gevoelig. – Noteer de nummers 1 tot en met 4 in de juiste volgorde van oorzaak naar gevolg onder elkaar. – Noteer achter elk nummer op welk organisatieniveau de betreffende verandering is beschreven. Kies uit molecuulniveau, celniveau, orgaanniveau en organismeniveau. Gebruik elk niveau één keer. Wat kun je verwachten: Je krijgt vier beschrijvingen van veranderingen in het lichaam van een patiënt met diabetes type 2. Je moet deze veranderingen in de juiste chronologische volgorde van oorzaak naar gevolg plaatsen. Daarnaast moet je bij elke verandering aangeven op welk biologisch organisatieniveau deze plaatsvindt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van diabetes type 2 kennen, inclusief de rol van insuline en insulinereceptoren. Je moet ook de concepten van osmoregulatie en de verschillende biologische organisatieniveaus (molecuul, cel, orgaan, organisme) goed kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet een causale keten kunnen opstellen op basis van gegeven informatie. Je moet ook in staat zijn om biologische processen en structuren correct toe te wijzen aan de juiste organisatieniveaus. Waar op letten: Je zorgt dat de causale keten logisch en biologisch correct is, van oorzaak naar gevolg. Je let goed op de definitie van elk organisatieniveau (molecuul, cel, orgaan, organisme). Je gebruikt elk organisatieniveau precies één keer. Je vermijdt het verwisselen van oorzaak en gevolg, met name bij de start van de keten. Je controleert of de beschreven verandering daadwerkelijk op het gekozen organisatieniveau plaatsvindt. Kernbegrippen: diabetes type 2, insuline, glucosehomeostase, osmoregulatie, biologische organisatieniveaus, hormoonreceptor Veelgemaakte fouten: - De causale volgorde verwarren, bijvoorbeeld denken dat verminderde glucoseopname de oorzaak is van ongevoelige receptoren. - De organisatieniveaus verkeerd toekennen, bijvoorbeeld de hersenstam (orgaan) verwarren met het organisme, of de receptor (molecuul) met de cel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Opgave 22 (2 punten) Bij patiënten met onbehandelde diabetes type 2 wordt niet alle glucose uit de voorurine opgenomen. Als gevolg hiervan produceren de patiënten veel urine. 2p 22 Wat is de oorzaak van deze toegenomen urineproductie? A De terugresorptie van water neemt af. B De terugresorptie van water neemt toe. C De ultrafiltratie neemt af. D De ultrafiltratie neemt toe. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van de nieren en de invloed van diabetes type 2 op de urineproductie. Je moet de relatie leggen tussen de aanwezigheid van glucose in de voorurine en de waterhuishouding in de nieren. Wat moet je kennen: Je moet de processen in de nieren kennen, met name ultrafiltratie en terugresorptie. Je moet weten wat de osmotische waarde is en hoe deze de beweging van water beïnvloedt (osmose). Ook moet je de basisprincipes van diabetes type 2 en de gevolgen daarvan voor de glucoseconcentratie in het bloed en de voorurine begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt een oorzaak-gevolgketen opstellen die de toegenomen urineproductie bij diabetes type 2 verklaart. Je kunt de begrippen 'osmotische waarde', 'terugresorptie' en 'osmose' correct toepassen in je redenering. Je kunt de juiste optie kiezen die de causale relatie correct weergeeft. Waar op letten: Je benoemt de rol van glucose in de voorurine. Je legt uit hoe de osmotische waarde van de voorurine verandert. Je beschrijft het effect van deze verandering op de terugresorptie van water. Je verbindt de verminderde terugresorptie van water met de toegenomen urineproductie. Je gebruikt de juiste vakterm 'terugresorptie' en 'osmotische waarde'. Kernbegrippen: diabetes type 2, nieren, nefron, voorurine, terugresorptie, osmose, osmotische waarde, urineproductie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen terugresorptie en ultrafiltratie. - Onjuist redeneren over de richting van osmose; denken dat meer opgeloste deeltjes (glucose) in de voorurine leidt tot meer wateropname in plaats van minder. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Opgave 23 (2 punten) Naar aanleiding van afbeelding 1 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Als gevolg van de insulineafgifte stijgt de glucoseconcentratie. 2 Het dieet van een rat heeft invloed op de regulatie van de glucoseconcentratie. Welke uitspraak is juist? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de regulatie van de bloedsuikerspiegel, waarbij je twee uitspraken moet beoordelen op basis van je biologische kennis en de gegeven grafieken. Wat moet je kennen: Je moet de functie van insuline kennen en weten hoe het de glucoseconcentratie in het bloed beïnvloedt. Je moet ook begrijpen hoe grafieken met meerdere lijnen geïnterpreteerd moeten worden om verschillen tussen groepen te herkennen. Wat moet je kunnen: Je moet grafieken kunnen aflezen en interpreteren, specifiek de trends en verschillen tussen de lijnen. Je moet ook je biologische kennis over hormonale regulatie toepassen om de juistheid van beweringen te controleren. Waar op letten: Je moet de relatie tussen glucose en insuline correct benoemen (insuline verlaagt glucose). Je moet de grafieken van afbeelding 1 nauwkeurig aflezen en de verschillen tussen de dieetgroepen interpreteren. Je moet oorzaak en gevolg niet verwisselen bij de hormonale regulatie. Je moet beide uitspraken onafhankelijk van elkaar beoordelen op juistheid. Kernbegrippen: hormonale regulatie, bloedsuikerspiegel, glucosehomeostase, insuline, diabetes type 2, grafiekinterpretatie Veelgemaakte fouten: - Oorzaak en gevolg verwarren bij de relatie tussen glucose en insuline. - De functie van insuline verkeerd onthouden (denken dat het de bloedsuikerspiegel verhoogt). - De grafieken onjuist aflezen of de twee lijnen (diëten) niet correct met elkaar vergelijken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Opgave 24 (2 punten) 2p 24 Leg uit hoe uit afbeelding 2 is af te leiden dat de VRD-ratten diabetes type 2 hebben. De mannetjesratten uit beide dieetgroepen werden gekruist met vrouwtjes die een normaal dieet hadden. De nakomelingen werden onderzocht op verschillende eigenschappen. Het geboortegewicht van de jongen bleek nauwelijks te verschillen in de twee groepen. De glucoseregulatie van de vrouwelijke nakomelingen van de VRD-vaderratten was wel verstoord. De genexpressie in de cellen van de eilandjes van Langerhans bleek bij deze vrouwtjes afwijkend te zijn. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interpretatie van een grafiek die de bloedglucoseconcentratie weergeeft na een insuline-injectie. Je moet deze gegevens koppelen aan je kennis over diabetes type 2. Wat moet je kennen: Je moet de fysiologie van de bloedsuikerregulatie kennen, inclusief de rol van insuline en de kenmerken van diabetes type 2 (insulineresistentie). Wat moet je kunnen: Je moet een lijngrafiek kunnen aflezen en de gepresenteerde data kunnen interpreteren. Daarnaast moet je een causaal verband kunnen leggen tussen de grafiekgegevens en een biologisch proces (diabetes type 2). Waar op letten: Je beschrijft specifiek wat je ziet gebeuren met de glucoseconcentratie bij de VRD-ratten in afbeelding 2 na de insuline-injectie, in vergelijking met de ratten met normale voeding. Je legt uit wat deze waarneming betekent voor de gevoeligheid van de cellen van de VRD-ratten voor insuline. Je koppelt de verminderde gevoeligheid voor insuline direct aan het kenmerk van diabetes type 2. Je vermijdt het door elkaar halen van diabetes type 1 en type 2. Kernbegrippen: hormonale regulatie, bloedsuikerspiegel, insuline, diabetes type 2, insulineresistentie Veelgemaakte fouten: - Alleen de grafiek beschrijven zonder de link te leggen met de fysiologie van diabetes type 2. - Alleen de definitie van diabetes type 2 geven zonder dit te koppelen aan de data in de grafiek. - Diabetes type 1 (insulinetekort) en type 2 (insulineresistentie) door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Opgave 25 (1 punt) De mannetjesratten uit beide dieetgroepen werden gekruist met vrouwtjes die een normaal dieet hadden. De nakomelingen werden onderzocht op verschillende eigenschappen. Het geboortegewicht van de jongen bleek nauwelijks te verschillen in de twee groepen. De glucoseregulatie van de vrouwelijke nakomelingen van de VRD-vaderratten was wel verstoord. De genexpressie in de cellen van de eilandjes van Langerhans bleek bij deze vrouwtjes afwijkend te zijn. De onderzoekers toonden verschillen in genexpressie aan door de hoeveelheid van bepaalde organische stoffen te meten. Van welk type stoffen hebben zij de concentratie gemeten? A van aminozuren B van DNA C van eiwitten D van nucleotiden Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genexpressie en de stoffen die daarbij betrokken zijn. Je moet de term 'genexpressie' goed begrijpen om de juiste stof te kunnen kiezen die de mate van expressie weergeeft. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van genexpressie kennen, waaronder transcriptie en translatie. Je moet weten wat de functie is van DNA, RNA, aminozuren en eiwitten in dit proces. Wat moet je kunnen: Je kunt de definitie van genexpressie toepassen en de relatie leggen tussen een gen en het product ervan. Je kunt onderscheid maken tussen de genetische code, de bouwstenen en het functionele eindproduct. Waar op letten: Je herkent de relatie tussen 'genexpressie' en het uiteindelijke product van dit proces. Je onderscheidt de bouwstenen van een macromolecuul van het macromolecuul zelf. Je weet dat DNA de drager is van de genetische informatie, maar niet het directe product van genexpressie dat in hoeveelheid varieert. Je begrijpt dat 'genexpressie' betekent dat een gen 'tot uiting komt' en wat dat concreet inhoudt op moleculair niveau. Kernbegrippen: genexpressie, eiwitsynthese, transcriptie, translatie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen het product van genexpressie (eiwit) en de bouwstenen ervan (aminozuren). - Verwarring tussen genexpressie (het 'gebruik' van een gen) en het gen zelf (DNA). - Verwarring tussen het product van genexpressie en de bouwstenen van DNA/RNA (nucleotiden). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Opgave 26 (1 punt) 1p 26 Wat is de meest voor de hand liggende oorzaak van de verschillen tussen de nakomelingen van vaderratten met een vetrijk dieet en de nakomelingen van vaderratten met een normaal dieet? A de milieuomstandigheden in de baarmoeder B een epigenetische verandering C een genoommutatie D een puntmutatie Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de oorzaak van verschillen tussen nakomelingen, waarbij de dieet van de vader een rol speelt. Je moet de juiste biologische term kiezen die deze overerving van eigenschappen verklaart. Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van epigenetische verandering, genoommutatie en puntmutatie. Je moet ook begrijpen hoe milieuomstandigheden de ontwikkeling kunnen beïnvloeden en wat het verschil is tussen genetische en epigenetische overerving. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven scenario's analyseren en de meest logische verklaring kiezen uit de geboden opties. Je moet onderscheid kunnen maken tussen veranderingen in het DNA zelf en veranderingen in de genexpressie die overerfbaar zijn. Waar op letten: Je herkent dat de vraag gaat over de overerving van eigenschappen die niet direct in het DNA-sequentie zijn vastgelegd. Je begrijpt dat de invloed van het dieet van de vader op de nakomelingen een sleutelrol speelt. Je sluit opties uit die veranderingen in de DNA-sequentie zelf beschrijven (mutaties), omdat het dieet van de vader geen mutaties veroorzaakt die op deze manier overerfbaar zijn. Je sluit de milieuomstandigheden in de baarmoeder uit, omdat de moeders een normaal dieet kregen en deze omstandigheden dus gelijk waren voor alle nakomelingen. Je kiest de term die past bij overerving van genexpressiepatronen zonder DNA-sequentieverandering, vaak beïnvloed door omgevingsfactoren. Kernbegrippen: epigenetica, genexpressie, overerving van verworven eigenschappen, invloed van milieufactoren Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen epigenetische overerving en genetische mutaties (puntmutatie, genoommutatie). - Het over het hoofd zien dat de moeders een normaal dieet kregen, waardoor de baarmoederomgeving geen verklarende factor is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Opgave 27 (2 punten) De transgenen komen alleen tot expressie in de spiercellen van de zebravis en niet in andere celtypen. Daardoor zijn de fluorescerende eiwitten alleen in de spiercellen aanwezig. De makers van de GloFish® hadden er met een iets andere aanpak voor kunnen kiezen om de fluorescerende eiwitten in de huidcellen te laten aanmaken. Toch hebben ze dat niet gedaan, omdat dit de fluorescentie zou verminderen. Leerlingen in Adrianna's klas doen hierover de volgende uitspraken: 1 Doordat huidcellen andere aminozuren bevatten, zou de fluorescentie minder sterk zijn. 2 Doordat huidcellen zich vaker delen dan spiercellen zou de eigenschap fluorescentie verloren gaan. 3 Doordat huidweefsel van de zebravis minder dik is dan spierweefsel zou de fluorescentie in de huid minder sterk zijn. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over genexpressie en celbiologie. Je moet elke uitspraak beoordelen als 'juist' of 'onjuist' en dit kort toelichten in je hoofd, al hoef je de toelichting niet op te schrijven. Het gaat erom dat je de onderliggende biologische principes begrijpt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie kennen, inclusief het feit dat alle lichaamscellen van een organisme dezelfde genetische informatie bevatten, maar dat genen celspecifiek tot expressie kunnen komen. Je moet ook weten dat alle eiwitten in een organisme uit dezelfde set van 20 aminozuren worden opgebouwd. Daarnaast moet je de basisprincipes van mitose (celdeling) kennen en de algemene verschillen in structuur en functie tussen verschillende weefseltypen, zoals huid- en spierweefsel. Wat moet je kunnen: Je kunt de gegeven uitspraken kritisch analyseren op basis van je biologische kennis. Je kunt onderscheid maken tussen de aanwezigheid van een gen en de expressie ervan. Je kunt de gevolgen van celdeling voor genetische eigenschappen correct inschatten. Je kunt de relatie leggen tussen weefseldikte en de zichtbaarheid van een eigenschap zoals fluorescentie. Waar op letten: Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op juistheid of onjuistheid. Je gebruikt je kennis over genexpressie, celdeling en weefselstructuur. Je vermijdt het verwarren van de aanwezigheid van een gen met de expressie ervan. Je redeneert vanuit de biologische processen die in de cel plaatsvinden. Je let op de specifieke eigenschappen van huid- en spiercellen zoals die in de biologie bekend zijn. Kernbegrippen: genexpressie, celdifferentiatie, eiwitsynthese, mitose, weefsels Veelgemaakte fouten: - Verwarren van aanwezigheid van een gen (in alle cellen) met de expressie ervan (celspecifiek). - Denken dat de bouwstenen voor eiwitten (aminozuren) verschillen per celtype. - Denken dat genen verloren gaan bij celdeling (mitose). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Opgave 28 (2 punten) 2p 28 - Noteer de kruising die het meest geschikt is om dit te toetsen. - Noteer het fenotype van de nakomelingen die ontstaan als de hypothese juist is. Een tweede hypothese is dat oranje vissen zowel het transgen voor rood als het transgen voor geel dragen. Om dit te toetsen kruist Adrianna een rood GloFish®-mannetje en een geel GloFish®-vrouwtje. Alle nakomelingen uit deze kruising zijn oranje. De docent legt uit dat dit het gevolg is van twee genen die samen een eigenschap bepalen. Het transgen voor rood ligt op een ander chromosoom dan het transgen voor geel. In afbeelding 2 zijn de chromosomen P, Q, R en S weergegeven. Het transgen voor rood bevindt zich op chromosoom Q, dat voor geel op chromosoom S. afbeelding 2 P rood Q R geel S Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genetica en het toetsen van een hypothese met behulp van kruisingen. Je moet een geschikte kruising bedenken en de verwachte uitkomst beschrijven als de hypothese klopt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetica kennen, inclusief begrippen als genotype, fenotype, homozygoot, heterozygoot, dominantie en recessiviteit. Ook moet je weten hoe je een testkruising opzet om de dominantie van een allel te bepalen. Wat moet je kunnen: Je kunt een geschikte kruising opstellen om een genetische hypothese te toetsen. Je kunt op basis van de hypothese het fenotype van de nakomelingen voorspellen. Je kunt de informatie over chromosomen en transgenen uit de casus toepassen. Waar op letten: Je moet een kruising voorstellen die specifiek de hypothese toetst of één transgen voor rood voldoende is voor de rode kleur. Je moet het fenotype van de nakomelingen correct voorspellen ALS de hypothese juist is. Je moet de meest geschikte kruising kiezen om de dominantie van het transgen te bepalen. Je moet de term 'fenotype' correct gebruiken bij het beschrijven van de nakomelingen. Kernbegrippen: genetica, kruisingen, homozygoot, heterozygoot, fenotype, genotype, dominantie, expressie, hypothese toetsen, testkruising Veelgemaakte fouten: - Een ongeschikte kruising voorstellen, zoals rood x rood, wat de hypothese niet toetst. - Een suboptimale kruising voorstellen, zoals rood x geel, wat de situatie onnodig complex maakt. - Het verwachte fenotype van de nakomelingen onjuist voorspellen. - Vergeten te vermelden wat het resultaat zou zijn als de hypothese klopt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Opgave 29 (2 punten) Een tweede hypothese is dat oranje vissen zowel het transgen voor rood als het transgen voor geel dragen. Om dit te toetsen kruist Adrianna een rood GloFish®-mannetje en een geel GloFish®-vrouwtje. Alle nakomelingen uit deze kruising zijn oranje. De docent legt uit dat dit het gevolg is van twee genen die samen een eigenschap bepalen. Het transgen voor rood ligt op een ander chromosoom dan het transgen voor geel. In afbeelding 2 zijn de chromosomen P, Q, R en S weergegeven. Het transgen voor rood bevindt zich op chromosoom Q, dat voor geel op chromosoom S. Welke combinatie van chromosomen hebben de vissen die worden gekruist bij het onderzoek naar de tweede hypothese? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genetica, specifiek over de overerving van eigenschappen die door meerdere genen op verschillende chromosomen worden bepaald. Je moet de informatie uit de tekst en een afbeelding combineren om het genotype van de ouderdieren te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'genotype', 'homozygoot', 'chromosomen' en 'onafhankelijke overerving' kennen. Ook moet je weten hoe je een kruising op basis van chromosoomlocaties interpreteert. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst en een afbeelding kunnen combineren. Je moet een genotype kunnen afleiden op basis van de fenotypische eigenschappen en de locatie van genen op chromosomen. Je moet ook logisch kunnen redeneren over de samenstelling van chromosomenparen bij zuivere kweeklijnen. Waar op letten: Je identificeert correct welke chromosomen de transgenen voor rood en geel dragen, zoals aangegeven in de tekst en afbeelding 2. Je redeneert dat de vissen homozygoot zijn voor de betreffende transgenen, wat betekent dat ze twee exemplaren van het chromosoom met het transgen moeten hebben. Je houdt rekening met het feit dat de rode en gele vissen uit verschillende zuivere kweeklijnen komen, wat impliceert dat ze ook op andere chromosomenparen kunnen verschillen. Je kiest de combinatie die consistent is met de onafhankelijke overerving van de twee genen op verschillende chromosomen. Kernbegrippen: genotype, homozygoot, chromosomen, onafhankelijke overerving, kruising Veelgemaakte fouten: - Verkeerd interpreteren van de genotype-notatie (bijv. PPQQ) als allelen in plaats van chromosoomparen. - Aannemen dat de twee ouderlijnen (rood en geel) genetisch identiek zijn op de chromosomen die niet het transgen dragen. - De informatie dat de genen op verschillende chromosomen liggen negeren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/29 ## Vraag 30 – Opgave 30 (2 punten) 2p 30 - Licht met een voorbeeld toe hoe natuurlijke selectie kan voorkómen dat een populatie fluorescerende zebravissen ontstaat. - Licht met een voorbeeld toe hoe seksuele selectie kan voorkomen dat een populatie fluorescerende zebravissen ontstaat. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over evolutie, specifiek over de mechanismen van natuurlijke en seksuele selectie. Je moet uitleggen hoe deze mechanismen de verspreiding van een eigenschap (fluorescentie) in een populatie kunnen tegengaan. Wat moet je kennen: Je moet de definities en werkingsprincipes van natuurlijke selectie en seksuele selectie kennen. Je moet ook begrijpen hoe deze selectiemechanismen de overlevings- en voortplantingskansen van individuen beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen een eigenschap (fluorescentie) en de gevolgen daarvan voor de fitness van een organisme. Je moet concrete voorbeelden kunnen bedenken die passen bij de context van de vraag en deze correct toewijzen aan natuurlijke of seksuele selectie. Waar op letten: Je legt duidelijk het verschil uit tussen natuurlijke en seksuele selectie. Je geeft voor elk type selectie een concreet voorbeeld dat specifiek is voor de fluorescerende zebravis. Je redeneert vanuit de fitness (overlevings- of voortplantingskans) van de fluorescerende zebravis. Je vermijdt algemene uitspraken en focust op de specifieke situatie van de GloFish®. Je gebruikt de juiste vakterminologie voor evolutieprocessen. Kernbegrippen: natuurlijke selectie, seksuele selectie, fitness, predatie, partnerkeuze, evolutie Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van natuurlijke en seksuele selectie. - Het geven van een te algemeen antwoord zonder concreet voorbeeld. - Een Lamarckiaanse redenering gebruiken in plaats van een Darwiniaanse. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/30 ## Vraag 32 – Opgave 32 (1 punt) Irene leest dat mazelen een zeer besmettelijke ziekte is. Het virus wordt overgedragen door de lucht via druppeltjes vocht die een mazelenpatiënt verspreidt bij het uitademen, hoesten en vooral bij het niezen (afbeelding 1). afbeelding 1 1p 32 Een nies is een reflex die ontstaat door prikkeling van het neusslijmvlies. Via welk deel van het zenuwstelsel verloopt de niesreflex? A via de hersenschors B via de hersenstam C via de kleine hersenen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het zenuwstelsel, specifiek over reflexen en de betrokken hersendelen. Je moet de functie van de hersenschors, hersenstam en kleine hersenen uit elkaar kunnen houden. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie en fysiologie van het menselijk zenuwstelsel kennen, inclusief de functies van de hersenschors, hersenstam en kleine hersenen. Je moet ook weten wat een reflex is en hoe deze wordt gereguleerd. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste functie toewijzen aan het juiste deel van de hersenen in de context van een reflex. Je moet onderscheid kunnen maken tussen bewuste acties en onwillekeurige reflexen. Waar op letten: Je moet de functies van de verschillende delen van het zenuwstelsel kennen. Je moet het verschil weten tussen willekeurige en onwillekeurige processen. Je moet de specifieke rol van de hersenstam bij vitale reflexen herkennen. Je moet de term 'reflex' correct plaatsen binnen de werking van het zenuwstelsel. Kernbegrippen: zenuwstelsel, reflex, hersenstam, onwillekeurige reactie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de functies van de hersenschors (bewuste acties), kleine hersenen (coördinatie) en hersenstam (vitale reflexen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/32 ## Vraag 33 – Opgave 33 (2 punten) Door de reflex worden ademhalingsspieren, waaronder de binnenste tussenribspieren, krachtig samengetrokken. Hierdoor wordt lucht met druppeltjes vocht uitgestoten. Trekken ook de buikspieren en/of de middenrifspieren samen tijdens het uitstoten van lucht? A geen van beide B alleen de buikspieren C alleen de middenrifspieren D de buikspieren en de middenrifspieren Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ademhaling, specifiek over de spieren die betrokken zijn bij een krachtige uitademing, zoals bij een nies. Je moet de functie van verschillende ademhalingsspieren kennen en begrijpen hoe deze samenwerken of juist antagoneren tijdens dit proces. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie en fysiologie van de ademhalingsspieren kennen, waaronder de binnenste en buitenste tussenribspieren, het middenrif en de buikspieren. Je moet het verschil kennen tussen normale en geforceerde in- en uitademing. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van de verschillende ademhalingsspieren benoemen en uitleggen hoe deze spieren bijdragen aan de in- en uitademing. Je kunt redeneren welke spieren samentrekken en welke ontspannen bij een geforceerde uitademing. Waar op letten: Je benoemt specifiek de spieren die betrokken zijn bij geforceerde uitademing. Je maakt onderscheid tussen samentrekken en ontspannen van spieren. Je legt uit wat de rol van de buikspieren is bij dit proces. Je legt uit wat de rol van het middenrif is bij dit proces. Je vermijdt verwarring tussen inademing en uitademing. Kernbegrippen: ademhaling, ventilatie, ademhalingsspieren, geforceerde uitademing, buikspieren, middenrif Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de spieracties bij in- en uitademing. - Verwarring tussen passieve (normale) en actieve (geforceerde) uitademing. - De aanname dat het middenrif samentrekt bij uitademing, terwijl het juist ontspant. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/33 ## Vraag 34 – Opgave 34 (1 punt) Als iemand druppeltjes met mazelenvirus inademt, kunnen de virussen dekweefselcellen in de luchtwegen infecteren. De virussen worden in de dekweefselcellen vermenigvuldigd en komen vervolgens vrij. Deze virussen binden ook aan receptoren op het membraan van macrofagen die zich in de luchtwegen bevinden. 1p 34 Tot welke groep organische stoffen behoort een receptor? A tot de eiwitten B tot de fosfolipiden C tot de monosachariden D tot de polysachariden Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de samenstelling van een celonderdeel, specifiek een receptor, en moet de juiste groep organische stoffen kiezen waartoe deze behoort. Wat moet je kennen: Je moet de vier hoofdgroepen van organische stoffen (koolhydraten, lipiden, eiwitten, nucleïnezuren) kennen en hun algemene functies in de cel. Specifiek moet je weten dat receptoren op celmembranen meestal eiwitten zijn. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van een receptor kunnen koppelen aan de structurele eigenschappen van de verschillende organische stoffen. Je moet de opties kritisch kunnen beoordelen en de meest geschikte kunnen selecteren op basis van je kennis over celbiologie. Waar op letten: Je herkent de functie van een receptor. Je weet welke organische stof de specifieke bindingsfunctie van een receptor mogelijk maakt. Je onderscheidt de verschillende organische stoffen en hun rollen in het celmembraan. Kernbegrippen: receptoren, eiwitten, celmembraan, organische stoffen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de verschillende klassen van organische moleculen en hun functies in de celmembraan. Fosfolipiden vormen de basisstructuur, maar eiwitten hebben de specifieke receptorfunctie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/34 ## Vraag 35 – Opgave 35 (1 punt) 1p 35 Door welke van deze bloedvaten gaat de geïnfecteerde lymfocyt op de kortste weg vanuit de sleutelbeenader tot aan de milt? Noteer de betreffende nummers in de juiste volgorde. De huisarts vertelt Irene dat een kind met mazelen hoge koorts kan krijgen en een grotere kans heeft op bacteriële infecties, zoals ontstekingen van de bronchiolen. Dit komt doordat het mazelenvirus de beschermende werking van het dekweefsel van de luchtwegen vermindert. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de route van een cel door de bloedsomloop, waarbij je de juiste volgorde van bloedvaten moet aangeven. Dit vereist kennis van de anatomie van de bloedsomloop en de functie van de verschillende bloedvaten. Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van de grote en kleine bloedsomloop kennen, inclusief de belangrijkste bloedvaten en de kamers van het hart. Je moet ook weten welke organen door welke specifieke bloedvaten worden voorzien. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische afbeelding van de bloedsomloop kunnen interpreteren en de weg van het bloed door de verschillende bloedvaten en het hart kunnen volgen. Je moet de genummerde bloedvaten correct kunnen identificeren en in de juiste volgorde plaatsen om de kortste route van de sleutelbeenader naar de milt te bepalen. Waar op letten: Je benoemt de bloedvaten in de juiste volgorde, beginnend bij de sleutelbeenader en eindigend bij de milt. Je volgt de weg van het bloed door zowel de grote als de kleine bloedsomloop. Je identificeert correct de bloedvaten die het hart in- en uitgaan, en de vaten die specifiek naar de milt leiden. Je let goed op de richting van de bloedstroom in aders en slagaders. Elk correct benoemd en in de juiste volgorde geplaatst bloedvat is een stap in de redenering. Kernbegrippen: bloedsomloop, grote bloedsomloop, kleine bloedsomloop, anatomie van het hart, bloedvatenstelsel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de grote en kleine bloedsomloop. - Verwarring tussen slagaders (arteriën) en aders (venen), met name de longslagader en longader. - Niet weten dat de sleutelbeenader uitmondt in de bovenste holle ader. - De volgorde van bloedvaten door het hart en de longen vergeten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/35 ## Vraag 36 – Opgave 36 (2 punten) De huisarts vertelt Irene dat een kind met mazelen hoge koorts kan krijgen en een grotere kans heeft op bacteriële infecties, zoals ontstekingen van de bronchiolen. Dit komt doordat het mazelenvirus de beschermende werking van het dekweefsel van de luchtwegen vermindert. – Noteer een beschermende eigenschap van het dekweefsel van de luchtwegen. – Licht toe hoe deze eigenschap beschermt tegen een bacteriële infectie. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de beschermende functie van het dekweefsel in de luchtwegen. Je moet een specifieke eigenschap noemen en uitleggen hoe deze eigenschap beschermt tegen bacteriële infecties. Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van het dekweefsel in de luchtwegen kennen, inclusief de rol van trilharen, slijm en de aaneengesloten laag cellen. Je moet ook weten welke stoffen in het slijm een rol spelen bij de afweer. Wat moet je kunnen: Je kunt een specifieke eigenschap van het dekweefsel benoemen en de beschermende werking daarvan helder en correct toelichten. Je kunt oorzaak-gevolg relaties leggen tussen de structuur en de functie van dit weefsel in het kader van afweer. Waar op letten: Je noemt een specifieke beschermende eigenschap van het dekweefsel van de luchtwegen. Je legt duidelijk uit HOE deze eigenschap beschermt tegen bacteriële infecties. Je zorgt ervoor dat de eigenschap en de toelichting logisch met elkaar verbonden zijn. Je gebruikt de juiste biologische termen die passen bij de functie van het dekweefsel in de luchtwegen. Kernbegrippen: dekweefsel, luchtwegen, aspecifieke afweer, trilharen, slijm, lysozymen, barrièrefunctie Veelgemaakte fouten: - Het noemen van een eigenschap zonder een correcte toelichting, of andersom. - Het verwarren van de functies, bijvoorbeeld beweren dat trilharen bacteriën doden in plaats van slijm verplaatsen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/36 ## Vraag 37 – Opgave 37 (1 punt) In afbeelding 2 zijn vier onderdelen van de luchtwegen met letters aangegeven. Noteer de letter die een bronchiole aangeeft. Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van het menselijk ademhalingsstelsel. Je moet een specifiek onderdeel van de luchtwegen herkennen en de bijbehorende letter noteren. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van het menselijk ademhalingsstelsel kennen, inclusief de namen en locaties van de luchtpijp, bronchiën, bronchiolen en longblaasjes. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische tekening van de luchtwegen kunnen interpreteren en de verschillende onderdelen correct kunnen benoemen aan de hand van de aangegeven letters. Waar op letten: Je identificeert de verschillende onderdelen van de luchtwegen in de afbeelding. Je maakt onderscheid tussen bronchiën, bronchiolen en longblaasjes. Je herkent de specifieke structuur die met de letter R wordt aangeduid. Je noteert alleen de correcte letter, zonder verdere uitleg. Kernbegrippen: ademhalingsstelsel, luchtwegen, luchtpijp, bronchiën, bronchiolen, longblaasjes Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de verschillende onderdelen van de luchtwegen, zoals een bronchus, een bronchiole (R) en een longblaasje/alveolus (S). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/37 ## Vraag 38 – Opgave 38 (2 punten) 2p 38 Het mazelenvirus infecteert ook de geheugencellen van het afweersysteem. Als deze geïnfecteerde geheugencellen worden vernietigd door het afweersysteem, gaat een deel van het immunologisch geheugen verloren. Kinderen die mazelen hebben gehad lopen hierdoor in de twee jaar daarna een grotere kans om andere infectieziektes te krijgen. Welke cellen vormen het immunologisch geheugen? En behoren deze cellen tot de aangeboren (niet-specifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer? type cellen A bepaalde B- en T-cellen B bepaalde B- en T-cellen C bepaalde macrofagen D bepaalde macrofagen aangeboren of verworven afweer aangeboren afweer verworven afweer aangeboren afweer verworven afweer Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het afweersysteem, specifiek over het immunologisch geheugen en de cellen die daarbij betrokken zijn. Je moet de juiste celtypen en het juiste type afweer (aangeboren of verworven) benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende onderdelen van het afweersysteem kennen, inclusief de aangeboren (niet-specifieke) en verworven (specifieke) afweer. Je moet weten welke cellen bij welk type afweer horen en welke cellen verantwoordelijk zijn voor het immunologisch geheugen. Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van verschillende immuuncellen benoemen en onderscheid maken tussen de aangeboren en verworven afweer. Je kunt de kenmerken van het immunologisch geheugen koppelen aan de juiste celtypen en afweerreactie. Waar op letten: Let goed op de specifieke functie van de cellen: welke cellen vormen daadwerkelijk het 'geheugen' van het afweersysteem? Maak een duidelijk onderscheid tussen de aangeboren en verworven afweer. Welke van deze twee bouwt een geheugen op? Controleer of de gekozen celtypen en het type afweer logisch bij elkaar passen in de context van immunologisch geheugen. Denk na over de rol van macrofagen versus B- en T-cellen in het geheugen van het afweersysteem. Kernbegrippen: immunologisch geheugen, geheugencellen, B-cellen, T-cellen, verworven afweer, specifieke afweer, aangeboren afweer, niet-specifieke afweer Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de cellen die het immunologisch geheugen vormen (B- en T-geheugencellen) en andere cellen van het immuunsysteem zoals macrofagen. - Verwarring tussen de verworven (specifieke) afweer, die geheugen opbouwt, en de aangeboren (niet-specifieke) afweer, die dat niet doet. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/38 ## Vraag 39 – Opgave 39 (2 punten) Gieren en bacteriën die van het kadaver leven, spelen een rol in de kringloop van stoffen. In afbeelding 2 is een kringloop van stoffen vereenvoudigd weergegeven. In de genummerde vakken van afbeelding 2 ontbreken de woorden consumenten, producenten en reducenten. Tot welk vak behoren de bacteriën die van het kadaver leven? En tot welk vak behoren de gieren? Noteer je antwoord als volgt: bacteriën: vak ... gieren: vak ... Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de kringloop van stoffen en de rollen van verschillende organismen daarin. Je moet een schema interpreteren en de juiste termen aan de juiste vakken koppelen. Wat moet je kennen: Je moet de definities van producenten, consumenten en reducenten kennen. Je moet ook weten hoe deze groepen organismen organische en anorganische stoffen uitwisselen in een ecosysteem. Wat moet je kunnen: Je moet een vereenvoudigd schema van een stoffenkringloop kunnen interpreteren. Je moet de functie van de pijlen en de genummerde vakken in het schema kunnen begrijpen om de rollen van de organismen correct toe te wijzen. Waar op letten: Je identificeert correct de rol van bacteriën in de kringloop van stoffen. Je identificeert correct de rol van gieren in de kringloop van stoffen. Je koppelt elke rol aan het juiste genummerde vak in afbeelding 2. Je noteert je antwoord in de gevraagde notatie. Je let goed op de pijlen in het schema om de stroom van stoffen te volgen. Kernbegrippen: kringloop van stoffen, producenten, consumenten, reducenten, trofische niveaus, ecosysteem Veelgemaakte fouten: - Verkeerd interpreteren van de rollen in de voedselkringloop (producent, consument, reducent). - Verkeerd toewijzen van de rollen aan de genummerde vakken in het schema. - Het correctievoorschrift bevat een onlogisch antwoord (gieren als producenten in vak 2, bacteriën als consumenten in vak 3), wat kan leiden tot verwarring. De logische toewijzing is gieren (consumenten) in vak 3 en bacteriën (reducenten) in vak 1. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/39 ## Vraag 40 – Opgave 40 (2 punten) 40 Een witruggier heeft een kale kop. Sommige biologen denken dat dit een aanpassing is aan hun manier van voeden. Beredeneer hoe een kale kop daarbij de overlevingskans kan vergroten. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een aanpassing van een dier en moet beredeneren hoe deze aanpassing de overlevingskans vergroot, specifiek gekoppeld aan de voedingswijze. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van adaptatie en natuurlijke selectie kennen. Je moet ook weten hoe anatomische kenmerken kunnen bijdragen aan de fitness van een organisme in zijn specifieke niche. Wat moet je kunnen: Je moet een logische, causale redenering kunnen opzetten die een verband legt tussen een eigenschap, een functie (voedingswijze) en de overlevingskans. Je moet ook specifieke vaktaal correct kunnen toepassen. Waar op letten: Je benoemt een specifiek voordeel van een kale kop (of nadeel van een bevederde kop) in relatie tot de voedingswijze van de gier. Je legt expliciet uit hoe dit voordeel direct leidt tot een grotere overlevingskans. Je gebruikt de termen 'overlevingskans' of een synoniem daarvan. Je focust op de voedingswijze zoals genoemd in de vraag, niet op andere mogelijke functies van een kale kop. Je vermijdt het noemen van temperatuurregulatie, dit is niet de focus van deze vraag. Kernbegrippen: adaptatie, natuurlijke selectie, overlevingskans, voedingswijze Veelgemaakte fouten: - De link met de overlevingskans niet expliciet maken. Alleen het voordeel noemen (bijv. 'het is hygiënischer') is niet voldoende voor het tweede punt. - Het antwoord verwarren met de hypothese over temperatuurregulatie, die pas in de context van de volgende vraag (41) wordt geïntroduceerd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/40 ## Vraag 41 – Opgave 41 (2 punten) Andere biologen denken dat de kale kop dient voor temperatuurregulatie. Gieren kunnen namelijk niet zweten, waardoor de temperatuur van de romp te hoog zou kunnen worden. Beschrijf hoe de warmte van de romp kan worden afgevoerd via de kop. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over hoe dieren hun lichaamstemperatuur reguleren, specifiek over warmteafvoer. Je moet een fysiologisch proces beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van thermoregulatie kennen, inclusief de rol van de bloedsomloop bij warmtetransport en het effect van isolatie (of het gebrek daaraan) op warmteafgifte. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen beschrijven die leidt tot warmteafvoer. Je moet specifieke biologische termen correct toepassen in je uitleg. Waar op letten: Je benoemt het transportmiddel van de warmte van de romp naar de kop. Je legt uit waarom de warmteafgifte via de kop efficiënt is. Je gebruikt de term 'warmteafgifte' of 'isolatie'. Je koppelt de afwezigheid van veren aan de warmteafgifte. Kernbegrippen: thermoregulatie, warmteafgifte, bloedsomloop, isolatie, adaptatie Veelgemaakte fouten: - Vergeten de rol van het bloed als transportmiddel voor warmte te noemen. - Niet expliciet de link leggen tussen de afwezigheid van veren en de verhoogde warmteafgifte (gebrek aan isolatie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/41 ## Vraag 42 – Opgave 42 (2 punten) 2p 42 Leg uit dat dit functioneel is bij de voedingswijze van gieren. De sterke afname van het aantal gieren in Afrika wordt mede veroorzaakt doordat boeren aas neerleggen met daarin persistent gif. Hiermee doden ze roofdieren die een bedreiging vormen voor hun vee. De gier eet van het vergiftigde aas en van de vergiftigde roofdieren. Nadat gifstoffen opgegeten zijn door de gier, kunnen ze: 1 terechtkomen in het bloed 2 terechtkomen in de gal 3 terechtkomen in de voorurine 4 terechtkomen in levercellen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de aanpassing van een organisme aan zijn omgeving, specifiek over de spijsvertering van gieren. Je moet een fysiologisch kenmerk (lage maag-pH) koppelen aan de ecologische niche (aaseter). Wat moet je kennen: Je moet de functie van maagzuur kennen, in het bijzonder de rol van pH bij de vertering en als afweermechanisme. Je moet ook weten wat de voedingswijze van gieren inhoudt en welke uitdagingen dit met zich meebrengt. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen tussen een specifieke aanpassing (lage maag-pH) en de overleving van een organisme in zijn natuurlijke omgeving. Je moet je antwoord logisch opbouwen in twee stappen. Waar op letten: Je legt een direct verband tussen de voedingswijze van gieren (aas eten) en de functie van de lage pH in hun maag. Je benoemt specifiek wat de lage pH doet in relatie tot de voedingswijze. Je gebruikt de juiste biologische termen, zoals 'pathogenen', 'bacteriën', 'pH', 'vertering' of 'voedingsstoffen'. Je kiest één van de twee mogelijke verklaringen en werkt die volledig uit. Je vermijdt algemene uitspraken over spijsvertering die niet specifiek zijn voor gieren en hun voedingswijze. Kernbegrippen: adaptatie, spijsvertering, pH, afweer, voedingswijze Veelgemaakte fouten: - Niet de link leggen tussen de lage pH en de specifieke voedingswijze (aas eten), maar een algemeen antwoord geven over spijsvertering. - De tweede mogelijkheid (oplossen van botten) over het hoofd zien. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/42 ## Vraag 43 – Opgave 43 (2 punten) 2p 43 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces wel of niet kan bijdragen aan ophoping van de persistente gifstof in het lichaam van de gier. Gieren zijn niet de enige gewervelden die dode dieren opeten. Ook zoogdieren zoals hyena's, jakhalzen en wilde honden zijn aaseters. Het gedrag van deze zoogdieren is vergeleken in situaties met gieren en situaties zonder gieren. Onderzocht is hoeveel individuen van een kadaver eten en hoelang ze daarmee bezig zijn. Ook is onderzocht hoe snel het kadaver geheel afgebroken is. De resultaten van dit onderzoek staan in afbeelding 3. afbeelding 3 gemiddelde aantal zoogdieren bij een kadaver (↑) gemiddelde tijd bij een kadaver (minuten) (↑) gemiddelde afbraaktijd (min/kg) (↑) 4 3 2 1 0 met gieren zonder gieren 150 100 50 0 met gieren zonder gieren 40 30 20 10 0 met gieren zonder gieren Onderzoekers denken dat een sterke afname van het aantal gieren tot een toename van infectieziekten bij aasetende zoogdieren kan leiden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een lijst met vier fysiologische processen en je moet voor elk proces aangeven of het bijdraagt aan de ophoping van een persistente gifstof in het lichaam van een gier. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van stofwisseling, transport en uitscheiding van stoffen in het lichaam kennen. Je moet specifiek de rol van bloed, gal, voorurine en levercellen begrijpen in relatie tot de verwerking van gifstoffen. Je moet ook weten wat een 'persistente gifstof' inhoudt. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van elk genoemd proces kunnen analyseren en beredeneren of het leidt tot het vasthouden (ophoping) of juist het verwijderen (uitscheiding) van de gifstof uit het lichaam. Je moet je kennis van de fysiologie toepassen op de specifieke context van een persistente gifstof. Waar op letten: Je moet elk proces afzonderlijk beoordelen op de bijdrage aan ophoping. Je moet het verschil kennen tussen transport, opslag en uitscheiding van stoffen in het lichaam. Je moet de functie van organen zoals de lever en nieren kennen met betrekking tot afbraak en uitscheiding. Je moet begrijpen wat 'persistent' betekent in de context van gifstoffen en hun lot in het lichaam. Je moet de juiste vakterm 'ophoping' of 'accumulatie' in gedachten houden bij je beoordeling. Kernbegrippen: bioaccumulatie, persistent gif, stofwisseling, excretie, bloedsomloop, leverfunctie, nierfunctie Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van een transportmedium (bloed) met een eindbestemming voor opslag. - Het niet herkennen van gal en voorurine als uitscheidingsroutes, die dus ophoping tegengaan. - Het niet weten dat de lever naast detoxificatie ook een opslagplaats kan zijn voor bepaalde stoffen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/43 ## Vraag 44 – Opgave 44 (2 punten) 2p 44 - Noteer aan de hand van afbeelding 3 een verandering die zal optreden als er steeds minder gieren zijn in een gebied. - Verklaar hoe deze verandering kan leiden tot een toename van de verspreiding van infectieziekten onder aaseters. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. einde \blacksquare Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ecologische rol van gieren en de gevolgen van hun afname. Je moet informatie uit een grafiek interpreteren en dit koppelen aan biologische processen zoals ziekteverspreiding. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van voedselketens en -webben kennen, de rol van aaseters in een ecosysteem, en hoe infectieziekten zich kunnen verspreiden binnen een populatie of tussen soorten. Wat moet je kunnen: Je kunt gegevens uit staafdiagrammen aflezen en interpreteren. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie opstellen en biologische processen verklaren aan de hand van gegeven informatie en je eigen kennis. Waar op letten: Je moet eerst een concrete verandering noemen die je direct afleest uit afbeelding 3, specifiek de situatie 'zonder gieren'. Je moet vervolgens een logische verklaring geven hoe deze specifieke verandering leidt tot meer verspreiding van infectieziekten onder aaseters. Elk van de twee stappen (verandering en verklaring) levert een scorepunt op. Zorg dat je verklaring biologisch correct is en direct aansluit op de door jou genoemde verandering. Gebruik de context van de vraag: het gaat om aaseters en infectieziekten. Kernbegrippen: ecosysteem, aaseters, concurrentie, infectieziekten, afbraak, voedselrelaties Veelgemaakte fouten: - Het niet expliciet benoemen van een verandering die uit afbeelding 3 is af te lezen. - Een vage verklaring geven die niet direct gekoppeld is aan de geconstateerde verandering uit de grafiek. - Oorzaak en gevolg omdraaien of een onlogische koppeling maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2022/tijdvak-1/vraag/44 ## Vragen in dit examen ### Vraag 4 – Opgave 4 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over osmose en de effecten van verschillende concentraties op cellen. Je moet bepalen of een oplossing hypertoon of hypotoon is en wat dit betekent voor de cel. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hypertoon', 'hypotoon' en 'isotoon' kennen. Je moet ook weten wat osmose is en hoe water zich verplaatst over een semipermeabel membraan bij verschillende concentraties opgeloste stoffen. Wat moet je kunnen: Je kunt de toniciteit van een oplossing bepalen ten opzichte van een cel. Je kunt redeneren over de richting van waterverplaatsing door osmose en de gevolgen hiervan voor de cel (krimpen of zwellen). Waar op letten: Je benoemt correct of de oplossing hypertoon of hypotoon is ten opzichte van de cel. Je legt de relatie tussen de toniciteit en de richting van waterverplaatsing door osmose. Je beschrijft correct het effect van de waterverplaatsing op de cel (krimpen of zwellen). Je gebruikt de juiste vakterm voor de toniciteit (hypertoon/hypotoon). ### Vraag 5 – Opgave 5 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de levenswijze van algen in een specifiek experiment. Je moet bepalen of de algen autotroof, heterotroof, beide, of geen van beide zijn onder de gegeven omstandigheden. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'autotroof' (organische stoffen opbouwen uit anorganische stoffen, vaak met lichtenergie zoals bij fotosynthese) en 'heterotroof' (organische stoffen opnemen uit de omgeving voor energie en bouwstoffen) kennen. Je moet ook weten dat algen in principe fotosynthese kunnen uitvoeren. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraagtekst en eventuele bijlagen (zoals de beschrijving van het experiment) analyseren om de levenswijze van de algen in dit specifieke geval te bepalen. Je moet de algemene kennis over algen kunnen loslaten en je focussen op de experimentele context. Waar op letten: Je moet de definities van 'autotroof' en 'heterotroof' correct toepassen. Je moet de specifieke omstandigheden van het experiment (geen licht, aanwezigheid van glucose) in overweging nemen. Je moet begrijpen dat algen, hoewel vaak autotroof, onder bepaalde omstandigheden heterotroof kunnen zijn. Je moet de rol van glucose als organische voedingsstof herkennen. ### Vraag 6 – Opgave 6 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over een grafiek die de groei van een algenpopulatie en de concentraties van voedingsstoffen weergeeft. Je moet de beperkende factor identificeren en uitleggen hoe je dit uit de grafiek afleidt. Wat moet je kennen: Je moet het concept van een 'beperkende factor' kennen, wat inhoudt dat de groei van een populatie wordt beperkt door de schaarste van een bepaalde hulpbron. Je moet ook weten hoe je dit principe toepast op grafieken die populatiegroei en stofconcentraties weergeven. Wat moet je kunnen: Je moet grafieken kunnen aflezen en interpreteren. Specifiek moet je de lijnen voor populatiedichtheid, glucoseconcentratie en nitraatconcentratie in afbeelding 2 met elkaar kunnen vergelijken om oorzaak en gevolg te bepalen. Je moet de relatie tussen de afname van een stof en het effect op de populatiegroei kunnen leggen. Waar op letten: Je identificeert de beperkende factor correct door te kijken welke stof als eerste opraakt (concentratie naar nul daalt). Je koppelt de uitputting van de stof aan het directe gevolg voor de populatiegroei in de grafiek (stabilisatie of afname). Je onderscheidt het moment waarop de populatiegroei stopt van het moment waarop de biomassa eventueel afneemt. Je benoemt zowel de beperkende factor als het af te leiden gegeven uit de grafiek. ### Vraag 7 – Opgave 7 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de samenstelling van moleculen en hoe de beschikbaarheid van voedingsstoffen de productie van deze moleculen beïnvloedt. Je moet de relatie leggen tussen de elementaire samenstelling van vetzuren en aminozuren en de invloed van de C/N-verhouding in de kweekvloeistof op hun productie. Wat moet je kennen: Je moet de basisstructuur van vetzuren en aminozuren kennen, met name welke elementen ze bevatten. Je moet ook begrijpen wat een C/N-verhouding inhoudt en hoe dit de stofwisseling van een organisme kan beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de chemische samenstelling van moleculen en de omgevingsfactoren (C/N-verhouding) die hun productie beïnvloeden. Je moet logisch kunnen redeneren over beperkende factoren in de stofwisseling. Waar op letten: Je benoemt correct of vetzuren meer of minder stikstof bevatten dan aminozuren. Je legt uit wat een hoge C/N-verhouding betekent voor de beschikbaarheid van stikstof. Je verbindt de beschikbaarheid van stikstof aan de productie van vetzuren en aminozuren. Je gebruikt de termen 'vetzuren', 'aminozuren', 'stikstof' en 'C/N-verhouding' correct. ### Vraag 8 – Opgave 8 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genetische modificatie en hoe je een eigenschap van het ene organisme naar het andere kunt overbrengen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetische modificatie kennen, inclusief de termen 'genetische modificatie', 'genoverdracht' en 'genoom'. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe je specifieke genen van de ene soort naar de andere kunt overbrengen om een gewenste eigenschap te introduceren. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen dat het gaat om het overbrengen van genen. Je moet de term 'genetische modificatie' of een vergelijkbare term gebruiken die de techniek beschrijft. Je moet duidelijk maken dat de genen van N. oleoabundans in het DNA/genoom van S. obliquus worden gebracht. Vermijd vage termen zoals 'kruisen' of 'genetische techniek gebruiken' zonder verdere specificatie. ### Vraag 9 – Opgave 9 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het zenuwstelsel, specifiek over reflexen en de gevolgen van een dwarslaesie. Je moet uitleggen waarom een bepaalde reflex nog wel werkt, ondanks een beschadiging aan het ruggenmerg. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van het zenuwstelsel kennen, inclusief de onderdelen van een reflexboog (sensorische zenuwcel, schakelcel, motorische zenuwcel) en de rol van het ruggenmerg en de hersenen. Je moet ook weten wat een dwarslaesie inhoudt en welke gevolgen dit heeft voor zenuwfuncties. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten om de werking van een reflex te verklaren in de context van een dwarslaesie. Je kunt de relatie leggen tussen de locatie van de beschadiging en de intacte delen van de reflexboog. Je gebruikt hierbij correcte biologische termen. Waar op letten: Je benoemt specifiek dat de reflexboog van de kniepeesreflex niet via de hersenen loopt. Je legt uit dat de dwarslaesie de verbinding met de hersenen onderbreekt, maar niet de lokale reflexboog in het ruggenmerg. Je gebruikt de term 'reflexboog' correct in je verklaring. Je focust op de locatie van de reflexboog ten opzichte van de dwarslaesie. ### Vraag 15 – Opgave 15 Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel met gegevens over verschillende insectensoorten en hun rollen als bestuiver en/of prooi. Je moet deze gegevens gebruiken om een berekening uit te voeren met een gegeven formule. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'bestuiver' en 'prooi' kennen in de context van ecologie. Je moet ook weten hoe je een tabel correct afleest en interpreteert, vooral wanneer er specifieke instructies zijn over hoe je de gegevens moet behandelen (zoals 'elke regel is één soort'). Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om relevante informatie uit een tabel te filteren. Je moet de instructie 'elke regel in de tabel één soort weergeeft' correct toepassen. Je moet de waarden voor 'a', 'b' en 'c' correct bepalen op basis van de gegeven criteria. Tot slot moet je een eenvoudige wiskundige formule correct invullen en het resultaat afronden op twee decimalen. Waar op letten: Je telt het aantal SOORTEN (regels in de tabel), niet het aantal waargenomen insecten. Je interpreteert de kolommen 'als bestuiver (aantal)' en 'als prooi (+ = aanwezig, - = afwezig)' correct om de categorieën a, b en c te bepalen. Je voert de berekening nauwkeurig uit en rondt het eindantwoord af op twee decimalen. Je controleert of je de juiste waarden voor a, b en c hebt gebruikt in de formule. ### Vraag 31 – Opgave 31 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de verschillende vormen van immunisatie, specifiek in de context van vaccinaties. Je moet bepalen of de gegeven vaccinaties leiden tot actieve of passieve immunisatie. Wat moet je kennen: Je moet de definities van actieve en passieve immunisatie kennen. Je moet weten dat vaccinaties, waarbij antigenen (zoals verzwakte virussen of virusfragmenten) worden toegediend, het lichaam aanzetten tot het zelf aanmaken van antistoffen en geheugencellen. Wat moet je kunnen: Je kunt de begrippen 'actieve immunisatie' en 'passieve immunisatie' correct toepassen op concrete voorbeelden van vaccinaties. Je kunt onderscheid maken tussen situaties waarin het lichaam zelf antistoffen aanmaakt en situaties waarin kant-en-klare antistoffen worden toegediend. Waar op letten: Je moet het verschil tussen actieve en passieve immunisatie duidelijk kennen. Je moet begrijpen dat zowel verzwakte ziekteverwekkers als fragmenten van ziekteverwekkers (antigenen) een actieve immuunrespons opwekken. Je moet de definitie van actieve immunisatie toepassen op beide vaccinaties. Je moet de juiste combinatie van immunisatievormen kiezen voor beide vaccinaties. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 1 woensdag 18 mei 13.30 - 16.30 uur biologie Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Dit examen bestaat uit 44 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-22-1-o ### Pagina 2 ```json { "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina met tekst en één afbeelding, ### Pagina 3 Een van de risico's bij de kweek van algen is besmetting met virussen, eencellige schimmels of eencellige dieren. Met een microscoop bekijkt De Jaeger een preparaat van een algenkweek en hij ziet dat de kweek is vervuild met een eencellig organisme. 1p 3 Op grond van welk kenmerk kan De Jaeger vaststellen dat dit eencellig organisme tot de dieren behoort en niet tot de schimmels? A Er is geen celkern. B Er is geen celwand. C Er zijn geen chloroplasten. D Er zijn geen mitochondriën. De Jaeger ontwikkelde met behulp van mutagene straling een mutant van S. obliquus die geen zetmeel maakt. Hierdoor heeft deze mutant een efficiëntere vetzuurproductie en een hoger vetzuurgehalte. Wellicht produceert deze mutant voldoende vetzuren om te concurreren met de oliepalm. Het nadeel van deze alg is dat hij alleen in zoet water leeft. Voor grootschalige productie heeft een zoutwater-alg de voorkeur. Daarom deed De Jaeger vervolgonderzoek naar de alg Neochloris oleoabundans, die ook olie produceert en overleeft in zout water. De kweekvloeistof voor N. oleoabundans bevat meer zouten dan de kweekvloeistof voor S. obliquus. Als de cellen van S. obliquus terechtkomen in de zoute kweekvloeistof voor N. oleoabundans treden veranderingen op. 2p 4 Is de zoute kweekvloeistof hypertoon of hypotoon ten opzichte van de cellen van S. obliquus? En zullen de cellen van S. obliquus dan krimpen of zwellen? de zoute kweekvloeistof is de cellen zullen A hypertoon krimpen B hypertoon zwellen C hypotoon krimpen D hypotoon zwellen HA-1018-a-22-1-o 3 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 ```json { "description": "Deze examenpagina is een opgave met inleidende tekst ### Pagina 5 ```json { "description": "Deze pagina is een opgavepagina van een eindexamen ### Pagina 6 BerkelBike Door een auto-ongeluk is het ruggenmerg van Tobias dusdanig beschadigd dat hij zijn benen niet meer kan bewegen en voelen. Met de BerkelBike kan hij misschien toch weer fietsen. afbeelding 1 [FIGUUR: Een persoon in een BerkelBike, een soort ligfiets met drie wielen en een rolstoelachtig zitje, waarbij de persoon armen gebruikt om te trappen.] De BerkelBike (afbeelding 1) – met een trapsysteem voor handen en benen – is in Nederland ontworpen voor mensen die net als Tobias de controle over hun benen kwijt zijn. afbeelding 2 [FIGUUR: Een diagram van het menselijk zenuwstelsel, met de focus op de wervelkolom en de hersenen. Een gebied op de wervelkolom is gemarkeerd als 'beschadiging'.] De kliniek waar Tobias revalideert, beveelt hem de BerkelBike aan om zijn beenspieren in conditie te houden. Afbeelding 2 laat zien op welke plaats bij Tobias de beschadiging van het ruggenmerg (dwarslaesie) is opgetreden. Om gebruik te maken van een BerkelBike moeten de zenuwen van het ruggenmerg naar de beenspieren nog functioneren. Om dit te controleren test een arts de reflexen van de benen. Met een hamertje tikt zij tegen de kniepees van Tobias, waarna spieren in Tobias’ dijbenen samentrekken. Verklaar waardoor de dwarslaesie geen effect heeft op de kniepeesreflex. 1p 9 Voor een rit op de BerkelBike worden elektrodes op de huid van Tobias’ benen geplakt. De elektrodes wekken impulsen op in de zenuwen die zijn beenspieren aansturen. De software van de fiets regelt de timing waardoor de spieren op het juiste moment samentrekken. 2p 10 In welk type zenuwcellen worden impulsen opgewekt door de elektrodes, zodat Tobias kan fietsen op de BerkelBike? A in motorische zenuwcellen van het animale zenuwstelsel B in motorische zenuwcellen van het autonome zenuwstelsel C in sensorische zenuwcellen van het animale zenuwstelsel D in sensorische zenuwcellen van het autonome zenuwstelsel HA-1018-a-22-1-o 6 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 7 ```json { "description": "Deze pagina is een opgavepagina van een examen biologie, gericht op ### Pagina 8 ```json { "description": "Deze pagina is een opgavepagina van een biologie-examen, gericht ### Pagina 9 In tabel 1 staan de gegevens van de tellingen. Het was niet mogelijk om alle insecten op soort te determineren. Ga er bij het beantwoorden van vraag 15 van uit dat elke regel in de tabel één soort weergeeft. tabel 1 insectensoort waargenomen insecten als bestuiver (aantal) als prooi (+ = aanwezig, - = afwezig) 1. Panurgus sp. 39 - 2. Halictus scabiosae 9 - 3. Panurgus cephalotes 4 - 4. Panurgus banksianus 2 - 5. Andrena sp. 2 - 6. Dasypoda hirtipes 1 - 7. Formicidae 0 + 8. Enicopus sp. 86 + 9. Oxythyrea funesta 3 - 10. Omaloplia sp. 2 - 11. Elateridae 0 + 12. Lagria sp. 0 + 13. Curculionidae 0 + 14. Coccinellidae 0 + 15. Drosophila sp. 0 + 16. Usia sp. 2 + 17. Episyrphus sp. 1 + 18. Eristalis sp. 1 + 19. Eupeodes sp. 0 + 20. Acalyptratae 0 + 21. Anthomyiidae 0 + 22. Siphona sp. 0 + 23. Bombylella atra 0 + 24. Nephrotoma sp. 0 + 25. Microl epidoptera 0 + 26. Aphididae 0 + 27. Chrysopidae 0 + 2p 15 - Bepaal aan de hand van de gegevens in tabel 1 de waarden van a, b en c (pagina 8) en noteer deze waarden. - Bereken de similariteit tussen de prooien en de bestuivers van de Portugese zonneda u w. Noteer je berekening en geef je antwoord in twee decimalen. 1p 16 Uit tabel 1 blijkt dat sommige soorten zowel bestuiver als prooi zijn. Verklaar dat het voor de zonneda uw als soort een nadeel is als dezelfde insectensoort zowel bestuiver als prooi is. HA-1018-a-22-1-o 9/23 lees verder ►►► ### Pagina 10 1p 17 Een onderzoeker in Nederland wil een vervolg-experiment doen met de Portugese zonnedauw. Hij doet deze proeven in een afgesloten plantenkas in verband met de risico's van het introduceren van een exoot. Beschrijf een risico voor inheemse planten als gevolg van het introduceren van Portugese zonnedauw in Nederland. HA-1018-a-22-1-o 10 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 ```json { "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina die onderdeel uitmaakt ### Pagina 12 Voor het vervolg van zijn onderzoek – het transplanteren van oksel- bacteriën – selecteerde Chris proefpersonen bij wie Corynebacterium domineerde in de oksel. Voor elke proefpersoon zocht hij een familielid zonder slechte okselgeur als bacteriedonor. Deze donor mocht een week de oksels niet wassen en moest gedurende deze week wattenschijfjes onder de oksels dragen. Deze wattenschijfjes werden vervolgens een week gedragen door de proefpersoon, om zo te proberen de okselbacteriën te transplanteren. Om de transplantatie succesvol te laten zijn, werden de oksels van de proefpersonen drie dagen voor de transplantatie behandeld met een antibioticum. 2p 19 Leg uit hoe de antibioticumbehandeling bijdraagt aan een succesvolle transplantatie. Chris kwam uiteindelijk van zijn stinkende okselgeur af doordat hij een oud T-shirt is gaan dragen dat hij vaak aan had gehad tijdens het klussen. Door deze waarneming kreeg Chris ideeën voor vervolgonderzoek. Waarschijnlijk zaten er nog oude okselbacteriën in het shirt, ondanks dat het vaak gewassen was. Een mogelijke onderzoeksvraag is: Wat is het effect van het gebruik van wasmiddel tijdens het wassen van kleding op het overleven van bacteriën van het geslacht Corynebacterium? 3p 20 Beschrijf een onderzoeksopzet die past bij deze onderzoeksvraag. – Noteer welke meting daarbij moet worden uitgevoerd. HA-1018-a-22-1-o 12 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 13 ```json { "description": "Deze pagina is een opgavepagina van een biologisch ### Pagina 14 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen biologie, gericht op ### Pagina 15 Beide groepen kregen een dag later een hoeveelheid insuline ingespoten. Het diagram in afbeelding 2 geeft de veranderingen weer van de glucoseconcentratie in het bloed na inspuiting van insuline op tijdstip 0. afbeelding 2 [FIGUUR: Een lijndiagram met op de y-as "glucoseconcentratie (mmol/L)" van 3 tot 8, en op de x-as "tijd (minuten)" van 0 tot 120. Twee lijnen: een doorgetrokken lijn met bolletjes voor "VRD" en een gestippelde lijn met bolletjes voor "normale voeding".] Legenda: VRD normale voeding 2p 24 Leg uit hoe uit afbeelding 2 is af te leiden dat de VRD-ratten diabetes type 2 hebben. De mannetjesratten uit beide dieetgroepen werden gekruist met vrouwtjes die een normaal dieet hadden. De nakomelingen werden onderzocht op verschillende eigenschappen. Het geboortegewicht van de jongen bleek nauwelijks te verschillen in de twee groepen. De glucoseregulatie van de vrouwelijke nakomelingen van de VRD-vadrratten was wel verstoord. De genexpressie in de cellen van de eilandjes van Langerhans bleek bij deze vrouwtjes afwijkend te zijn. 1p 25 De onderzoekers toonden verschillen in genexpressie aan door de hoeveelheid van bepaalde organische stoffen te meten. Van welk type stoffen hebben zij de concentratie gemeten? A van aminozuren B van DNA C van eiwitten D van nucleotiden 1p 26 Wat is de meest voor de hand liggende oorzaak van de verschillen tussen de nakomelingen van vaderratten met een vetrijk dieet en de nakomelingen van vaderratten met een normaal dieet? A de milieuomstandigheden in de baarmoeder B een epigenetische verandering C een genoommutatie D een puntmutatie HA-1018-a-22-1-o 15 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 16 ```json { "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina, gericht op het onderwerp ### Pagina 17 ```json { "description": "Deze examenpagina is een 'opgave'-sectie van ### Pagina 18 Zebravissen komen van nature voor in Zuidoost-Azië. Een klasgenoot vraagt zich af wat er zou gebeuren als een rood GloFish®-vrouwtje uitgezet zou worden op een plaats waar zebravissen van nature voorkomen. Volgens Adrianna is, als gevolg van selectie, de kans heel klein dat uit de uitgezette GloFish® een populatie fluorescerende zebravissen zal ontstaan in de natuurlijke omgeving. 2p 30 — Licht met een voorbeeld toe hoe natuurlijke selectie kan voorkómen dat een populatie fluorescerende zebravissen ontstaat. — Licht met een voorbeeld toe hoe seksuele selectie kan voorkómen dat een populatie fluorescerende zebravissen ontstaat. HA-1018-a-22-1-o 18/23 lees verder ► ► ► ### Pagina 19 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, te ### Pagina 20 ```json { "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina met tekstuele ### Pagina 21 In afbeelding 2 zijn vier onderdelen van de luchtwegen aangegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van de luchtwegen bij een mens, met een uitvergroting van een longblaasje met bijbehorende bronchiolus.] P Q R S 1p 37 Noteer de letter die een bronchiole aangeeft. Het mazelenvirus infecteert ook de geheugencellen van het afweersysteem. Als deze geinfecteerde geheugencellen worden vernietigd door het afweersysteem, gaat een deel van het immunologisch geheugen verloren. Kinderen die mazelen hebben gehad lopen hierdoor in de twee jaar daarna een grotere kans om andere infectieziektes te krijgen. 2p 38 Welke cellen vormen het immunologisch geheugen? En behoren deze cellen tot de aangeboren (niet-specifieke) afweer of tot de verworven (specifieke) afweer? type cellen aangeboren of verworven afweer A bepaalde B- en T-cellen aangeboren afweer B bepaalde B- en T-cellen verworven afweer C bepaalde macrofagen aangeboren afweer D bepaalde macrofagen verworven afweer HA-1018-a-22-1-o 21 / 23 ### Pagina 22 Gieren in gevaar In Afrika is de populatiegrootte van de meeste gierensoorten in vijftig jaar met meer dan tachtig procent afgenomen. Belangrijkste oorzaak is de mens, die de vogels bejaagt en vergiftigt. De afname heeft gevolgen voor de ecosystemen waarvan de vogels deel uitmaken. Gieren zoals de witruggier (afbeelding 1) zijn aaseters. Ze scheuren het lichaam van een dood dier (kader) open, steken hun kop in het lichaam en vreten de ingewanden, spieren, pezen, huid en zelfs de botten op. Het eten van kadavers is riskant. Kadavers zijn broedplaatsen van bacteriën die infectieziekten kunnen veroorzaken. afbeelding 1 [FIGUUR: Een witruggier die op de grond zit] Gieren en bacteriën die van het kadaver leven, spelen een rol in de kringloop van stoffen. In afbeelding 2 is een kringloop van stoffen vereenvoudigd weergegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Een schematische weergave van een kringloop met drie vakken genummerd 1, 2, en 3, en pijlen die de doorstroming van organische en anorganische stoffen weergeven.] organische stoffen 2 organische stoffen anorganische stoffen organische stoffen 1 3 anorganische stoffen 2p 39 In de genummerde vakken van afbeelding 2 ontbreken de woorden consumenten, producenten en reducenten. Tot welk vak behoren de bacteriën die van het kadaver leven? En tot welk vak behoren de gieren? Noteer je antwoord als volgt: bacteriën: vak ... gieren: vak ... Een witruggier heeft een kale kop. Sommige biologen denken dat dit een aanpassing is aan hun manier van voeden. 2p 40 Beredeneer hoe een kale kop daarbij de overlevingskans kan vergroten. HA-1018-a-22-1-0 22 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 23 Andere biologen denken dat de kale kop dient voor temperatuurregulatie. Gieren kunnen namelijk niet zweten, waardoor de temperatuur van de romp te hoog zou kunnen worden. 2p 41 Beschrijf hoe de warmte van de romp kan worden afgevoerd via de kop. Gieren hebben maagzuur met een extreem lage pH. Leg uit dat dit functioneel is bij de voedingswijze van gieren. De sterke afname van het aantal gieren in Afrika wordt mede veroorzaakt doordat boeren aas neersleggen met daarin persistent gif. Hiermee doden ze roofdieren die een bedreiging vormen voor hun vee. De gier eet van het vergif tigde aas en van de vergif tigde roofdieren. Nadat gifstoffen opgegeten zijn door de gier, kunnen ze: 1 terechtkomen in het bloed 2 terechtkomen in de gal 3 terechtkomen in de voorurine 4 terechtkomen in levercellen 2p 43 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces wel of niet kan bijdragen aan ophoping van de persistente giststof in het lichaam van de gier. Gieren zijn niet de enige gewervelden die dode dieren opeten. Ook zoogdieren zoals hyena's, jakhalzen en wilde honden zijn aasets. Het gedrag van deze zoogdieren is vergeleken in situaties met gieren en situaties zonder gieren. Onderzocht is hoeveel individuen van een kadaver eten en hoelang ze daarmee bezig zijn. Ook is onderzocht hoe snel het kadaver geheel afgebroken is. De resultaten van dit onderzoek staan in afbeelding 3. afbeelding 3 [FIGUUR: Drie gestreepte staafdiagrammen. Het eerste diagram heeft op de x-as "met gieren" en "zonder gieren" en op de y-as "gemiddeld aantal zoogdieren bij een kadaver (minuten)", met waarden tot 4. Het tweede diagram heeft op de x-as "met gieren" en "zonder gieren" en op de y-as "gemiddelde tijd bij een kadaver (minuten)", met waarden tot 150. Het derde diagram heeft op de x-as "met gieren" en "zonder gieren" en op de y-as "gemiddelde afbraaktijd (min/kg)", met waarden tot 40.] Onderzoekers denken dat een sterke afname van het aantal gieren tot een toename van infectieziekten bij aasetende zoogdieren kan leiden. 2p 44 - Noteer aan de hand van afbeelding 3 een verandering die zal optreden als er steeds minder gieren zijn in een gebied. - Verklaar hoe deze verandering kan leiden tot een toename van de verspreiding van infectieziekten onder aasets. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1018-a-22-1-o 23 / 23 einde ■