# Eindexamen Biologie HAVO 2021 tijdvak 3 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2021/tijdvak-3 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over de voedingsgewoonten van de vis Garra rufa en je moet bepalen welk trofisch niveau deze vis inneemt op basis van de gegeven informatie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'trofisch niveau', 'producent', 'consument van de eerste orde', 'consument van de tweede orde' en 'consument van hogere orde' kennen en kunnen toepassen. Ook moet je weten wat kannibalisme betekent in de context van een voedselketen. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst analyseren en deze koppelen aan ecologische begrippen. Je kunt de verschillende rollen die een organisme in een voedselketen kan spelen, identificeren en correct benoemen. Waar op letten: Je let goed op alle verschillende voedselbronnen die in de tekst worden genoemd voor de Garra rufa in kreekjes en meren. Je bepaalt voor elke voedselbron welk trofisch niveau de Garra rufa dan inneemt. Je combineert alle trofische niveaus om de meest complete beschrijving te geven. Je let specifiek op het woord 'alleen' in de antwoordopties en wat dit betekent voor de volledigheid van je antwoord. ### Vraag 2 – Opgave 2 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over tolerantiecurves van twee verschillende soorten in relatie tot een abiotische factor (temperatuur). Je moet een keuze maken uit meerdere diagrammen die elk twee curves bevatten. Je moet de curves correct toewijzen aan de soorten en het juiste diagram selecteren op basis van de gegeven informatie over hun tolerantie en specialisatie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'tolerantiecurve', 'optimumtemperatuur', 'tolerantiegebied', 'stenotherm' en 'eurytherm' kennen. Je moet ook weten hoe deze begrippen zich verhouden tot de vorm van een tolerantiecurve (breed versus smal) en de aanpassing van een organisme aan zijn milieu. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst combineren met de interpretatie van grafieken. Je kunt tolerantiecurves aflezen en de kenmerken ervan (optimum, breedte) koppelen aan de eigenschappen van organismen. Je kunt redeneren over de aanpassing van soorten aan specifieke abiotische factoren en dit vertalen naar de juiste grafische weergave. Waar op letten: Je identificeert correct welke curve (1 of 2) bij Garra rufa hoort en welke bij de kreeftjes, gebaseerd op de tekst over tolerantie voor warmte. Je herkent het verschil tussen een brede en smalle tolerantiecurve en koppelt dit aan de specialisatie van de soorten (stenotherm/eurytherm). Je kiest het diagram (P, Q of R) dat de combinatie van optimumtemperatuur en breedte van de tolerantiecurves correct weergeeft voor beide soorten. Je let op de overlap van de curves en of dit logisch is voor de beschreven situatie. Je combineert de juiste curve met het juiste diagram om tot het eindantwoord te komen. ### Vraag 3 – Opgave 3 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over soortvorming en de definitie van een soort. Je moet de criteria kennen waaraan voldaan moet zijn om van een nieuwe soort te spreken. Wat moet je kennen: Je moet de biologische definitie van een soort kennen en begrijpen wat reproductieve isolatie inhoudt. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van een soort correct kunnen toepassen op een gegeven situatie, zoals in deze casus over vissenpopulaties. Waar op letten: Je moet de precieze definitie van een soort kennen in de context van evolutie. Je moet het concept van reproductieve isolatie correct toepassen. Je moet benoemen wat het gevolg is van het niet meer kunnen voortplanten tussen populaties. Je moet de term 'vruchtbare nakomelingen' gebruiken als dat relevant is voor je antwoord. ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het transport van verschillende stoffen over de celmembraan van wortelcellen. Je moet bepalen of dit transport actief of passief is. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van actief transport, passief transport, diffusie en osmose kennen. Je moet ook weten welke stoffen op welke manier door plantencellen worden opgenomen. Wat moet je kunnen: Je kunt de transportmechanismen van specifieke stoffen (zoals water, CO2 en nitraat) benoemen en uitleggen waarom een bepaald mechanisme van toepassing is. Je kunt onderscheid maken tussen transport met en zonder energieverbruik. Waar op letten: Je benoemt per stof of het actief of passief transport is. Je weet dat actief transport energie kost en tegen de concentratiegradiënt in gaat. Je weet dat passief transport geen energie kost en met de concentratiegradiënt mee gaat (diffusie) of via osmose (water). Je herkent de specifieke transportmechanismen voor water, CO2 en nitraat. ### Vraag 11 – Opgave 11 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de rol van organismen in de bodem en hun belang voor plantengroei. Je moet de functie van schimmels en bacteriën in de kringloop van stoffen uitleggen en de link leggen naar de opname van voedingsstoffen door planten. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'reducenten', 'organische stoffen', 'anorganische stoffen' en 'mineralisatie' kennen. Je moet ook weten welke vorm van voedingsstoffen planten kunnen opnemen uit de bodem. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen tussen de activiteit van bodemorganismen en de beschikbaarheid van voedingsstoffen voor planten. Je moet de juiste vakterminologie gebruiken om de processen nauwkeurig te beschrijven. Waar op letten: Je benoemt de rol van schimmels en bacteriën als reducenten. Je legt uit welke stoffen door reducenten worden omgezet en in welke stoffen. Je beschrijft de vorm van de stoffen die planten kunnen opnemen. Je legt de causale relatie tussen de omzetting door reducenten en de opname door planten uit. Je gebruikt de termen 'organische stoffen' en 'anorganische stoffen' correct. ### Vraag 12 – Opgave 12 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifieke symbiotische relatie in de natuur, waarbij je de uitwisseling van stoffen tussen twee organismen moet analyseren. Je moet de rollen van elk organisme in deze uitwisseling correct identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de definities van organische en anorganische stoffen kennen. Je moet weten wat symbiose en mutualisme inhouden. Ook is kennis van fotosynthese en stikstoffixatie essentieel, inclusief welke organismen deze processen uitvoeren en welke stoffen daarbij betrokken zijn. Wat moet je kunnen: Je kunt de rollen van verschillende organismen in een symbiotische relatie analyseren. Je kunt de uitwisseling van specifieke stoffen (organisch/anorganisch) tussen deze organismen correct toewijzen. Je kunt je kennis van fotosynthese en stikstoffixatie toepassen op een concrete situatie. Waar op letten: Je benoemt specifiek welke stof (organisch/anorganisch) door welk organisme (bacterie/klaver) wordt geleverd. Je legt de rol van fotosynthese en stikstoffixatie correct uit in de context van stofuitwisseling. Je onderscheidt duidelijk organische stoffen (zoals suikers) van anorganische stoffen (zoals stikstofverbindingen). Je vermijdt algemene termen en bent specifiek over de bijdrage van elk organisme aan de symbiose. ### Vraag 13 – Opgave 13 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de stikstofkringloop in de context van een wijngaard en wijnproductie. Je moet uitleggen waarom stikstof uit de kringloop verdwijnt door de oogst. Wat moet je kennen: Je kent de basisprincipes van de stikstofkringloop en hoe organismen stikstof opnemen en vastleggen in biomassa. Je weet dat oogsten biomassa verwijdert uit een ecosysteem. Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen het oogsten van gewassen en het verlies van voedingsstoffen (zoals stikstof) uit een lokaal ecosysteem. Waar op letten: Je legt de directe link tussen het oogsten van de druiven en het verdwijnen van stikstof. Je benoemt dat de stikstof in de druiven zit. Je vermijdt algemene uitleg over de stikstofkringloop die niet specifiek op de wijngaard en oogst slaat. ### Vraag 14 – Opgave 14 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de groei van micro-organismen onder verschillende omstandigheden. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de basisbehoeften van schimmels kennen voor hun groei en de functie van een schil bij fruit. Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces kunnen verklaren door een oorzaak-gevolgrelatie te benoemen. Waar op letten: Je noemt een specifieke reden waarom beschadigde druiven sneller beschimmelen dan onbeschadigde druiven. Je legt een direct causaal verband uit tussen de beschadiging en de schimmelgroei. Je gebruikt correcte biologische termen, zoals 'voedingsstoffen', 'vochtigheid' of 'bescherming'. ### Vraag 15 – Opgave 15 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een biologisch proces in een praktische context, zoals wijnbereiding. Je moet de juiste biologische termen koppelen aan de beschreven omstandigheden en waarnemingen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillen tussen aerobe en anaerobe dissimilatie kennen, inclusief de producten die daarbij ontstaan (zoals CO2). Je moet ook weten welke organismen welke processen uitvoeren, specifiek de rol van gist bij alcoholische gisting. Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de vraagtekst (waterslot, gist toevoegen, borrelen) interpreteren om de omstandigheden en het type dissimilatie te bepalen. Je kunt de functie van gistcellen in dit proces benoemen en de relatie leggen tussen het proces en de waargenomen CO2-productie. Waar op letten: Je benoemt het juiste type dissimilatie (aeroob/anaeroob). Je benoemt het juiste organisme dat de dissimilatie uitvoert (gistcellen/druivencellen). Je relateert de omstandigheden (waterslot, afgesloten) aan het type dissimilatie. Je legt uit waarom de andere opties onjuist zijn, gebaseerd op de context van de wijnbereiding. Je gebruikt de term 'alcoholische gisting' als je het proces verder toelicht. ### Vraag 16 – Opgave 16 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over abiotische factoren in de context van wijn maken. Je moet twee van deze factoren identificeren op basis van de gegeven tekst. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'abiotische factor' kennen en kunnen onderscheiden van 'biotische factor'. Je moet ook weten welke factoren relevant zijn voor processen zoals gisting. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen filteren en de juiste abiotische factoren kunnen benoemen die van invloed zijn op het proces van wijnproductie, zoals beschreven in de tekst. Waar op letten: Je noemt twee abiotische factoren. Je haalt de factoren direct uit de verstrekte tekst in het kader. Je noemt geen biotische factoren (zoals 'gist'). Je kunt ook de specifieke waarde van de factor noemen, zoals '20 °C' in plaats van 'temperatuur'. ### Vraag 17 – Opgave 17 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van de nieren en de invloed van glucose op de urineproductie. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'osmotische waarde', 'terugresorptie', 'voorurine' en de basisprincipes van osmose kennen. Je moet ook weten hoe de nieren water en opgeloste stoffen reguleren. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering opzetten en uitleggen hoe een hoge glucoseconcentratie in de voorurine leidt tot een grotere hoeveelheid urine. Je moet de juiste biologische termen gebruiken en de stappen in het proces correct verbinden. Waar op letten: Je moet de term 'osmotische waarde' correct gebruiken en uitleggen hoe deze verandert. Je moet de relatie tussen de osmotische waarde en de beweging van water (terugresorptie) duidelijk maken. Je moet specifiek benoemen dat het gaat om 'voorurine' en 'water' in de context van de nieren. Je moet de causale keten logisch en volledig weergeven om beide scorepunten te behalen. Je moet de richting van de waterbeweging correct beschrijven (minder terugresorptie van water uit de voorurine). ### Vraag 18 – Opgave 18 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van de nieren en de reabsorptie van glucose, specifiek in de context van diabetes type 1. Je moet een afbeelding interpreteren en je kennis over nierfysiologie toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van een nefron kennen, inclusief de glomerulus, gekronkelde nierbuisjes, haarvaten en verzamelbuisjes. Je moet ook het concept van actief transport en transportmaximum begrijpen, evenals de basisprincipes van diabetes type 1 en de invloed daarvan op de glucoseconcentratie in het bloed en de voorurine. Wat moet je kunnen: Je moet de onderdelen van de nier in een schematische tekening kunnen identificeren. Je moet de processen van filtratie en reabsorptie kunnen uitleggen. Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen een hoge bloedglucoseconcentratie bij diabetes type 1 en de aanwezigheid van glucose in de urine, waarbij je het concept van transportmaximum toepast. Waar op letten: Je benoemt de specifieke onderdelen van de nier die door P en Q worden weergegeven. Je legt uit waarom model 3 van toepassing is op Sarah, waarbij je het concept van 'transportmaximum' en de relatie met diabetes type 1 correct gebruikt. Je vermijdt algemene beschrijvingen en verwijst specifiek naar de situatie van Sarah en de processen in de nier. Je zorgt ervoor dat je de juiste richting van het transport van glucose beschrijft (van nierbuisje naar haarvat). ### Vraag 19 – Opgave 19 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een auto-immuunziekte en de rol van het immuunsysteem hierbij. Je moet de specifieke cellen en hun herkenningsmechanisme benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de functies van T-lymfocyten en B-lymfocyten kennen, en weten hoe het immuunsysteem lichaamseigen en niet-lichaamseigen structuren herkent, met name bij auto-immuunziekten. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste immuuncel koppelen aan de cellulaire afweer en het mechanisme van herkenning van afwijkende lichaamscellen uitleggen. Je kunt de verschillen tussen de afweermechanismen van B- en T-lymfocyten toepassen op een specifieke ziektecasus. Waar op letten: Je benoemt de juiste celsoort van het immuunsysteem die verantwoordelijk is voor de vernietiging van lichaamscellen. Je legt uit op basis waarvan deze immuuncellen de lichaamscellen herkennen. Je onderscheidt de cellulaire afweer van de humorale afweer. Je vermijdt het noemen van DNA als herkenningspunt voor het immuunsysteem op de celmembraan. ### Vraag 20 – Opgave 20 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de specifieke eigenschappen van stamcellen, vaak in de context van een experiment of medische toepassing. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de belangrijkste eigenschappen van stamcellen kennen, zoals hun vermogen tot celdeling en cel differentiatie/determinatie. Wat moet je kunnen: Je moet de unieke eigenschappen van stamcellen kunnen benoemen en uitleggen waarom deze eigenschappen ze geschikt maken voor bepaalde toepassingen. Waar op letten: Je noemt een specifieke eigenschap van stamcellen die andere lichaamscellen niet of in mindere mate hebben. Je gebruikt de juiste biologische vakterm, zoals 'differentiatie', 'determinatie' of 'celdeling'. Je vermijdt vage omschrijvingen zoals 'ze kunnen alles worden'. ### Vraag 21 – Opgave 21 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van de eilandjes van Langerhans en de lever in het menselijk lichaam, specifiek over de bloedsuikerregulatie en de route van de poortader. Je moet twee specifieke redenen noemen waarom de lever een geschikte plaats is voor de functie van de eilandjes. Wat moet je kennen: Je moet de functie van de eilandjes van Langerhans (insulineproductie) kennen, de rol van de lever in de glucosehuishouding (opslag en afgifte van glucose), en de route van de poortader (van darmen naar lever). Je moet ook weten hoe insuline werkt en welke organen hierop reageren. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de locatie van de eilandjes en de effectiviteit van hun functie. Je moet specifieke biologische kennis over de spijsvertering, bloedsomloop en hormoonregulatie kunnen toepassen om een beredeneerd antwoord te geven. Waar op letten: Je noemt twee specifieke redenen die direct te maken hebben met de functie van de eilandjes (insulineproductie) en de rol van de lever in de bloedsuikerregulatie. Je legt een causaal verband tussen de locatie (lever via poortader) en de effectiviteit van de eilandjes. Je gebruikt de juiste biologische termen, zoals 'poortader', 'lever', 'glucose', 'insuline' en 'eilandjes'. Je vermijdt algemene antwoorden die voor elk orgaan zouden kunnen gelden, zoals 'goede doorbloeding', tenzij je dit specifiek koppelt aan de functie van de eilandjes en de lever. Je zorgt ervoor dat je antwoord direct aansluit bij de context van de vraag: het inbrengen van eilandjes in de poortader. ### Vraag 22 – Opgave 22 Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over een patiënt met diabetes die een behandeling heeft ondergaan. Je moet bepalen welke stof is toegediend en wat het resultaat van de meting was om de nieuwe insulinedosering vast te stellen. Wat moet je kennen: Je kent de rol van insuline bij de regulatie van het bloedglucosegehalte. Je weet wat er gebeurt bij diabetes type 1 en hoe insuline wordt gebruikt als medicatie. Je begrijpt hoe een test wordt uitgevoerd om de effectiviteit van insuline te meten en de dosering aan te passen. Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de casus analyseren en logisch redeneren over de oorzaak-gevolgrelatie tussen de toegediende stof, het meetresultaat en de conclusie over de insulinedosering. Je kunt de juiste optie kiezen die deze relatie correct weergeeft. Waar op letten: Je benoemt de correcte stof die wordt toegediend in de test. Je legt uit welk resultaat van de meting leidt tot de conclusie dat de insulinedosering omlaag kan. Je maakt geen verwarring tussen het toedienen van glucose en het toedienen van insuline. Je interpreteert de relatie tussen bloedglucosegehalte en insuline-effect correct. Je relateert de meting aan de aanpassing van de insulinedosering. ### Vraag 23 – Opgave 23 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen twee organismen. Je moet bepalen welk type ecologische relatie dit is op basis van de beschrijving van de interactie. Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van de verschillende typen symbiotische relaties: mutualisme, commensalisme en parasitisme. Ook moet je weten wat predatie inhoudt. Wat moet je kunnen: Je kunt de kenmerken van de interactie tussen de poliepen en de zoöxanthellen analyseren en deze koppelen aan de juiste ecologische term. Waar op letten: Je herkent de verschillende typen ecologische relaties. Je weet de definitie van mutualisme. Je past de definities correct toe op de beschreven situatie. ### Vraag 24 – Opgave 24 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de symbiotische relatie tussen koraalpoliepen en zoöxanthellen. Je moet bepalen welke stoffen wel of niet door de zoöxanthel worden opgenomen uit het cytoplasma van de poliep, gebaseerd op hun stofwisseling. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese en dissimilatie kennen, inclusief de benodigde stoffen en de producten. Je moet ook weten wat een symbiotische relatie inhoudt, specifiek mutualisme, en hoe de stofuitwisseling tussen de twee organismen plaatsvindt. Wat moet je kunnen: Je kunt de stofwisselingsprocessen van fotosynthese en dissimilatie toepassen op de specifieke organismen (alg en dier). Je kunt logisch redeneren over de richting van de stofuitwisseling in een symbiotische relatie. Je kunt de functie van verschillende stoffen in deze processen benoemen. Waar op letten: Je benoemt specifiek de stof en de richting van de uitwisseling (opgenomen door zoöxanthel uit poliep). Je onderscheidt de stofwisselingsprocessen van de poliep (dier) en de zoöxanthel (alg). Je gebruikt de juiste biologische termen voor de stoffen en processen. Je redeneert vanuit de symbiotische relatie en de behoeften van elk organisme. Je vermijdt verwarring tussen input en output van fotosynthese en dissimilatie. ### Vraag 25 – Opgave 25 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de koolstofkringloop op een koraalrif. Je moet de effecten van verschillende biologische en geologische processen op de atmosferische CO₂-concentratie beoordelen. De vraag test je begrip van kernprocessen zoals dissimilatie, assimilatie en kalkvorming. Wat moet je kennen: Je moet de definities en de effecten van dissimilatie, fotosynthese (koolstofassimilatie) en kalkvorming (calcificatie) op de CO₂-concentratie kennen. Je moet ook weten dat koraalpoliepen dieren zijn en symbiotische algen (zoöxanthellen) fotosynthese uitvoeren. Je moet het concept van koolstofvastlegging (sequestratie) begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de processen die in de vraag worden genoemd, analyseren en hun directe en indirecte effecten op de CO₂-concentratie in de atmosfeer bepalen. Je kunt redeneren over de koolstofkringloop en de rol van verschillende organismen en geologische processen daarin. Je kunt de juiste optie kiezen door de effecten van elk proces zorgvuldig af te wegen. Waar op letten: Je moet de processen correct koppelen aan hun effect op CO₂-concentratie. Je moet onderscheid maken tussen CO₂-opname (daling) en CO₂-afgifte (stijging). Je moet de term 'koolstofsequestratie' begrijpen in de context van kalkvorming. Je moet de rol van zoöxanthellen versus poliepen in assimilatie kennen. Je moet de lange-termijn effecten van kalkvorming op de koolstofkringloop overwegen. ### Vraag 26 – Opgave 26 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen koraalpoliepen en algen, en hoe klimaatverandering hierop van invloed is. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de principes van symbiose (mutualisme) kennen, het concept van variatie binnen een populatie of gemeenschap, en hoe dit kan leiden tot adaptatie en een grotere overlevingskans onder veranderende omstandigheden (zoals temperatuurstijging). Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering opbouwen die de verschillende stappen van oorzaak naar gevolg duidelijk uitlegt. Je moet vakspecifieke termen correct gebruiken en de relatie tussen de zoöxanthellen en de poliep in je antwoord verwerken. Waar op letten: Je benoemt expliciet dat verschillende soorten zoöxanthellen een verschillende temperatuurtolerantie hebben. Je legt uit hoe deze variatie in tolerantie de overlevingskans van de poliep vergroot bij temperatuurstijging. Je gebruikt de term 'temperatuurstijging' of 'hogere temperatuur' in je redenering. Je maakt de koppeling tussen de overleving van de alg en de overleving van de poliep. ### Vraag 27 – Opgave 27 Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van een hart met kransslagaders en bypasses. Je moet de plaatsen van vernauwingen en de juiste bloedstroomrichtingen in de bypasses identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de functie van kransslagaders kennen en begrijpen waarom een bypassoperatie wordt uitgevoerd. Je moet ook de algemene richting van de bloedstroom in het hart en de bloedvaten kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt een anatomische tekening van het hart interpreteren. Je kunt de functie van een bypass toepassen op de gegeven situatie en de juiste locaties en stroomrichtingen afleiden. Waar op letten: Je identificeert de functie van een bypass: het omzeilen van een vernauwing. Je bepaalt waar de vernauwingen moeten zitten op basis van de aanleg van de bypasses. Je weet dat bloed in de kransslagaders van de aorta naar de hartspier stroomt om deze van zuurstof te voorzien. Je past deze kennis toe op de stroomrichting in de bypasses. Je noteert de correcte letters en cijfers. ### Vraag 28 – Opgave 28 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een medische procedure en moet uitleggen waarom een bepaalde aanpak de voorkeur heeft, gebaseerd op je kennis van het menselijk lichaam en het immuunsysteem. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het immuunsysteem kennen, inclusief het verschil tussen lichaamseigen en lichaamsvreemde stoffen/cellen, en wat een afweerreactie inhoudt. Je moet ook de term 'afstoting' kennen in de context van transplantaties. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen het gebruik van eigen weefsel en het uitblijven van een immuunreactie. Je moet de juiste biologische termen gebruiken om je verklaring te onderbouwen. Waar op letten: Je moet specifiek de term 'afweerreactie' of 'afstotingsreactie' gebruiken. Je moet uitleggen waarom een eigen bloedvat beter is dan een donorbloedvat, in relatie tot het immuunsysteem. Je moet de link leggen tussen 'lichaamseigen' en het uitblijven van een reactie, of 'lichaamsvreemd' en het optreden van een reactie. Je moet voorkomen dat je een te algemeen antwoord geeft, zoals 'het is beter voor het lichaam'. Je moet geen verwarring creëren met bloedgroepcompatibiliteit. ### Vraag 29 – Opgave 29 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de voorkeur voor een slagader bij een bypassoperatie. Je moet de functionele verschillen tussen slagaders en aders kennen en toepassen op deze medische procedure. Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van slagaders en aders kennen, inclusief de verschillen in wanddikte, elasticiteit en de druk die ze kunnen weerstaan. Je moet ook de basisprincipes van de bloedsomloop en de functie van een bypass begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de eigenschappen van bloedvaten relateren aan hun functie. Je kunt een correcte redenering opzetten waarom een specifiek type bloedvat (slagader) de voorkeur heeft boven een ander (ader) in een gegeven medische context, zoals een bypassoperatie. Je kunt de juiste optie kiezen uit de gegeven antwoordmogelijkheden door de onjuiste afleiders te elimineren op basis van je kennis. Waar op letten: Je benoemt de specifieke eigenschap van slagaders die cruciaal is voor een bypass. Je legt uit waarom deze eigenschap belangrijk is in de context van de bloedsomloop. Je vermijdt algemene uitspraken en focust op de functie van het bloedvat in de bypass-situatie. Je onderscheidt de relevante structurele eigenschappen van slagaders van die van aders. ### Vraag 30 – Opgave 30 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de anatomie van het menselijk lichaam en de implicaties daarvan voor medische procedures. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de locatie van een orgaan en de moeilijkheidsgraad van een ingreep. Wat moet je kennen: Je moet de basisanatomie van de borstholte kennen, inclusief de organen die zich daar bevinden en de beschermende structuren eromheen. Je moet weten welke structuren het hart omringen. Wat moet je kunnen: Je kunt een verklaring geven voor een medische situatie op basis van je kennis van de menselijke anatomie. Je kunt een specifieke reden noemen die de toegang tot het hart bemoeilijkt, in plaats van een algemene uitspraak te doen. Waar op letten: Je benoemt een specifieke anatomische structuur die de toegang tot het hart bemoeilijkt. Je legt uit WAAROM deze structuur de chirurgische ingreep moeilijker maakt. Je gebruikt correcte biologische termen voor de structuren. Je antwoord is direct gerelateerd aan de 'ligging' van het hart. ### Vraag 31 – Opgave 31 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de ziekte van Alzheimer en de symptomen daarvan. Je moet de juiste combinatie kiezen van het type zenuwcel en het hersendeel dat bij de eerste symptomen betrokken is. Wat moet je kennen: Je moet de functies van de verschillende hersendelen (grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam) kennen. Ook moet je de verschillende typen zenuwcellen (sensorisch, motorisch, schakel) en hun functies kennen. Specifiek moet je weten welk hersendeel en welk type zenuwcel betrokken is bij geheugenprocessen. Wat moet je kunnen: Je kunt de symptomen van een ziekte koppelen aan de aangetaste structuren in het zenuwstelsel. Je kunt redeneren welk type zenuwcel en welk hersendeel verantwoordelijk is voor een specifieke functie, zoals het geheugen. Waar op letten: Je benoemt het juiste type zenuwcel dat betrokken is bij geheugenprocessen. Je benoemt het juiste hersendeel waar geheugenfuncties gelokaliseerd zijn. Je vermijdt verwarring tussen de functies van de grote hersenen, kleine hersenen en hersenstam. Je onderscheidt de rollen van sensorische, motorische en schakelzenuwcellen correct. ### Vraag 32 – Opgave 32 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de eigenschappen van een allel, specifiek of het dominant of recessief is. Je moet de juiste bewering kiezen die de aard van allel 2 correct beschrijft op basis van de gegeven informatie. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'dominant allel', 'recessief allel', 'homozygoot' en 'heterozygoot' kennen. Je moet ook weten dat de frequentie van een allel in een populatie niets zegt over de dominantie of recessiviteit ervan. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie over allel 2 correct interpreteren en toepassen op de definities van dominantie en recessiviteit. Je moet de verschillende beweringen kritisch kunnen beoordelen en onjuiste redeneringen kunnen herkennen. Waar op letten: Je let goed op de definitie van dominant en recessief. Je controleert of de bewering over de expressie van het allel in homozygote en heterozygote individuen klopt met de definitie. Je onderscheidt de frequentie van een allel in een populatie van de dominantie/recessiviteit ervan. Je leest de informatie over allel 2 nauwkeurig om te bepalen wanneer het effect ervan zichtbaar is. ### Vraag 33 – Opgave 33 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over een puntmutatie en de gevolgen daarvan voor de eiwitsynthese. Je moet de genetische code kunnen toepassen om de verandering in het mRNA te achterhalen die leidt tot een specifiek aminozuurverschil. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de genetische code kennen, inclusief hoe codons coderen voor aminozuren. Je moet weten dat een puntmutatie in het DNA kan leiden tot een verandering in het mRNA en daarmee in het eiwit. Je moet ook de verschillen tussen DNA- en RNA-basen kennen (T vs. U). Wat moet je kunnen: Je kunt de genetische code (bijvoorbeeld uit Binas tabel 71 of ScienceData) gebruiken om de codons voor specifieke aminozuren op te zoeken. Je kunt redeneren welke baseverandering in het mRNA een specifiek aminozuur vervangt door een ander. Je kunt de gegeven opties analyseren en de juiste conclusie trekken op basis van de genetische code. Waar op letten: Je moet de codons voor isoleucine en valine correct opzoeken in Binas of ScienceData. Je moet de relatie tussen de DNA-mutatie en de resulterende mRNA-verandering begrijpen. Je moet specifiek kijken naar welke baseverandering in het mRNA leidt tot de switch van isoleucine naar valine. Je moet de notatie van de basen in RNA (U in plaats van T) correct toepassen. Je moet de opties systematisch nalopen om de juiste verandering te identificeren. ### Vraag 34 – Opgave 34 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over een experiment met een medicijn. Je moet de resultaten van dit experiment, weergegeven in een grafiek, analyseren en op basis daarvan een conclusie trekken over de redenen om het onderzoek te stoppen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van LDL en HDL cholesterol kennen en weten wat een gunstige verhouding is. Ook moet je weten wat de impact van een verhoogde bloeddruk is op de gezondheid. Wat moet je kunnen: Je kunt een staafdiagram aflezen en de gepresenteerde data interpreteren. Je kunt oorzaak-gevolgrelaties leggen tussen de effecten van een medicijn en de beslissing om een onderzoek te stoppen. Waar op letten: Je interpreteert de gegevens voor LDL en HDL correct: een daling van LDL en een stijging van HDL is gunstig. Je interpreteert de gegevens voor bloeddruk correct: een stijging van de bloeddruk is ongunstig. Je vergelijkt de effecten van torcetrapib met de controlegroep voor alle drie de parameters. Je beoordeelt of de genoemde redenen (1 en 2) overeenkomen met de waarnemingen in de grafiek. Je concludeert welke reden(en) geldig zijn om het onderzoek te stoppen, gebaseerd op de gunstige/ongunstige effecten. ### Vraag 35 – Opgave 35 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een biologisch molecuul en je moet de scheikundige groep waartoe het behoort benoemen. Dit is een meerkeuzevraag. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste groepen van biologische moleculen kennen (koolhydraten, eiwitten, vetten, nucleïnezuren) en hun bouwstenen. Specifiek moet je weten wat enzymen zijn en tot welke groep ze behoren. Ook moet je de naamgeving van enzymen herkennen (uitgang '-ase'). Wat moet je kunnen: Je kunt de naam van een enzym herkennen en dit koppelen aan de juiste scheikundige groep. Je kunt onderscheid maken tussen een enzym en het substraat waarop het werkt. Waar op letten: Je herkent de uitgang '-ase' als kenmerk van een enzym. Je weet dat enzymen tot de eiwitten behoren. Je maakt geen verwarring tussen het enzym (cellulase) en het substraat (cellulose). Je onderscheidt macromoleculen van hun bouwstenen (monomeren). ### Vraag 36 – Opgave 36 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de kenmerken van verschillende celtypen. Je moet een specifiek kenmerk kunnen identificeren dat uniek is voor bacteriën in vergelijking met planten- en dierlijke cellen. Wat moet je kennen: Je moet de basisstructuur en de belangrijkste organellen van een bacteriecel (prokaryoot), een plantencel en een dierlijke cel (beide eukaryoot) kennen. Denk hierbij aan de aanwezigheid van een celmembraan, celwand, kernmembraan en plastiden. Wat moet je kunnen: Je moet de verschillen tussen prokaryote en eukaryote cellen kunnen benoemen en toepassen in een context waarin je cellen moet identificeren op basis van hun kenmerken. Je moet ook kritisch kunnen redeneren waarom bepaalde kenmerken wel of niet bruikbaar zijn voor identificatie in een gemengd monster. Waar op letten: Je moet de unieke kenmerken van prokaryote cellen (bacteriën) versus eukaryote cellen (planten en dieren) kennen. Je moet de functie en aanwezigheid van celorganellen in verschillende celtypen kunnen onderscheiden. Je moet de vraag goed lezen en begrijpen dat het gaat om een 'zeker' kenmerk om een bacterie te identificeren in een gemengd monster. Je moet de afleiders kritisch beoordelen en uitsluiten waarom ze niet het juiste antwoord zijn. ### Vraag 37 – Opgave 37 ### Vraag 38 – Opgave 38 ### Vraag 39 – Opgave 39 ### Vraag 40 – Opgave 40 ### Vraag 41 – Opgave 41 ### Vraag 42 – Opgave 42 ### Vraag 43 – Opgave 43 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2021 tijdvak 3 dinsdag 6 juli 13.30 - 16.30 uur biologie Dit examen bestaat uit 43 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-21-3-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Huidcellen als visvoer In Kangal, Turkije, zijn warmwaterbronnen waar je jezelf kunt 'aanbieden' als visvoer. Als je een hand of een voet in het water steekt, komen er onmiddellijk kleine visjes aan je huid knabbelen (afbeelding 1). De lokale bevolking schrijft een heilzame werking aan dit gedrag van de visjes toe. afbeelding 1 [FIGUUR: Een close-up foto van een voet in het water, omringd door veel kleine visjes die aan de huid knabbelen.] Waarschijnlijk helpen de mensen de vissen ($Garra rufa$) meer dan dat de vissen de mensen helpen. Dode huidcellen vormen namelijk een noodzakelijke voedselbron voor de vissen. Hun oorspronkelijke voedsel - algen en kreeftjes - overleeft minder goed in de warmwaterbronnen. De soort komt van oorsprong voor in kreekjes en meren die in verbinding stonden met de warmwaterbronnen. In de loop van de tijd zijn deze kreekjes en meren gescheiden geraakt van de warmwaterbronnen. De populatie $Garra rufa$ in de kreekjes en meren voedt zich met algen en kreeftenlarven. Als het voedselaanbod beperkt is, eten deze vissen soortgenoten. 1p 1 Tot welk trofisch niveau behoort $Garra rufa$ in kreekjes en meren? A alleen tot de consumenten van de eerste orde B alleen tot de consumenten van de tweede orde C alleen tot de consumenten van de eerste en hogere orde D alleen tot de consumenten van de tweede en hogere orde HA-1018-a-o 2 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 3 Uit de tekst blijkt dat de tolerantiecurves van Garra rufa en de kreeftjes die hun voedsel vormen, verschillend zijn. In afbeelding 2 zijn drie diagrammen met tolerantiecurves weergegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Drie diagrammen met op de y-as "overlevingskans" en op de x-as "watertemperatuur". Elk diagram bevat één of twee curves met nummers 1 en 2.] 2p 2 Welk diagram geeft op de juiste manier de overlevingskansen weer van Garra rufa en van de kreeftjes? Welk nummer geeft in dat diagram de overlevingskans van Garra rufa aan? diagram Garra rufa A P 1 B P 2 C Q 1 D Q 2 E R 1 F R 2 De vissenpopulatie die nu in de warmwaterbronnen leeft, heeft zich aangepast aan het eten van menselijke huidcellen. Er wordt door wetenschappers gesuggereerd dat de vissen in de warmwaterbronnen als gevolg van hun voedselspecialisatie tot een nieuwe soort zullen evolueren. 1p 3 Wanneer kunnen de vissen in deze populatie tot een nieuwe soort worden gerekend? Als deze evolutie plaatsvindt, zullen variatie, isolatie en natuurlijke selectie een rol spelen. 3p 4 Beschrijf – de variatie, – de isolatie, – en de natuurlijke selectie die zullen bijdragen aan deze evolutie van Garra rufa. HA-1018-a-o 3 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 Voedsel-allergieën Eén hapje van een appel kan bij Marianne al leiden tot jeuk in de mond, lichte zwellingen of zelfs blaren. Zij at dus nooit meer appels. Sinds enige tijd kan Marianne bepaalde appels wel eten. Soms herkent het immuunsysteem bepaalde stoffen uit de voeding als lichaamsvreemd en gaat daar antistoffen tegen maken. Dit wordt een primaire voedsel-allergie genoemd. Marianne heeft last van appel-allergie. Pollenkorrels van de berk zijn de oorzaak van het ontwikkelen van haar appel-allergie, omdat die pollenkorrels stoffen bevatten die erg lijken op die uit de appel. En omdat Marianne al een allergie tegen berkenpollen (een vorm van hooikoorts) had ontwikkeld, reageert zij ook allergisch op bepaalde appelrassen. Dit wordt een secundaire voedsel-allergie genoemd. Het immuunsysteem van Marianne is geactiveerd door stoffen uit de berkenpollen. Twee uitspraken over deze activering van het immuunsysteem zijn: 1 Er is een toename van witte bloedcellen die specifiek op berkenpolen reageren. 2 Er is een toename van de productie van antigenen die aan stoffen uit de berkenpolen binden. 2p 5 Welke uitspraak of welke uitspraken zijn juist? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D beide Er is een groot verschil tussen de allergene eigenschappen van verschillende appelrassen. Appels van het ras Santana blijken goed te verdragen door Marianne. Uit onderzoek is duidelijk geworden waar dit verschil tussen appelrassen door wordt veroorzaakt. Kleine verschillen in bepaalde genen leiden ertoe dat genproducten van het ene ras wel allergische reacties oproepen bij mensen met berkenpollenallergie, en van het andere ras niet. 1p 6 Welk type stof uit appels veroorzaakt de allergische reactie in de mond? A DNA B eiwit C koolhydraat D vitamine HA-1018-a-o 4 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 De Santana wordt veel in de biologische landbouw toegepast omdat het ras resistent is tegen de ziekte appelschuift. De Santana is, zonder gebruik van moderne biotechnologie, ontwikkeld uit de appelrassen Elstar en Priscilla. Elstar heeft een goede smaak maar is niet resistent tegen appelschuift. Priscilla smaakt minder goed, maar is wel resistent tegen appelschuift. 2p 7 Beschrijf hoe uit de Elstar en de Priscilla de Santana ontwikkeld werd. Er bestaan meerdere secundaire allergieën. Een persoon die allergisch is voor graspollen (hooikoorts), heeft vaak ook een allergie tegen een bepaald voedingsmiddel. Hetzelfde geldt voor allergie tegen de uitwerpselen van de huisstofmijt (huisstofallergie). In tabel 1 staan enkele secundaire allergieën met de bijbehorende primaire allergieën. tabel 1 [FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "secundaire allergie" en "primaire allergie". De primaire allergie kolom is onderverdeeld in "berken (hooikoorts)", "graspollen (hooikoorts)" en "huisstofmijt (huisstofallergie)". De rijen onder secundaire allergie zijn: "aardappel", "appel", "garnaal", "hazelnoot", "mossel", "selderij", "walnoot". In de cellen staan kruisjes (x) op de plekken waar er een verband is.] Uit tabel 1 blijkt dat er steeds een verwantschap bestaat tussen de veroorzaker van een secundaire allergie en de veroorzaker van de bijbehorende primaire allergie. 1p 8 Welke verwantschap is dit? HA-1018-a-0 5 / 20 lees verder ► ►► ### Pagina 6 Biologische wijn Biologische wijnbouwer Bernhard maakt bij de druiventeelt en de productie van zijn wijnen zoveel mogelijk gebruik van natuurlijke processen. In een biologische wijngaard wordt geen gebruikgemaakt van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. Bestrijdingsmiddelen kunnen weliswaar aantasting van de druiven door micro-organismen verminderen, maar veroorzaken ook vervuiling van het grondwater en doden veel bodemorganismen. Bodemleven is juist belangrijk voor de productiviteit van de druivenplanten. Door de activiteit van wormen, die voornamelijk leven van afgestorven plantenmateriaal, wordt de bodem goed belucht. Deze beluchting is belangrijk voor actief transport in plantenwortels. 3p 9 Leg uit dat beluchting van de bodem belangrijk is voor actief transport door de cellen van de plantenwortels. In een plantenwortel vindt transport plaats van onder andere: 1 CO2 2 water 3 nitraat 2p 10 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf achter elk nummer of deze stof wel of niet actief wordt getransporteerd over de membraan van wortelcellen. Bernhard maakt gebruik van dierlijke mest en compost in plaats van kunstmest. Daarbij is het belangrijk dat schimmels en bacteriën in de bodem in leven blijven. 2p 11 Leg uit dat schimmels en bacteriën in de bodem van de wijngaard belangrijk zijn voor een hoge opbrengst. Naast dierlijke mest en compost maakt Bernhard ook gebruik van groenbemesting. Hiervoor zaait hij klaver, die in symbiose leeft met bacteriën in de wortelknolletjes. Door het onderspitten van de klaverplanten wordt de stikstofvoorraad in de bodem aangevuld. 2p 12 Welk van de onderstaande beweringen over deze symbiose is juist? A De bacterie en de klaver voorzien elkaar alleen van anorganische stoffen. B De bacterie en de klaver voorzien elkaar alleen van organische stoffen. C De bacterie levert anorganische stoffen aan de klaver en de klaver levert organische stoffen aan de bacterie. D De bacterie levert organische stoffen aan de klaver en de klaver levert anorganische stoffen aan de bacterie. HA-1018-a-o 6 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 7 1p 13 De bemesting is nodig omdat de stikstofkringloop bij druiven teelt niet gesloten is. Verklaar dat door de wijnproductie stikstof uit de kringloop van de wijngaard verdwijnt. Als de druiven rijp zijn, laat Bernhard deze met de hand plukken. Dit is een arbeidsintensieve manier van oogsten, maar hierdoor worden de druiven nauwelijks beschadigd. Deze druiven hebben zo minder last van schimmel na de oogst. Schimmelvorming is nadelig voor de kwaliteit van de wijn. 1p 14 Waardoor beschadigen beschadigde druiven sneller dan niet-beschadigde? afbeelding 1 [FIGUUR: Twee grote glazen flessen (demijohns) met rode inhoud, waaruit een slang naar een derde fles loopt. Een hand met een trechter voegt iets toe aan een van de flessen.] Bernhard maakt wijn van de geoogste druiven. Nadat hij de druiven geperst heeft, voegt hij gist toe aan het druivensap. De flessen met het mengsel van druivensap en gist sluit hij af met een waterslot (afbeelding 1). Hij zet de flessen op een donkere plaats bij een temperatuur van ongeveer $20^\circ$C. Door gisting ontstaat dan wijn. Die gisting is nogal rumoerig: het borrelt alsof het een werkende vulkaan is. Het waterslot laat het gevormde $\text{CO}_2$ ontsnappen en houdt ongewenste micro-organismen buiten de fles. 2p 15 Bij welk proces ontstaat de grote hoeveelheid $\text{CO}_2$ tijdens de wijnbereiding? A bij aerobe dissimilatie door de gistcellen B bij aerobe dissimilatie door de druivencellen C bij anaerobe dissimilatie door de gistcellen D bij anaerobe dissimilatie door de druivencellen Tijdens het proces van wijn maken houdt Bernhard de omstandigheden optimaal. 1p 16 Noteer twee abiotische factoren, uit de tekst in het kader, die van invloed zijn op de wijnproductie. HA-1018-a-o 7 / 20 lees verder ▶▶▶ ### Pagina 8 Stamcellen als behandeling voor diabetes Wekenlang was Sarah zo vermoeid dat zij 's middags een dutje moest doen. Ook dronk ze enorme hoeveelheden water, maar had dan daarna nog steeds dorst. Omdat ze veel moest plassen, ging ze vaak wel drie keer per nacht haar bed uit. Na een zoektocht op internet las ze dat deze symptomen karakteristiek zijn voor diabetes. Veel drinken en veel plassen zijn bij diabetes een gevolg van de verhoogde concentratie glucose in de voorurine en daardoor ook in de urine. 2p 17 Leg uit hoe de hoge glucoseconcentratie van de voorurine leidt tot een grotere hoeveelheid urine. Het actief transport van glucose in een deel van de nier bij een gezond persoon wordt in afbeelding 1 weergegeven als een model met trechters en een transportband. Met P is de aanvoer van een vloeistof met glucose weergegeven en met Q de afvoer van een vloeistof. In dit model is de transportband het actief transport van glucose door de membranen heen. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische weergave van glucose transport in de nier. P geeft de aanvoer van vloeistof met glucose aan, Q de afvoer van een vloeistof. Grijs gekleurde bolletjes representeren glucosemoleculen. Een transportband met draaiende beweging is getekend tussen twee trechtervormige structuren, die het actief transport van glucose symboliseert.] HA-1018-a-o 8/20 lees verder ### Pagina 9 Bij Sarah werd diabetes type 1 geconstateerd. Afbeelding 2 geeft drie modellen weer bij een verhoogde glucoseconcentratie. afbeelding 2 [FIGUUR: Drie diagrammen die verschillende structuren met pijlen en cirkels weergeven, genummerd 1, 2 en 3.] Vier onderdelen van de nieren zijn: – gekronkelde nierbuisje – glomerulus – haarvat – verzamelbuisje 3p 18 – Welk van deze onderdelen wordt door P aangegeven? – Welk van deze onderdelen wordt door Q aangegeven? – Welk model uit afbeelding 2 geeft de situatie weer die zich voordeed bij Sarah? Bij diabetes type 1 valt het eigen immuunsysteem de insulineproducerende cellen in de eilandjes van Langerhans aan en vernietigt deze cellen. 2p 19 Waardoor worden de cellen van de eilandjes van Langerhans vernietigd? A doordat B-lymfocyten de eiwitten op de celmembraan herkennen als niet-lichaamseigen B doordat B-lymfocyten het afwijkend DNA in de insulineproducerende cellen herkennen C doordat T-lymfocyten de eiwitten op de celmembraan herkennen als niet-lichaamseigen D doordat T-lymfocyten het afwijkend DNA in de insulineproducerende cellen herkennen HA-1018-a-o 9 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 10 Sarah deed mee aan een medisch experiment. Hierbij werden eilandjes van Langerhans ingebracht via een infuus in haar poortader. De eilandjes van Langerhans zijn gekweekt uit stamcellen van gezonde donoren. Bij dit experiment wordt onderzocht of het lichaam na de transplantatie zelf opnieuw insuline kan maken. 1p 20 In het experiment zijn stamcellen gebruikt omdat deze cellen eigenschappen hebben die andere lichaamscellen niet hebben. Noteer één zo'n eigenschap die de stamcellen geschikt maakt in dit experiment. 2p 21 Na het inbrengen in de poortader komen de eilandjes terecht in een bepaald orgaan. Noem twee redenen waarom dit orgaan een goede plaats is voor de functie van de eilandjes. 2p 22 In de periode voorafgaand aan haar behandeling moest Sarah regelmatig insuline inspuiten. Na de behandeling werd de hoeveelheid insuline die Sarah moest inspuiten, opnieuw vastgesteld. Na het eten van een gestandaardiseerde hoeveelheid koolhydraten kreeg Sarah een bepaalde stof toegediend, waarna haar bloedglucosegehalte werd gemeten. Hieruit bleek dat de hoeveelheid insuline die Sarah moest spuiten, omlaag kon. Welke stof werd toegediend? Wat was het resultaat van de meting? A glucose, het glucosegehalte in haar bloed bleek te hoog B glucose, het glucosegehalte in haar bloed bleek te laag C insuline, het glucosegehalte in haar bloed bleek te hoog D insuline, het glucosegehalte in haar bloed bleek te laag HA-1018-a-o 10 / 20 lees verder ▶▶▶ ### Pagina 11 Koraalriffen Koraalriffen hebben al jaren te lijden van opwarming van het zeewater door het versterkte broeikaseffect. afbeelding 1 [FIGUUR: Foto van koraal en een zeester.] Koraal (afbeelding 1) bestaat uit poliepen, die in kolonies samenleven en een gezamenlijk skelet opbouwen van kalk ($CaCO_3$). Veel koralen hebben een symbiotische relatie ontwikkeld met algen. Deze alg, zoöxanthellen geheten, leven in de cellen van de poliepen en geven de koralen hun prachtige kleuren. Zoöxanthellen produceren organische stoffen waarvan ze het grootste deel aan de poliep afstaan. De zoöxanthellen gebruiken een groot deel van de afvalproducten van de poliepen voor hun stofwisselingsactiviteit. 1p 23 Welke voedselrelatie bestaat tussen de poliepen en de zoöxanthellen? A commensalisme B mutualisme C parasitisme D predalie Vier stoffen of groepen van stoffen zijn: 1 chlorofyl 2 glucose 3 koolstofdioxide 4 water 2p 24 Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf achter elk nummer of de betreffende stof wel of niet door de zoöxanthel wordt opgenomen uit het cytoplasma van de poliep. Op een gezond koraalrif vinden processen plaats die effect hebben op de $CO_2$-concentratie in de atmosfeer: 1 de dissimilatie in de poliepen tijdens de groei 2 de voortgezette assimilatie in de poliepen 3 de vorming van het kalkskelet door de poliepen 4 het afsterven van de zoöxanthellen in de poliepen 2p 25 Welk van de genoemde processen draagt bij aan een daling van de $CO_2$-concentratie in de atmosfeer? A proces 1 B proces 2 C proces 3 D proces 4 HA-1018-a-o 11 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 12 2p 26 In het kader van klimaatverandering wordt onderzoek gedaan naar de temperatuurtolerantie van koralen. Bekend is dat jonge poliepen verschillende soorten zoöxanthellen kunnen opnemen. Beredeneer dat het opnemen van verschillende soorten zoöxanthellen de overlevingskans van een poliep vergroot bij temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering. Dubbele bypass Bij een bypassoperatie maakt hartchirurg Layla Faysal een omleiding bij een vernauwde of verstopte kransslagader. Als op twee plaatsen op het hart een kransslagader is vernauwd, maakt ze een dubbele bypass (afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Anatomische tekening van een menselijk hart met verschillende bloedvaten. Er zijn labels met de cijfers 1, 2, 3, 4 en de letters P, Q, R, S die verschillende locaties aanduiden.] 2p 27 In afbeelding 1 zijn met P, Q, R en S mogelijke plaatsen aangegeven waar vernauwing kan optreden in kransslagaders. Met 1, 2, 3 en 4 zijn stroomrichtingen in de bypasses aangegeven. Noteer welke twee letters de juiste plaatsen van de vernauwingen in de kransslagaders aangeven die met deze bypasses worden behandeld. Noteer welke twee cijfers de stroomrichtingen van het bloed in de bypasses juist weergeven. HA-1018-a-0 12 / 20 lees verder ►►► Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebelgeleiding Leiden (SSL). ### Pagina 13 Voor een bypass gebruikt zij meestal een stukje bloedvat van de patiënt zelf. 1p 28 Verklaar waardoor een bloedvat van de patiënt zelf geschikter is voor deze operatie dan een bloedvat van een donor. Dokter Faysal gebruikt voor het maken van een bypass bij voorkeur een slagader uit de borstkas. 2p 29 Waarom heeft eenader de voorkeur boven een ader? A Slagaders hebben een kleine diameter. B Slagaders kunnen een hoge bloeddruk weerstaan. C Slagaders laten geen weefselvocht door. D Slagaders vervoeren zuurstofrijk bloed. Een hartoperatie is complexer dan een blindedarmoperatie. Dit komt niet alleen doordat het hart een vitaal orgaan is, maar ook omdat de chirurg meer moeite moet doen om het hart te bereiken. 1p 30 Verklaar dat door de ligging van het hart de chirurg meer moeite moet doen het hart te bereiken. Kwieker ouder door genmutatie De meest voorkomende oorzaak van dementie is de ziekte van Alzheimer. Bij de ziekte van Alzheimer gaan sommige zenuwcellen in de hersenen en de verbindingen tussen deze zenuwcellen kapot. Hierdoor kunnen de hersenen niet goed meer functioneren. In de eerste fase wordt het geheugen geleidelijk slechter. In latere fasen krijgt de patiënt problemen met taal en ingewikkelde handelingen en uiteindelijk ontstaan problemen met het uitvoeren van eenvoudige taken. Alzheimer wordt veroorzaakt door beschadiging en afsterven van zenuwcellen. 2p 31 Aantasting van welk type zenuwcellen veroorzaakt de symptomen in de eerste fase? In welk deel van de hersenen bevinden deze zenuwcellen zich? type zenuwcellen deel van de hersenen A motorische zenuwcellen hersenstam B motorische zenuwcellen kleine hersenen C schakelzenuwcellen grote hersenen D schakelzenuwcellen kleine hersenen E sensorische zenuwcellen grote hersenen F sensorische zenuwcellen hersenstam HA-1018-a-o 13 / 20 lees verder ### Pagina 14 Er zijn verschillende genen die het risico op alzheimer beïnvloeden. Een van deze genen beïnvloedt de verhouding tussen 'slecht cholesterol' (LDL) en 'goed cholesterol' (HDL) in het bloed. Dit gen staat bekend als het 'lang-leven-gen'. Onderzoekers ontdekten een allel van het lang- leven-gen dat een lagere concentratie LDL, en een hogere concentratie HDL veroorzaakt. Ze vroegen zich af of mensen die dankzij dit gunstige allel langer leven, ook langer geestelijk gezond blijven. Om dat te onderzoeken werd vier jaar lang het geheugen getest van proefpersonen die ouder waren dan 70 jaar en bij de start van het onderzoek geen geheugenproblemen hadden. Ook werd bij hen bepaald of ze het normale allel (allel 1) of het afwijkende, gunstige allel (allel 2) van het lang-leven- gen hadden. Alleen bij mensen die twee kopieën van allel 2 hebben, ging het geheugen minder snel achteruit. Van deze groep kregen ook veel minder mensen alzheimer. 2p 32 Over allel 2 worden vier beweringen gedaan. Welke bewering is juist? A Allel 2 is dominant, want mensen die heterozygoot zijn, zijn niet beschermd tegen alzheimer. B Allel 2 is dominant, want mensen met allel 2 leven langer. C Allel 2 is recessief, want alleen als iemand homozygoot is, beschermt het tegen alzheimer. D Allel 2 is recessief, want het komt minder voor dan allel 1. 1p 33 Allel 2 is ontstaan door een puntmutatie in het DNA. Deze mutatie leidt tot een eiwit met één afwijkend aminozuur: in plaats van isoleucine wordt valine ingebouwd. Welke verandering in het RNA (mRNA) heeft geleid tot het afwijkende aminozuur? A Een adenine is vervangen door een guanine. B Een cytosine is vervangen door een uracil. C Een guanine is vervangen door een cytosine. D Een uracil is vervangen door een adenine. HA-1018-a-o 14 / 20 lees verder ▷▷▷ ### Pagina 15 Een medicijnfabrikant heeft het medicijn torcetrapib ontwikkeld dat hetzelfde effect zou moeten hebben op de verhouding tussen LDL en HDL als het gunstige allel (allel 2). Gebruik van dit medicijn is mogelijk een manier om slagaderverkalking tegen te gaan. Tijdens een onderzoek naar dit medicijn werd de werking getest op 850 patiënten met slagaderverkalking. Een aantal van de proefpersonen kreeg het torcetrapib toegediend gedurende twee jaar. Een andere groep kreeg twee jaar een placebo. Gedurende de periode van het onderzoek werd de LDL- en HDL-concentratie en de bloeddruk gemeten. In afbeelding 1 zijn de resultaten van dit experiment weergegeven. afbeelding 1 Veranderingen in LDL, HDL en bloeddruk na twee jaar [FIGUUR: Een staafdiagram met twee groepen staven. De linker groep heeft twee staven: een grijze staaf die ongeveer 10 aanwijst op de y-as (LDL) en een donkergrijze staaf die ongeveer -10 aanwijst op de y-as (HDL). De rechter groep heeft ook twee staven: een grijze staaf die ongeveer 1.5 aanwijst op de y-as (LDL) en een donkergrijze staaf die ongeveer 3.5 aanwijst op de y-as (HDL). De y-as van de linker grafiek loopt van -20 tot 60 en is gelabeld met 'toename HDL of LDL (mg/dL)'. De y-as van de rechter grafiek loopt van 0 tot 4.5 en is gelabeld met 'toename bloeddruk (mmHg)'. De x-as is verdeeld in LDL en HDL, met een legenda die aangeeft dat grijs 'controle' en donkergrijs 'torcetrapib' betekent.] De medicijnfabrikant stopte na dit experiment met het onderzoek. Redenen om te stoppen kunnen zijn: 1 Het medicijn heeft een ongunstige bijwerking. 2 Het medicijn heeft geen gunstige invloed op de verhouding tussen LDL en HDL. 2p 34 Wat is de reden of wat zijn de redenen geweest dat de ontwikkeling van torcetrapib werd gestopt? A geen van beide redenen B alleen reden 1 C alleen reden 2 D beide redenen HA-1018-a-0 15 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 16 Methaan uit koeienwinden: broeikaseffect of duurzame energie? Koeien produceren in hun spijsverteringskanaal grote hoeveelheden brandbaar methaangas ($\text{CH}_4$). Het opvangen (afbeelding 1) en gebruiken van koeienwind als duurzame energiebron lijkt dan ook een voor de hand liggende gedachte. afbeelding 1 [FIGUUR: Een close-up van een koe in een stal.] Wetenschappers proberen echter de methaanproductie bij koeien te verkleinen, omdat methaan een zeer sterk broeikasgas is. Hiervoor doen zij onderzoek naar het verband tussen de voerefficiëntie en de methaanproductie van een koe. De voerefficiëntie is de hoeveelheid melk die een koe per kilogram voer produceert. In de pens, de eerste grote maag van een koe, wordt gras afgebroken door micro-organismen. De tussenproducten komen beschikbaar voor de koe. Methaanbacteriën, die zich ook in de pens bevinden, vergisten enkele van die tussenproducten tot methaan. Het methaangas komt vrij via winden en opspringend gas. Per dag produceert een koe honderden liters methaangas. De celwanden van cellen van gras bestaan uit cellulose. Cellulose wordt afgebroken door cellulase in de pens van de koe. 1p 35 Tot welke scheikundige groep behoort cellulase? A tot de aminozuren B tot de eiwitten C tot de monosachariden D tot de polysachariden E tot de vetzuren HA-1018-a-o 16 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 17 Om inzicht te krijgen in de manier waarop bacteriën gras afbreken, bekijkt een wetenschapper een monster van de maaginhoud van een koe met een microscoop. Hij ziet diverse volledige cellen, waaronder cellen van gras, bacteriën en dekweefselcellen van de maagwand van de koe. 2p 36 Welk kenmerk is bruikbaar om met zekerheid vast te stellen dat een bepaalde cel een bacterie is? A de aanwezigheid van een celmembraan B de aanwezigheid van een celwand C de afwezigheid van een kernmembraan D de afwezigheid van plastiden Methaan is een primair brandstof. Bij de verbranding van methaan ontstaat koolstofdioxide en water. Methaan is het hoofdbestanddeel van aardgas dat we voor verwarming van het huis en voor koken gebruiken. Als we in staat zouden zijn om het methaangas uit de koeienmagen te gebruiken als brandstof in plaats van aardgas, zou dat een bijdrage kunnen leveren aan de afremming van het versterkte broeikas effect. 2p 37 Beredeneer hoe het verbranden van methaan uit koeienmagen in plaats van methaan uit aardgas het versterkte broeikas effect afremt. Als de gassen uit de pens van een koe opgevangen, is meetbaar hoeveel methaan een koe uitstoot (afbeelding 1). Er blijkt een verband te zijn tussen de methaanuitstoot en de voerefficiëntie. Hoe meer melk een koe per kilogram voer maakt, hoe minder methaan wordt uitgestoten. Naast een effect op het versterkte broeikas effect heeft een hoge voerefficiëntie ook andere milieuvoordelen. 2p 38 Beschrijf een ander milieuvoordeel van een hoge voerefficiëntie. HA-1018-a-o 17 / 20 lees verder ### Pagina 18 Zon en hitte Lisa is met haar vriendinnen Jaimy en Julia naar Chersonissos gegaan om lekker vakantie te vieren in de zon. Zonnen is heerlijk, maar te veel zon kan verbranding en huidkanker veroorzaken. Ook de ogen lopen risico. Tijdens het shoppen ziet Lisa een mooie zonnebril. Ondanks dat deze bril geen uv-bescherming heeft, wil ze hem toch graag kopen. Jaimy zegt dat door het dragen van zo’n bril de ogen beschadigd kunnen raken. 2p 39 Beredeneer dat Lisa in de felle zon een grotere kans heeft op verlies van gezichtsvermogen met de zonnebril zonder uv-bescherming dan zonder zonnebril. De meisjes hebben niet allemaal hetzelfde erfelijk bepaalde huidtype. In tabel 1 staat een indeling van de verschillende huidtypen. In de derde kolom staat hoelang iemand onbeschermd in de zon kan verblijven voordat er verbrandingsverschijnselen optreden bij een zonkracht met sterkte 1. De zonkracht kan in Europa variëren tussen 0 en 15. Lisa heeft huidtype 1 en kan volgens tabel 1 bij zonkracht 1 dus 60 minuten onbeschermd in de zon liggen. Bij een sterkere zonkracht moet de maximale tijd bij zonkracht 1 worden gedeeld door de zonkracht. Voor Lisa betekent dit, dat ze bij zonkracht 3 dan 20 minuten onbeschermd kan zonnen. Deze tijd kan verlengd worden als ze zich insmeert met zonnebrandcrème. Crème met een factor 20 die dik genoeg is aangebracht, zorgt ervoor dat je 20 keer zo lang in de zon kunt verblijven zonder te verbranden. tabel 1 huidtype | omschrijving | maximale tijd onbeschermd in de zon bij zonkracht 1 ---|---|--- 1 | zeer lichte huid; verbrandt zeer snel; wordt niet bruin | 60 minuten 2 | lichte huid; verbrandt snel; wordt langzaam bruin | 100 minuten 3 | licht getinte huid; verbrandt zelden; wordt gemakkelijk bruin | 200 minuten 4 | getinte huid; verbrandt bijna nooit; bruint zeer goed | 300 minuten HA-1018-a-o 18 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 19 Jaimy heeft huidtype 3 en Julia heeft huidtype 2. 2p 40 Is het genotype voor huidskleur van Jaimy hetzelfde als dat van Julia of verschillend? En het fenotype? genotype fenotype A gelijk gelijk B gelijk verschillend C verschillend gelijk D verschillend verschillend 1p 41 De meisjes smeren zich regelmatig goed in met een zonnebrandcrème met factor 30. Op hun eerste stranddag is de zonkracht 10. Bereken hoeveel minuten Julia, volgens tabel 1, maximaal kan blijven zonnen voordat ze verbrandingsverschijnselen krijgt. Noteer je berekening. Op het strand spelen de vriendinnen een potje beachvolleybal. Het is windstil en de buitentemperatuur is ongeveer $34 \, ^\circ \text{C}$. Ze spelen erg fanatiek, maar moeten na enige tijd stoppen omdat Julia zich niet goed voelt door de warmte. Ze wil een ijskoude douche nemen maar Lisa zegt dat ze beter een lauwe douche kan nemen omdat ze dan sneller haar warmte kwijtraakt dan tijdens een ijskoude douche. 2p 42 Welk effect van een ijskoude douche geeft hiervoor een verklaring? A De bloedvaatjes in de huid vernauwen. B De bloedvaatjes in de huid verwijden. C De zweetproductie wordt geremd. D De zweetproductie wordt gestimuleerd. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. HA-1018-a-o 19 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 20 Als de meisjes iets gaan drinken op het terras valt het ze op dat Nederlanders op Chersonissos sneller aangeschoten raken van alcohol dan thuis in Nederland. Alcohol veroorzaakt dat meer vocht wordt uitgescheiden. De hoge temperatuur leidt tot extra vochtverlies door zweten. Door het toegenomen vochtverlies neemt de alcoholconcentratie in het bloed sneller toe. In afbeelding 1 zijn schematisch de osmoregulatie en de invloed van alcohol daarop weergegeven. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische weergave van osmoregulatie en de invloed van alcohol. Deelblokken zijn: 'rekreceptoren in maag', 'dorstcentrum in hersenschors', 'osmoreceptoren in hypothalamus', 'drinken', 'hypofyse', 'osmotische waarde bloed', 'ADH', 'waterresorptie in nieren', en 'alcohol'. Er zijn pijlen die de relaties tussen deze blokken weergeven. Sommige pijlen hebben een '+' of '-' symbool, en sommige pijlen zijn genummerd met 1, 2, of 3.] Legenda: (+) stimulerend of verhogend effect (-) remmend of verlagend effect Op de plaatsen 1, 2 en 3 in afbeelding 1 moet nog een + of een - worden ingevuld. 2p 43 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of in het bijbehorende vakje een + of een - moet worden ingevuld. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1018-a-o 20 / 20 einde