# Eindexamen Biologie HAVO 2021 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2021/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de symptomen van een oogziekte en je moet de relatie leggen met de functie van specifieke zintuigcellen in het netvlies.

Wat moet je kennen: Je moet de functies van staafjes en kegeltjes in het netvlies kennen. Je moet weten dat staafjes verantwoordelijk zijn voor het zien in schemerdonker en het waarnemen van grijstinten, en dat kegeltjes verantwoordelijk zijn voor kleurenzien en scherp zien.

Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie over de aangetaste cellen in de vraag koppelen aan de juiste functie van deze cellen om het eerste symptoom te bepalen.

Waar op letten: Je moet de specifieke functie van staafjes en kegeltjes kennen.
Je moet weten welke zintuigcellen als eerste worden aangetast bij retinitis pigmentosa volgens de casus.
Je moet de relatie leggen tussen de aangetaste cellen en het bijbehorende symptoom.
Je moet de functies van staafjes en kegeltjes niet door elkaar halen.

### Vraag 2 – Opgave 2

Wat kun je verwachten: Je krijgt een stamboom te zien en je moet op basis daarvan conclusies trekken over het overervingspatroon van een aandoening. Je moet specifieke combinaties van familieleden aanwijzen die jouw conclusies ondersteunen.

Wat moet je kennen: Je moet de regels van autosomale recessieve overerving en X-chromosomale overerving kennen. Je moet weten hoe je deze regels toepast op een stamboom om een overervingspatroon te bepalen of uit te sluiten.

Wat moet je kunnen: Je kunt een stamboom analyseren en de fenotypes van individuen interpreteren. Je kunt logisch redeneren om aan te tonen dat een allel recessief is en om X-chromosomale overerving uit te sluiten, door specifieke voorbeelden uit de stamboom te gebruiken.

Waar op letten: Je benoemt de specifieke nummers van de individuen uit de stamboom die je gebruikt voor je redenering.
Je legt duidelijk uit waarom de gekozen combinatie van individuen recessieve overerving aantoont.
Je legt duidelijk uit waarom de gekozen combinatie van individuen X-chromosomale overerving uitsluit.
Je vermijdt algemene uitspraken en verwijst direct naar de situatie in de stamboom.
Je zorgt ervoor dat je antwoord twee afzonderlijke combinaties van individuen bevat, één voor elke deelvraag.

### Vraag 3 – Opgave 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van het oog, specifiek het netvlies, en de toepassing van een medische technologie om een defect te herstellen. Je moet een schematische afbeelding van het netvlies interpreteren en de functie van een geïmplanteerde chip koppelen aan de juiste cellaag.

Wat moet je kennen: Je moet de basisstructuur en functie van het netvlies kennen, inclusief de verschillende cellagen en hun rol bij lichtwaarneming. Je moet weten welke cellen licht detecteren en hoe de impulsgeleiding in het netvlies verloopt. Specifiek moet je de functie van staafjes en kegeltjes kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische weergave van een biologisch systeem (het netvlies) analyseren. Je kunt informatie uit een tekst combineren met informatie uit een afbeelding om een specifieke vraag te beantwoorden. Je kunt de functie van een kunstmatig implantaat relateren aan de biologische functie die het vervangt.

Waar op letten: Je identificeert de functie van de chip zoals beschreven in de tekst.
Je herkent welke cellen in het netvlies verantwoordelijk zijn voor lichtdetectie.
Je koppelt de functie van de chip aan de juiste cellaag in afbeelding 2.
Je let op de richting van het licht en de volgorde van de cellagen in het netvlies.
Je gebruikt de correcte letter uit de afbeelding.

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de zouttolerantie van landbouwgewassen. Je moet een wiskundig model interpreteren en gegevens uit een tabel gebruiken om een specifieke waarde (Z50%) te berekenen voor verschillende gewassen en deze te vergelijken.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'Zmax', 'Z50%' en 'opbrengstdaling' kennen in de context van het gegeven model. Je moet ook weten hoe je een lineaire relatie interpreteert en hoe je gegevens uit een tabel gebruikt voor berekeningen.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit afbeelding 1 (grafiek) en tabel 1 kunnen combineren. Je moet een formule kunnen afleiden of toepassen om Z50% te berekenen op basis van Zmax en de opbrengstdaling. Vervolgens moet je deze berekening voor meerdere gewassen kunnen uitvoeren en de resultaten kunnen vergelijken om tot de juiste conclusie te komen.

Waar op letten: Je interpreteert de grafiek in afbeelding 1 correct om de relatie tussen Zmax, Z50% en de opbrengstdaling te begrijpen.
Je gebruikt de gegevens uit tabel 1 op de juiste manier in je berekening.
Je berekent de Z50% voor elk gewas afzonderlijk.
Je vergelijkt de berekende Z50%-waarden en kiest het gewas met de hoogste waarde.
Je vermijdt het verwarren van Zmax met Z50% of het alleen afgaan op de hoogste Zmax of laagste opbrengstdaling.

### Vraag 11 – Opgave 11

Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema van een deel van de stikstofkringloop te zien, waarin drie specifieke processen (P, Q, R) zijn aangegeven. Je moet de namen van deze processen correct identificeren.

Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste processen van de stikstofkringloop kennen, inclusief de namen van de omzettingen en de stoffen die daarbij betrokken zijn. Denk hierbij aan stikstoffixatie, ammonificatie, nitrificatie en denitrificatie.

Wat moet je kunnen: Je moet een schematische weergave van een biologisch proces, zoals de stikstofkringloop, kunnen interpreteren en de juiste termen kunnen koppelen aan de afgebeelde omzettingen. Je moet ook nauwkeurig de instructies voor het noteren van je antwoord kunnen volgen.

Waar op letten: Je benoemt de processen, niet de bacteriën die de processen uitvoeren. Als je de bacteriën noemt, kost dit punten.
Je let goed op de begin- en eindstoffen van elk proces (P, Q, R) in afbeelding 2.
Je zorgt ervoor dat je de correcte wetenschappelijke termen gebruikt zoals die in de biologie gangbaar zijn voor de stikstofkringloop.
Je schrijft de letters P, Q en R onder elkaar en noteert de naam van het proces erachter, zoals gevraagd in de vraagstelling.

### Vraag 12 – Opgave 12

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de duurzaamheid van landbouwmethoden, specifiek over het verschil tussen kunstmest en groenbemesting. Je moet een argument geven waarom groenbemesting duurzamer is dan het gebruik van kunstmest.

Wat moet je kennen: Je moet de principes van duurzaamheid kennen in de context van landbouw. Je moet de stikstofkringloop en de rol van stikstofbindende bacteriën (zoals in wortelknolletjes) begrijpen. Je moet de nadelen van kunstmestproductie en -gebruik kennen, zoals energieverbruik, uitputting van grondstoffen en eutrofiëring.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen het gebruik van kunstmest en een negatief milieueffect of een duurzaamheidsprobleem. Je moet je antwoord specifiek en beargumenteerd formuleren, waarbij je de juiste vaktaal gebruikt.

Waar op letten: Je noemt een specifiek nadeel van kunstmestproductie of -gebruik.
Je argument is gerelateerd aan duurzaamheid of milieueffecten, niet aan economie.
Je legt kort uit waarom het genoemde nadeel een probleem is.
Je gebruikt de juiste vakterm als die van toepassing is (bv. eutrofiëring, fossiele brandstoffen).

### Vraag 13 – Opgave 13

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over een experiment met honingklaver en zoutconcentraties. Je moet beoordelen of deze uitspraken correcte conclusies zijn op basis van de gegeven grafieken. Je moet je antwoord beargumenteren door te verwijzen naar de grafieken.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen biomassa, dissimilatie, stikstoffixatie, beperkende factor en abiotische factoren kennen. Je moet ook weten hoe je een staafdiagram correct interpreteert en hoe je conclusies trekt die direct door de data worden ondersteund.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie aflezen uit staafdiagrammen. Je kunt redeneren over oorzaak en gevolg in biologische processen. Je kunt kritisch beoordelen of een conclusie gerechtvaardigd is op basis van de gepresenteerde data, zonder aannames te doen die niet door de data worden ondersteund.

Waar op letten: Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk en baseert je oordeel uitsluitend op de gegevens in afbeelding 3.
Je legt per uitspraak kort uit waarom deze wel of niet een juiste conclusie is, door te verwijzen naar specifieke delen van de grafiek.
Je let op het verschil tussen correlatie en causaliteit; een verband in de grafiek betekent niet automatisch een directe oorzaak-gevolgrelatie zoals in de uitspraak gesuggereerd.
Je controleert of de grafiek daadwerkelijk informatie geeft over het proces dat in de uitspraak wordt genoemd (bijvoorbeeld dissimilatie of opnamelocatie).
Je interpreteert de rechter grafiek correct als een indicator voor de relatieve bijdrage van stikstoffixatie, en niet direct voor de absolute activiteit of de beperkende factor voor groei.

### Vraag 14 – Opgave 14

Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van de borstkas met genummerde spiergroepen. Je moet per spiergroep aangeven of deze samentrekt bij een diepe inademing.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van de verschillende ademhalingsspieren kennen, met name welke spieren samentrekken bij een diepe inademing en welke bij een (geforceerde) uitademing. Je moet ook weten welke spieren als hulpademhalingsspieren fungeren.

Wat moet je kunnen: Je kunt de spiergroepen in de afbeelding identificeren en hun rol bij de ademhaling correct toewijzen. Je kunt onderscheid maken tussen de spieren die de borstholte vergroten en die deze verkleinen.

Waar op letten: Je benoemt per spiergroep of deze wel of niet samentrekt bij een diepe inademing.
Je onderscheidt de spieren die betrokken zijn bij inademing van die bij uitademing.
Je herkent dat bij een diepe inademing ook hulpspieren worden gebruikt.
Je let goed op de functie van de binnenste versus de buitenste tussenribspieren.
Je noteert de antwoorden duidelijk bij de juiste nummers (1 t/m 5).

### Vraag 15 – Opgave 15

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van de waterhuishouding in het menselijk lichaam, specifiek de rol van hormonen en de nieren. Je moet de functie van een specifiek hormoon en de locatie van zijn werking kennen.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van het hormoon ADH kennen, de organen die het produceren en beïnvloeden, en de processen die in de nieren plaatsvinden (ultrafiltratie, terugresorptie, secretie). Je moet ook de anatomie van een nefron en de bijbehorende bloedvaten kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen watertekort, hormoonafgifte en de reactie van de nieren kunnen leggen. Je moet de richting van het watertransport in de nieren kunnen bepalen onder invloed van ADH en dit kunnen onderscheiden van andere transportprocessen.

Waar op letten: Je benoemt de specifieke delen van de nier die betrokken zijn bij de werking van ADH.
Je geeft de correcte richting van het watertransport aan, specifiek voor de functie van ADH.
Je onderscheidt de werking van ADH van andere processen in de nier, zoals ultrafiltratie.
Je gebruikt de juiste vakterm voor het proces dat ADH beïnvloedt (terugresorptie).

### Vraag 16 – Opgave 16

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gaswisseling in de longen en de invloed van een medische aandoening (longoedeem) hierop. Je moet de gegeven formule voor diffusiesnelheid interpreteren en toepassen op de beschreven situatie.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van diffusie kennen, inclusief de factoren die de diffusiesnelheid beïnvloeden. Je moet ook de fysiologische gevolgen van longoedeem begrijpen, met name hoe vochtophoping de longfunctie beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je kunt een formule interpreteren en de relatie tussen de variabelen uitleggen. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie opstellen tussen een fysiologische verandering (longoedeem) en de gevolgen daarvan voor een proces (diffusie van zuurstof). Je kunt je antwoord helder en logisch formuleren.

Waar op letten: Je legt uit hoe longoedeem de diffusie-afstand beïnvloedt, specifiek door de vochtophoping.
Je legt de relatie uit tussen de diffusie-afstand en de diffusiesnelheid op basis van de gegeven formule.
Je benoemt de correcte richting van de verandering voor zowel de diffusie-afstand als de diffusiesnelheid.
Je gebruikt de termen 'diffusie-afstand' en 'diffusiesnelheid' correct in je uitleg.

### Vraag 17 – Opgave 17

Wat kun je verwachten: Je krijgt een onvolledig schema van een regelkring over de longventilatie. Je moet dit schema aanvullen met de juiste termen en de aard van de beïnvloeding (stimulering of remming) aangeven.

Wat moet je kennen: Je moet de onderdelen en de werking van de regelkring van de ademhaling kennen, inclusief de rol van CO2-concentratie, chemoreceptoren, ademcentrum en ademhalingsspieren. Ook moet je het principe van negatieve terugkoppeling begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een biologische regelkring analyseren en aanvullen. Je kunt de relaties tussen verschillende fysiologische componenten correct weergeven met behulp van plus- en mintekens.

Waar op letten: Je plaatst de termen 'ademcentrum', 'ademhalingsspieren' en 'chemoreceptoren' in de juiste volgorde in de lege kaders van de regelkring.
Je bepaalt voor elke pijl in de regelkring of deze een stimulering/toename (+) of een remming/afname (-) aangeeft en noteert dit in de bijbehorende cirkel.
Je let goed op de richting van de pijlen en de causale verbanden tussen de verschillende onderdelen van de regelkring.
Je herkent dat de regeling van de longventilatie een voorbeeld is van negatieve terugkoppeling.

### Vraag 18 – Opgave 18

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifieke stof die een rol speelt in het zenuwstelsel en je moet de algemene categorie benoemen waartoe deze stof behoort.

Wat moet je kennen: Je moet de functie en de naam van stoffen kennen die betrokken zijn bij de impulsoverdracht tussen zenuwcellen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een specifiek voorbeeld van een biologische stof koppelen aan de algemene biologische term die de functie van deze stof beschrijft.

Waar op letten: Je geeft de algemene biologische naam voor dit type stof, niet het specifieke voorbeeld uit de tekst.
Je gebruikt de correcte vakterm.
Je onderscheidt deze stoffen van hormonen.

### Vraag 19 – Opgave 19

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interactie tussen twee organismen en je moet bepalen welk organisme voordeel heeft op basis van de beschreven relatie.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen symbiotische relaties kennen: mutualisme (+/+), commensalisme (+/0) en parasitisme (+/-). Je moet ook de kenmerken van de malariaparasiet en de malariamug kennen, voor zover relevant voor hun ecologische interactie.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie over de relatie tussen organismen correct interpreteren en toepassen op de definities van ecologische relaties. Je moet specifiek kunnen bepalen welk organisme voordeel heeft in een commensale relatie.

Waar op letten: Je moet de definitie van ecologische relaties kennen, specifiek commensalisme, mutualisme en parasitisme.
Je moet de organismen uit de vraag correct identificeren en hun rol in de relatie.
Je moet onderscheid maken tussen de verschillende relaties die de malariaparasiet aangaat (met de mug en met de mens).
Je moet je antwoord beperken tot de organismen die in de vraagtekst worden genoemd in relatie tot 'deze relatie'.

### Vraag 20 – Opgave 20

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de classificatie van de malariaparasiet op basis van zijn celkenmerken. Je moet de verschillen tussen de celstructuur van de malariaparasiet en die van planten, schimmels en bacteriën kennen.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende celstructuren van planten, schimmels, bacteriën en protisten (waartoe de malariaparasiet behoort) kennen. Denk hierbij aan de aanwezigheid of afwezigheid van een celwand, celkern, mitochondriën, grote centrale vacuole, en andere membraan-omsloten organellen.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit figuur 1 (de schematische weergave van de malariaparasiet) kunnen interpreteren en de aanwezige organellen kunnen benoemen. Je moet deze kennis kunnen toepassen om de malariaparasiet correct te classificeren en te onderscheiden van andere rijken.

Waar op letten: Je moet voor elk deel van de vraag een ANDER kenmerk noemen. Als je twee keer hetzelfde kenmerk noemt, krijg je maar één scorepunt.
Je moet specifieke kenmerken noemen die de malariaparasiet onderscheiden van planten/schimmels EN van bacteriën.
Je moet de juiste vakterm gebruiken voor de celonderdelen of structuren.
Je moet goed kijken naar de aanwezige organellen in figuur 1 om je antwoord te onderbouwen.

### Vraag 21 – Opgave 21

Wat kun je verwachten: Je krijgt een kruisingsschema dat je moet invullen. De vraag gaat over genetica en genetische modificatie bij malariamuggen. Je moet de genotypen van ouders, geslachtscellen, zygoten en nakomelingen bepalen, rekening houdend met een specifieke modificatie.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetica kennen, zoals de begrippen genotype, homozygoot, heterozygoot, gameten (geslachtscellen) en zygoten. Ook moet je weten hoe je een kruisingsschema invult en hoe allelen worden doorgegeven van ouders op nakomelingen. Je moet ook de specifieke informatie uit de casus over de modificatie-genen kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een kruisingsschema correct invullen. Je kunt de genotypen van geslachtscellen, zygoten en nakomelingen afleiden uit de genotypen van de ouders. Je kunt specifieke informatie uit een tekst, zoals de werking van de modificatie-genen, toepassen op een genetisch vraagstuk.

Waar op letten: Je let goed op de specifieke instructie over de modificatie-genen die een heterozygote cel homozygoot maken.
Je vult de genotypen van de geslachtscellen (gameten) correct in, waarbij je bedenkt dat deze haploïde zijn (één allel).
Je vult de genotypen van de zygoten en nakomelingen correct in, waarbij je bedenkt dat deze diploïde zijn (twee allelen).
Je zorgt ervoor dat je alle gevraagde onderdelen van het schema invult.

### Vraag 22 – Opgave 22

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ecologische impact van het niet uitroeien van een soort. Je moet nadenken over de rol van een organisme binnen een ecosysteem.

Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'ecosysteem', 'voedselweb', 'biodiversiteit' en 'ecologische rol' kennen. Je moet ook weten dat organismen, zelfs 'schadelijke' soorten, belangrijke functies kunnen vervullen in de natuur.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen het behoud van een soort en de positieve gevolgen daarvan voor het ecosysteem. Je moet een specifiek ecologisch voordeel kunnen formuleren.

Waar op letten: Je benoemt een specifiek ecologisch voordeel, niet een algemeen voordeel.
Je focust op de rol van de mug in de natuur, niet op de mens.
Je gebruikt correcte ecologische vaktermen.
Je vermijdt het noemen van niet-ecologische voordelen.

### Vraag 23 – Opgave 23

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen omgevingstemperatuur en energieverbruik van een dier. Je moet een passend diagram kiezen uit meerdere opties. Dit vereist inzicht in thermoregulatie en energiebalans.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'endotherm' en 'ectotherm' kennen en het verschil in hun thermoregulatie. Je moet weten hoe een endotherm dier zijn lichaamstemperatuur constant houdt en welke rol energieverbruik hierbij speelt. Specifiek moet je begrijpen dat een groter temperatuurverschil tussen het lichaam en de omgeving leidt tot meer warmteverlies en dus een hoger energieverbruik om de lichaamstemperatuur te handhaven.

Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de vraag (hommel, lichaamstemperatuur 32 °C) koppelen aan je kennis over thermoregulatie. Je kunt de assen van de diagrammen correct interpreteren en de getoonde relaties analyseren. Je kunt logisch redeneren over de oorzaak-gevolg relatie tussen omgevingstemperatuur, warmteverlies en energieverbruik om het juiste diagram te selecteren.

Waar op letten: Je herkent dat een hommel een endotherm dier is en zijn lichaamstemperatuur constant houdt.
Je begrijpt dat een endotherm dier energie verbruikt om warmte te produceren en zo zijn lichaamstemperatuur op peil te houden.
Je legt de relatie tussen het temperatuurverschil met de omgeving en de benodigde energieproductie uit.
Je interpreteert de assen van de grafiek correct: omgevingstemperatuur op de x-as en energieverbruik op de y-as.
Je kiest het diagram dat een dalend energieverbruik toont bij een stijgende omgevingstemperatuur, omdat het dier dan minder warmte verliest en dus minder hoeft te produceren.

### Vraag 24 – Opgave 24

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over hoe de lichaamsgrootte van een organisme invloed heeft op de warmteregulatie. Je moet een biologisch principe toepassen om dit verschil te verklaren.

Wat moet je kennen: Je moet het concept van de oppervlakte-volume verhouding kennen en begrijpen hoe dit van invloed is op processen zoals warmteverlies en opname van stoffen. Je moet ook weten dat warmteverlies voornamelijk via het oppervlak plaatsvindt en warmteproductie gerelateerd is aan het volume (massa).

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de grootte van een organisme en de efficiëntie van warmtebehoud. Je moet dit kunnen formuleren met de juiste biologische termen.

Waar op letten: Je moet de term 'oppervlakte-volume verhouding' of een vergelijkbare formulering gebruiken.
Je moet uitleggen dat het gaat om de *relatieve* oppervlakte ten opzichte van het volume, niet de absolute oppervlakte.
Je moet de relatie leggen tussen deze verhouding en het vasthouden van warmte.
Je moet specifiek verwijzen naar de hommel en de honingbij in je verklaring.

### Vraag 25 – Opgave 25

Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen een verandering in de omgeving en het verdwijnen van een soort. Je moet hierbij specifiek denken aan levende factoren in een ecosysteem.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'biotische factor' en 'abiotische factor' kennen en kunnen onderscheiden. Je moet ook voorbeelden van biotische factoren kennen die invloed hebben op populaties, zoals concurrentie, predatie, ziekteverwekkers en exoten.

Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de vraagtekst analyseren en een relevante, aanvullende biotische factor benoemen die het verdwijnen van hommelsoorten kan verklaren. Je kunt een specifiek voorbeeld van een biotische factor noemen die een negatief effect heeft op de hommelpopulatie.

Waar op letten: Je noemt een biotische factor, geen abiotische factor.
Je noemt een ANDERE biotische factor dan het verdwijnen van plantensoorten (die al in de tekst genoemd wordt).
Je antwoord moet een negatieve invloed kunnen hebben op de hommelpopulatie.
Je gebruikt de juiste ecologische vakterm.

### Vraag 26 – Opgave 26

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het verband tussen generatietijd en adaptatie, waarbij je de mechanismen van evolutie moet toepassen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie door natuurlijke selectie kennen, inclusief de rol van genetische variatie (mutaties en recombinatie) en de invloed van generatietijd.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen uitleggen tussen een korte generatietijd en de snelheid van adaptatie, door de stappen van natuurlijke selectie correct te benoemen en te verbinden.

Waar op letten: Je moet expliciet benoemen dat genetische variatie de basis is voor adaptatie.
Je moet de link leggen tussen een korte generatietijd en de frequentie van natuurlijke selectie.
Je gebruikt de vakterm 'natuurlijke selectie'.
Je legt uit hoe de twee stappen (variatie en selectie) samenhangen met een korte generatietijd voor snellere adaptatie.

### Vraag 27 – Opgave 27

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor de afname van de zuigsnuitlengte van hommels, gebaseerd op de gegeven informatie over de interactie tussen hommels en planten. Je bouwt een logische redenering op die de stappen van natuurlijke selectie volgt.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van natuurlijke selectie kennen, inclusief concepten als selectiedruk, fitness, adaptatie en de relatie tussen organismen en hun omgeving (ecologie). Je moet ook weten hoe bestuiving werkt en wat de gevolgen zijn van verminderde bestuiving voor plantenpopulaties.

Wat moet je kunnen: Je kunt een complexe biologische redenering opbouwen en deze helder formuleren. Je kunt de informatie uit de casus (over hommels, bloembuizen en klimaatverandering) toepassen op de principes van evolutie. Je kunt oorzaak-gevolgrelaties correct identificeren en beschrijven.

Waar op letten: Je legt de causale keten van oorzaak en gevolg correct uit.
Je benoemt de rol van bestuiving/bevruchting en de invloed daarvan op de plantenpopulatie.
Je legt uit hoe de verandering in de plantenpopulatie leidt tot een selectievoordeel voor hommels met een kortere zuigsnuit.
Je gebruikt de vakterm 'selectievoordeel' of 'fitness' correct in je uitleg.
Je vermijdt het omdraaien van de oorzaak-gevolgrelatie (bijvoorbeeld: kortere snuit leidt tot minder bezoek aan lange bloemen).

### Vraag 28 – Opgave 28

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de bloedsomloop van een watervogel, specifiek de route van een parasiet door het lichaam. Je moet kennis over de dubbele bloedsomloop en de functies van verschillende bloedvaten en hartkamers toepassen.

Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van de dubbele bloedsomloop kennen, inclusief de kleine (long) en grote (lichaams) bloedsomloop. Je moet weten welke harthelft bloed naar de longen pompt en welke naar de rest van het lichaam. Ook moet je het verschil kennen tussen slagaders (die bloed van het hart afvoeren) en aders (die bloed naar het hart toe voeren), en specifiek de functie van de darmslagader en de poortader.

Wat moet je kunnen: Je kunt de route van een stof of organisme door de bloedsomloop van een gewerveld dier (zoals een watervogel) volgen. Je kunt de juiste termen voor hartkamers en bloedvaten gebruiken. Je kunt een meerkeuzevraag analyseren en de juiste combinatie van antwoorden selecteren op basis van je kennis van de fysiologie.

Waar op letten: Je moet de route van de cercarie door de bloedsomloop van de watervogel correct beschrijven, specifiek welk deel van het hart wordt gepasseerd.
Je moet de route van de volwassen platworm vanuit de longen naar het darmweefsel correct beschrijven, specifiek welke bloedvaten hierbij betrokken zijn.
Je moet de functie van de linker- en rechterharthelft in de bloedsomloop kennen en toepassen.
Je moet het verschil tussen de darmslagader en de poortader kennen en toepassen.
Je moet de juiste combinatie van de twee routes kiezen uit de gegeven opties.

### Vraag 29 – Opgave 29

Wat kun je verwachten: Je moet de fysiologische gevolgen van darmbeschadiging kunnen beredeneren in relatie tot de groei van een organisme. Je moet hierbij verder kijken dan alleen 'ziek zijn'.

Wat moet je kennen: Je kent de functie van de darm bij de spijsvertering en opname van voedingsstoffen. Je weet dat groei afhankelijk is van voldoende bouwstoffen en energie. Je begrijpt dat het lichaam energie en bouwstoffen nodig heeft voor herstel en afweer.

Wat moet je kunnen: Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie opstellen tussen darmbeschadiging en groeiachterstand. Je kunt twee verschillende, geldige fysiologische mechanismen benoemen die tot dit gevolg leiden.

Waar op letten: Je geeft twee ONAFHANKELIJKE verklaringen. Als je twee keer een verminderde opname noemt (bijvoorbeeld van vetten en eiwitten), telt dit als één verklaring.
Je legt het causale verband duidelijk uit: hoe leidt de beschadiging tot de groeiachterstand?
Je gebruikt de juiste biologische termen die passen bij spijsvertering, opname en energiebalans.
Je focust op de fysiologische processen die direct gerelateerd zijn aan groei en darmfunctie.

### Vraag 30 – Opgave 30

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over onderzoeksmethoden, specifiek over de begrippen betrouwbaarheid en validiteit in de context van eDNA-onderzoek. Je moet de invloed van twee verschillende aspecten van het onderzoek op deze begrippen kunnen benoemen en uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van betrouwbaarheid en validiteit kennen en het verschil ertussen begrijpen. Je moet ook weten hoe verschillende aspecten van een onderzoek (zoals het aantal monsters of de specificiteit van een detectiemethode) deze beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je kunt de begrippen betrouwbaarheid en validiteit toepassen op een concrete onderzoekssituatie. Je kunt redeneren hoe specifieke onderzoekskeuzes (meerdere monsters, unieke DNA-volgorde) de betrouwbaarheid of validiteit van de resultaten beïnvloeden.

Waar op letten: Je legt duidelijk het verschil uit tussen betrouwbaarheid en validiteit.
Je benoemt specifiek hoe 'meerdere watermonsters' de betrouwbaarheid beïnvloeden.
Je benoemt specifiek hoe de 'unieke nucleotidenvolgorde' de validiteit beïnvloedt.
Je gebruikt de termen 'betrouwbaarheid' en 'validiteit' correct in de context van het onderzoek.
Je vermijdt algemene definities en past de begrippen toe op de specifieke situatie in de vraag.

### Vraag 31 – Opgave 31

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een voedselweb en moet een ecologische redenering geven waarom een voorgestelde ingreep (extra blankvoorns uitzetten) niet het gewenste effect zal hebben op de slakkenpopulatie. Je moet hierbij de relaties tussen de verschillende organismen in het voedselweb gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van voedselwebben kennen, inclusief predatie, concurrentie en trofische niveaus. Je moet ook begrijpen hoe veranderingen in de populatiegrootte van één soort indirecte effecten kunnen hebben op andere soorten in het voedselweb.

Wat moet je kunnen: Je moet een voedselweb kunnen interpreteren en causale verbanden tussen verschillende organismen kunnen afleiden. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de indirecte effecten van een populatieverandering beschrijft, en deze redenering duidelijk en beknopt kunnen formuleren.

Waar op letten: Je moet een causale keten van minimaal twee stappen beschrijven die leidt tot een afname van het effect op de slakkenpopulatie, of zelfs een toename van de slakkenpopulatie.
Je moet specifiek verwijzen naar organismen en relaties zoals weergegeven in afbeelding 2.
Je mag niet alleen herhalen dat de blankvoorn andere organismen eet; je moet een *verklaring* geven waarom dit de slakkenpopulatie niet significant zal beïnvloeden.
Elk correct causaal stapje in je redenering levert een scorepunt op.
Zorg dat je redenering logisch en biologisch correct is binnen de context van het voedselweb.

### Vraag 32 – Opgave 32

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de aanpassingen van een plant aan zijn omgeving. Je moet specifieke termen uit de ecologie kennen en toepassen op de gegeven situatie.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en voorbeelden van abiotische factoren kennen, vooral die relevant zijn voor de bodem en plantengroei. Je moet ook het concept van een 'tolerantiegrenzen' en 'tolerantiegebied' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt abiotische factoren onderscheiden van biotische factoren. Je kunt voorbeelden van abiotische factoren in de bodem benoemen die van invloed zijn op plantengroei.

Waar op letten: Je noemt twee verschillende abiotische factoren.
Je zorgt ervoor dat de factoren specifiek betrekking hebben op de bodem, zoals gevraagd in de vraag.
Je vermijdt het noemen van biotische factoren (levende invloeden).
Je gebruikt de juiste vakterm voor de factor.

### Vraag 33 – Opgave 33

Wat kun je verwachten: Je moet een verband leggen tussen de genetische variatie binnen een populatie en het succes van een soort in een nieuwe omgeving. Dit is een klassiek voorbeeld van evolutionaire principes toegepast op ecologie.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'genetische variatie', 'populatie' en 'natuurlijke selectie' kennen en begrijpen hoe deze samenhangen. Ook moet je weten wat een 'exoot' is en welke uitdagingen een nieuwe omgeving met zich meebrengt.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten die de aanwezigheid van genetische variatie koppelt aan de overlevingskansen van een populatie in een veranderende of nieuwe omgeving. Je moet de stappen van deze redenering duidelijk en logisch kunnen formuleren.

Waar op letten: Je benoemt expliciet dat er individuen met verschillende eigenschappen zijn binnen de populatie.
Je legt uit hoe deze verschillende eigenschappen de overlevingskans van de populatie als geheel vergroten in een nieuwe, onbekende omgeving.
Je vermijdt vage formuleringen zoals 'ze kunnen zich beter aanpassen' en focust op de aanwezigheid van reeds geschikte individuen.
Je gebruikt de term 'genetische variatie' correct in relatie tot de overlevingskansen van de populatie.

### Vraag 34 – Opgave 34

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over transport in planten en de gevolgen van verstoring van dit transport. Je moet de functies van verschillende vaten en sapstromen kennen en kunnen toepassen in een specifieke situatie.

Wat moet je kennen: Je moet de functies van houtvaten (xyleem) en bastvaten (floëem) kennen. Je moet weten welke stoffen via de anorganische sapstroom en de organische sapstroom worden getransporteerd. Ook moet je de relatie tussen fotosynthese in bladeren en de energievoorziening van de wortels begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste vaten koppelen aan de anorganische sapstroom. Je kunt de oorzaak-gevolgrelatie tussen het afsterven van bladeren en het afsterven van wortels uitleggen, specifiek gericht op het type stoffen dat de wortels nodig hebben.

Waar op letten: Je benoemt correct welk type vaten de anorganische sapstroom transporteert.
Je legt uit welke stoffen de bladeren produceren en via welk type vaten deze naar de wortels gaan.
Je redeneert correct dat het afsterven van de bladeren leidt tot een tekort aan deze stoffen in de wortels.
Je gebruikt de juiste vaktermen: houtvaten, bastvaten, anorganische sapstroom, organische stoffen.

### Vraag 35 – Opgave 35

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het uitroeien van een plantensoort en moet verklaren waarom bepaalde maatregelen niet voldoende zijn. Je moet nadenken over de levenscyclus en voortplantingsstrategieën van planten.

Wat moet je kennen: Je moet de concepten van plantenvoortplanting kennen, inclusief zaadverspreiding, zaadbanken in de bodem en vegetatieve voortplanting (bijvoorbeeld uit wortelresten). Je moet ook begrijpen hoe deze mechanismen bijdragen aan de persistentie van een populatie in een gebied.

Wat moet je kunnen: Je kunt een verklaring geven voor een ecologisch fenomeen door relevante biologische concepten toe te passen. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie formuleren die uitlegt waarom het verwijderen van volwassen planten niet altijd leidt tot het uitroeien van de soort.

Waar op letten: Je benoemt een mechanisme waardoor de plantenpopulatie kan voortbestaan, zelfs na het verwijderen van de volwassen planten.
Je gebruikt de term 'zaden in de bodem' of 'zaadbank' OF 'wortelresten'.
Je legt uit hoe deze zaden of wortelresten leiden tot nieuwe planten.
Je antwoord is specifiek voor planten en hun voortplantingsstrategieën.

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijdvak 2
woensdag 23 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 42 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1018-a-21-2-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Bionisch oog

Onderzoekers in Duitsland hebben een bionisch oog ontwikkeld waardoor blinde mensen op termijn mogelijk weer kunnen zien.

Het bionische oog dat de onderzoekers ontwikkelden, werd getest bij mensen met retinitis pigmentosa. Mensen met deze aandoening worden ziend geboren, maar gedurende hun leven neemt het zicht steeds verder af doordat de zintuigcellen afsterven. In het begin sterven alleen de staafjes af, maar in een vergevorderd stadium verdwijnen ook steeds meer kegeltjes uit het netvlies.

1p 1 Wat is een van de eerste symptomen die optreden bij retinitis pigmentosa?
A alleen grijstinten kunnen zien
B alleen wazig kunnen zien
C in schemerdonker slecht kunnen zien
D rood en groen slecht van elkaar kunnen onderscheiden

Er zijn verschillende vormen van retinitis pigmentosa, die op verschillende manieren overerven. In afbeelding 1 is de overerving van retinitis pigmentosa in een familie weergegeven.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een pedigree van twee generaties. Individu 1 en 3 zijn cirkels (vrouwen) en zijn wit (ziend). Individu 2 en 4 zijn vierkanten (mannen) en zijn wit (ziend). Individu 5 is een cirkel (vrouw) en is zwart (retinitis pigmentosa). Individu 6 is een vierkant (man) en is wit (ziend). Individu 7 en 8 zijn cirkels (vrouwen) en zijn zwart (retinitis pigmentosa). Individu 9 is een vierkant (man) en is wit (ziend). Er zijn lijnen die de relaties weergeven: 1 en 2 zijn ouders van 5. 3 en 4 zijn ouders van 6. 5 en 6 zijn ouders van 7, 8 en 9.]

Legenda:
• retinitis pigmentosa
O ziend

2p 2 – Noteer een combinatie van een kind met zijn/haar ouders uit de stamboom waaruit blijkt dat het allel dat retinitis pigmentosa veroorzaakt, in deze familie recessief is.
– Noteer een combinatie van een kind met zijn/haar vader of moeder uit de stamboom waaruit blijkt dat retinitis pigmentosa in deze familie niet X-chromosomaal overerft.

HA-1018-a-o 2 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 3

In het netvlies van drie patiënten die grotendeels blind waren door retinitis pigmentosa, werd een chip met 1500 lichtdetectors geplaatst.
Als licht op een lichtdetector valt, wordt via een versterker en een
elektrode een signaal afgegeven aan zenuwcellen in het netvlies. In
afbeelding 2 is een deel van het netvlies met daarin een chip met vier
lichtdetectors schematisch weergegeven.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische weergave van een deel van het netvlies met een chip, met daarin lichtdetectoren, versterkers en elektroden. Labels R, Q, P, licht, pigmentcellen, versterker, lichtdetector en elektrode zijn aanwezig.]

1p 3 Noteer de letter die de cellaag aangeeft waarvan de lichtdetectors de
functie overnemen.

De versterker zorgt ervoor dat het signaal van de lichtdetector sterk
genoeg is om, via de zenuwcellen van het netvlies, de hersenen te
bereiken. Een accu buiten het lichaam voorziet de chip van stroom via
een draadje door het hoofd.

Over de werking van het bionische oog worden drie uitspraken gedaan:
1 Uit de informatie blijkt dat de drempelwaarde van de lichtdetectors
lager is dan die van kegeltjes van een persoon zonder retinitis
pigmentosa.
2 Als de elektrodes signalen afgeven, zullen in zenuwcellen van het
netvlies impulsen ontstaan.
3 De beeldvorming bij de patiënt zal het beste zijn als de chip wordt
aangebracht op de plaats van de gele vlek.

2p 4 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de
betreffende uitspraak juist of onjuist is.

HA-1018-a-0 3 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 4

5 (1p) Het signaal wordt via de oogzenuw naar de hersenen verstuurd. In de hersenen wordt de informatie verwerkt.
In welk gedeelte van de hersenen wordt het beeld gevormd?
A in de grote hersenen
B in de hersenstam
C in de kleine hersenen

6 (1p) Om het bionische oog te testen kregen de proefpersonen vormen te zien. Uit het onderzoek werd geconcludeerd dat het bionische oog het zicht van de proefpersonen verbeterde. Een controleproef was onderdeel van dit onderzoek. Beschrijf hoe de controleproef werd gedaan.

HA-1018-a-o 4 / 23 lees verder ► ► ►
eiden.nl. Pagina: 362

### Pagina 5

Zilte landbouw

De landbouw in Nederland maakt voornamelijk gebruik van zoet water. Ecologisch Arjen de Vos van het Zilt Proefbedrijf op Texel test de zouttolerantie van gangbare landbouwgewassen. Zijn er gewassen die tegen zouter water kunnen?

Een groot deel van Nederland ligt aan de kust en heeft daardoor met binnensijpelend zeewater en brak grondwater te maken. De meeste plantensoorten zijn gevoelig voor deze verzilting. De opgeloste zout-ionen rondom de wortels verstoren de wateropname waardoor de planten uitdrogen.

Bij gewassen die op zilte plaatsen groeien, bevat het bodemvocht rondom een wortelcel meer opgeloste deeltjes dan het vocht in de cel zelf. Als gevolg hiervan verandert de osmotische waarde van de wortelcellen. Is het bodemvocht dan hypertoon of hypotoon? En wordt tijdens het uitdrogen de osmotische waarde van de wortelcellen hoger of lager?

2p 7
bodemvocht is
osmotische waarde wortelcellen
wordt tijdens uitdrogen

A hypertoon
B hypertoon
C hypotoon
D hypotoon
hoger
lager
hoger

Sommige droogtetolerante plantensoorten zijn ook zouttolerant. Om verdamping te kunnen beperken, hebben deze planten bepaalde aanpassingen.
Drie kenmerken van bladeren zijn:
1 het aantal huidmondjes per cm²
2 de dikte van de cuticula (waslaag)
3 de bladoppervlakte ten opzichte van de bladhoud
2p 8 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende kenmerk groter of kleiner moet zijn om de verdamping te beperken.

Een teveel aan zoutionen verstoort de activiteit van enzymen in plantencellen. Veel zouttolerante planten slaan opgenomen ionen op in een bepaald deel van de cel. Hierdoor worden celprocessen niet verstoord.
1p 9 In welk deel van de cel worden de zoutionen opgeslagen?
A in de chloroplasten
B in de mitochondriën
C in de vacuole
D in het endoplasmatisch reticulum

HA-1018-a-o
5 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 6

Arjen de Vos zoekt naar landbouwgewassen die geschikt zijn voor de zilte
teelt door gewassen te kweken bij verschillende zoutconcentraties van het
bodemvocht. Voor het verwerken van de gegevens gebruikt hij een
wiskundig model: er is een lineaire afname van de gewasopbrengst als de
zoutconcentratie van het bodemvocht een bepaalde drempelwaarde
overschrijdt. Het model is weergegeven in afbeelding 1. Hierin is $Z_{max}$ de
maximale zoutconcentratie waarbij er nog 100% gewasopbrengst is en
$Z_{50%}$ de zoutconcentratie waarbij de gewasopbrengst 50% is. Als maat
voor de zoutconcentratie gebruikt hij de geleidbaarheid van het
bodemvocht, uitgedrukt in dS/m.

afbeelding 1
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'relatieve opbrengst (%)' van 0 tot 100 en op de x-as 'zoutconcentratie (dS/m)' beginnend bij 0. De grafiek toont een horizontale lijn op 100% tot Zmax, daarna een dalende lijn tot Z50% waar de opbrengst 50% is. De daling na Zmax wordt aangegeven met 'opbrengstdaling' van 1.0.]

De Vos heeft van verschillende gewassen de $Z_{max}$ (in dS/m) en de
opbrengstdaling (in % per 1,0 dS/m) bepaald. Een deel van de resultaten
is weergegeven in tabel 1.

tabel 1
| gewas                 | $Z_{max}$ (dS/m) | opbrengstdaling (% per dS/m) |
|-----------------------|----------------|------------------------------|
| aardappel, Miss Mignonne | 4              | 7                            |
| broccoli              | 6              | 6                            |
| rode ui               | 6              | 12                           |
| wortel, variëteit 101 | 3              | 9                            |

2p 10 Voor verzilte gebieden is een gewas dat nog de helft opbrengt ten
opzichte van normaal, al heel aantrekkelijk. Met de gegevens uit tabel 1 is
te bepalen welk van de geteste gewassen de hoogste $Z_{50%}$ heeft.
Welk gewas heeft de hoogste $Z_{50%}$?
A aardappel, Miss Mignonne
B broccoli
C rode ui
D wortel, variëteit 101

HA-1018-a-o 6 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 7

Op het Zilt Proefbedrijf heeft De Vos ook meegewerkt aan een onderzoek
naar de zouttolerantie van knolletjesbacteriën. Knolletjesbacteriën leven
in een symbiotische relatie met vlinderbloemige planten zoals
honingklaver, die als een ‘groenbemester’ wordt gebruikt. Na het
onderploegen van de honingklaverplanten komen – via een reeks
processen – anorganische stikstofverbindingen in de bodem. Deze
verbindingen kunnen door het volgend gewas opgenomen worden.
Deze processen zijn weergegeven in afbeelding 2.

afbeelding 2

[FIGUUR: Schema dat de stikstofkringloop illustreert, beginnend met stikstofgas (N2) dat diffundeert naar de wortels van de honingklaver. De wortels bevatten wortelknolletjes met knolletjesbacteriën. Deze knolletjes zetten stikstofgas om in organische stikstofverbindingen. Na het onderploegen van de planten, worden deze organische verbindingen afgebroken, wat leidt tot ammonium. Ammonium wordt verder omgezet naar nitraat, dat vervolgens wordt opgenomen door het volgende gewas (opname). De afbeelding toont ook het terugkeren van stikstof naar de atmosfeer als gas.]

In het schema in afbeelding 2 zijn met de pijlen P, Q en R processen uit
de stikstofkringloop aangegeven waarbij stikstofverbindingen worden
omgezet.
2p 11 Schrijf de letters P, Q en R onder elkaar en noteer erachter wat de naam
is van het betreffende proces uit de stikstofkringloop.

Naast groenbemesting kan er ook gekozen worden voor het gebruik van
kunstmest. Kunstmest is een mengsel van mineralen dat in de fabriek
wordt gemaakt, onder andere uit gesteenten.
1p 12 Geef een argument waarom het gebruik van kunstmest minder duurzaam
is dan het gebruik van groenbemesters.

HA-1018-a-o 7 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 8

Op het Zilt Proefbedrijf werd op proefveldjes honingklaver gezaaid. Elk
veldje werd bevloeid met een bepaalde zoutoplossing. Er werden vijf
verschillende zoutconcentraties getest. De zoutoplossingen werden
gemaakt door regenwater (0 dS/m) en Waddenzeewater (35 dS/m) in
verschillende verhoudingen te mengen. Na vier maanden werd de
honingklaver geoogst en werd de biomassa van de planten bepaald. Ook
werd van een stukje van de wortels het stikstofgehalte bepaald. De
onderzoekers bepaalden welk percentage van de stikstof afkomstig is van
stikstofgas uit de lucht aan de hand van de samenstelling van de
stikstofisotopen. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 3.

afbeelding 3

[FIGUUR: Twee staafdiagrammen. Het linker diagram toont de gemiddelde biomassa van planten in gram op de y-as, tegen de zoutconcentratie in dS/m op de x-as. De staafjes dalen naarmate de zoutconcentratie toeneemt. Het rechter diagram toont het percentage stikstof afkomstig uit de lucht op de y-as, tegen de zoutconcentratie in dS/m op de x-as. De percentages blijven relatief constant over de verschillende zoutconcentraties.]

Naar aanleiding van de resultaten van de proef worden drie uitspraken
gedaan:
1 Een hogere zoutconcentratie verhoogt de dissimilatie van
honingklaver.
2 Honingklaver neemt stikstof vooral op via de bladeren.
3 De activiteit van knolletjesbacteriën is de beperkende factor voor de
groei van honingklaver in zilte omstandigheden.

2p 13 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de
betreffende uitspraak wel of niet een juiste conclusie is op basis van de
gegevens in afbeelding 3.

HA-1018-a-o 8 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 9

De Mont Blanc: adembenemend

Anna gaat met een groep klimmers onder afbeeding 1 leiding van een ervaren gids de Mont Blanc (afbeelding 1) beklimmen. Om de kans op hoogteziekte te verkleinen, beklimmen ze eerst enkele lagere bergen in de omgeving.

[FIGUUR: Een berglandschap met klimmers op een bergkam in de mist.]

Hoogteziekte ontstaat doordat lucht op grote hoogte minder zuurstof bevat dan lucht op zeeniveau. Hierdoor wordt minder zuurstof ingeademd en daalt de hoeveelheid zuurstof in het bloed. Klachten bij milde hoogteziekte zijn hoofdpijn, kortademigheid en misselijkheid. Bij ernstige hoogteziekte is er sprake van long- en hersenoedeem, wat levensbedreigend kan zijn. Voor de beklimming van de Mont Blanc wordt een aantal dagen uitgetrokken. Na twee dagen bereikt de groep een hoogte van 3835 meter. Anna merkt dat ze hijgt: ze ademt veel vaker en dieper in en uit dan normaal, zelfs als ze zich nauwelijks inspant.

In afbeelding 2 zijn vijf spiergroepen getekend die betrokken zijn bij de inademing of bij de uitademing. Bij 1, 2 en 3 is met pijlen aangegeven in welke richting de ribben bewegen als de betreffende spiergroepen samentrekken. Bij 4 en 5 is met pijlen aangegeven in welke richting het middenrif beweegt als de betreffende spiergroepen samentrekken.

afbeelding 2

[FIGUUR: Een tekening van de borstkas met de ribben en het middenrif, met nummers en pijlen die de beweging aangeven.]

1 halsspieren
2 buitenste tussenribspieren
3 binnenste tussenribspieren
4 middenrifspieren
5 buikspieren

2p 14 Schrijf de nummers 1 tot en met 5 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende spiergroepen wel of niet worden samengetrokken bij een diepe inademing.

HA-1018-a-o 9/23 lees verder

### Pagina 10

15 Door het hijgen verliest Anna veel water. De hypofyse reageert op watertekort door afgifte van het hormoon ADH. ADH beïnvloedt het watertransport in de nieren.
Wat is de richting van het watertransport dat wordt beïnvloed door ADH?
A van de haarvaten van de glomerulus naar het kapsel van Bowman
B van het kapsel van Bowman naar de haarvaten van de glomerulus
C van de nierhaarvaten naar de verzamelbuisjes
D van de verzamelbuisjes naar de nierhaarvaten

Een symptoom van hoogtezickte is longoedeem: bloedvaten in de longen vernauwen, waardoor de bloeddruk stijgt. Hierdoor gaan haarvaten vocht lekken waardoor er vocht in het longweefsel en in de longblaasjes komt. Dit beïnvloedt de diffusie van zuurstof vanuit de longblaasjes naar de haarvaten.
De diffusiesnelheid V van zuurstof vanuit de longblaasjes naar het bloed kan met de volgende formule worden bepaald:
$$V = \frac{D \cdot A \cdot (c_2 - c_1)}{x}$$
- D is de diffusieconstante
- A is de oppervlakte van de longblaasjes
- $(c_2 - c_1)$ is het verschil in zuurstofconcentratie tussen bloed en lucht
- x is de diffusie-afstand

16 Bij longoedeem verandert de diffusie-afstand en daardoor de diffusiesnelheid van zuurstof.
Wordt de diffusie-afstand groter of kleiner? En wordt de diffusiesnelheid groter of kleiner?
[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'diffusie-afstand' en 'diffusiesnelheid'. Vijf rijen met opties A, B, C, D en lege rij eronder. Kolom 1 heeft opties 'groter', 'groter', 'kleiner', 'kleiner'. Kolom 2 heeft opties 'groter', 'kleiner', 'groter', 'kleiner'.]

Enkele klimmers uit Anna's groep gebruiken een medicijn dat de kans op hoogteziekte verkleint. Dit medicijn bevat een stof die ervoor zorgt dat de $CO_2$-concentratie in het bloed hoog blijft. Hierdoor wordt de longventilatie beïnvloedt.
Bij de regeling van de longventilatie zijn het ademcentrum in de hersenstam, ademhalingsspieren en chemoreceptoren betrokken.

HA-1018-a-o 10 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 11

In afbeelding 3 is de regeling van de longventilatie weergegeven als een
regelkring. Het schema is nog niet compleet.
afbeelding 3
CO2-concentratie
van het bloed
ademhalings-
frequentie
[FIGUUR: Schematische weergave van de regeling van de longventilatie.]
In de uitwerkbijlage is het schema nogmaals afgebeeld.
2p 17 - Vul het schema aan door de volgende termen op de juiste plaats te
noteren: ademcentrum, ademhalingsspieren, chemoreceptoren.
- Noteer in de vijf cirkels een + (voor stimulering of toename) of
een – (voor remming of afname).
Anna bereikt zonder problemen de top. Door het vrijkomen van dopamine
in haar hersenen ervaart ze een gelukkig gevoel. Dopamine zorgt voor
impulsoverdracht tussen zenuwcellen in de hersenen.
1p 18 Noteer de biologische naam van stoffen zoals dopamine, die zorgen voor
impulsoverdracht tussen zenuwcellen.
HA-1018-a-o 11 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 12

Modificatie van malariamuggen

Elk jaar overlijdt bijna een miljoen mensen aan malaria. Een Amerikaanse onderzoeksroep heeft nu een genetisch gemodificeerde mug ontwikkeld die de verspreiding van malaria misschien kan stoppen.

De ziekte malaria wordt veroorzaakt door de malariaparasiet (Plasmodium sp.), een eencellig organisme. Voor zijn verspreiding is de malariaparasiet afhankelijk van malariamuggen (Anopheles sp.). Een malariamug kan de parasiet overbrengen van een besmet persoon naar een niet-besmet persoon. Voor de mens is de malariaparasiet een parasiet.

De relatie tussen de malariamug en de malariaparasiet wordt commensalisme genoemd.
1p 19 Noteer welk van deze organismen voordeel heeft of welke van deze organismen voordeel hebben in deze relatie.

In afbeelding 1 is de malariaparasiet schematisch weergegeven.

afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische tekening van een malariaparasiet met de volgende onderdelen: celmembraan, mitochondrium, golgi-apparaat, kern, ribosoom, endoplasmatisch reticulum.]

2p 20 - Noteer een kenmerk van de malariaparasiet waaruit blijkt dat de malariaparasiet niet kan worden ingedeeld bij de planten of bij de schimmels.
- Noteer een ander kenmerk van de malariaparasiet waaruit blijkt dat de malariaparasiet niet kan worden ingedeeld bij de bacteriën.

HA-1018-a-o 12 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Om te voorkomen dat malariamuggen de malariaparasieten verspreiden,
hebben de Amerikaanse onderzoekers een bepaald gen (resistentie-gen)
ingebouwd in het DNA van de mug. Dit resistentie-gen zorgt ervoor dat de
malariaparasier zich niet meer kan ontwikkelen in de mug.
De onderzoekers gebruikten hiervoor een nieuwe methode: een
resistentie-gen wordt samen met enkele modificatie-genen ingebracht in
het DNA van eicellen van de mug. Na bevruchting van de eicel zorgen de
modificatie-genen ervoor dat het resistentie-gen en de modificatie-genen
naar het homologe chromosoom worden gekopieerd. Een heterozygoté
cel wordt hierdoor homozygoot voor deze genen.
Als de gemodificeerde malariamuggen worden losgelaten in de populatie
gewone malariamuggen, zullen er kruisingen plaatsvinden. In afbeelding 2
is schematisch de kruising weergegeven van een gemodificeerd mannetje
met een gewoon vrouwtje.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een schema dat de kruising tussen een gemodificeerde mug en een gewone mug weergeeft. De gemodificeerde mug (mannetje) heeft genotype RR. De gewone mug (vrouwtje) heeft genotype rr. Beiden produceren zaadcellen en eicellen. Na bevruchting ontstaat een zygote die door modificatiegenen een genotype krijgt met daarin het resistentie-gen en de modificatie-genen. De nakomelingen kunnen heterozygoot of homozygoot zijn.]

2p 21 Noteer in dit schema het genotype van:
- de geslachtscellen van de ouders
- de zgyoten
- de nakomelingen
- de geslachtscellen van de nakomelingen

Door de methode met de gemodificeerde malariamuggen te gebruiken ter
bestrijding van malaria, worden malariamuggen niet uitgeroeid.
1p 22 Beschrijf een mogelijk ecologisch voordeel van het niet uitroeien van
malariamuggen.

HA-1018-a-o
13 / 23
leest verder ►►►


### Pagina 14

Klimaat en hommel-evolutie

Het klimaat heeft een grote rol gespeeld bij de evolutie van hommels, maar het lijkt erop dat niet alle hommelsoorten de huidige klimaatverandering kunnen bijhouden.

Hommels (afbeelding 1) zijn insecten die leven van nectar en stuifmeel. Ze spelen een belangrijke rol bij de bestuiving van bepaalde plantensoorten. Hommels hebben een aantal eigenschappen waardoor ze aangepast zijn aan koude omstandigheden. De hommel kan zijn lichaamstemperatuur verhogen door het trillen van de borstspieren, zonder dat de vleugels meebewegen. Hij kan zo een lichaamstemperatuur tot $32$ °C bereiken, zelfs bij een omgevingstemperatuur van rond het vriespunt. Daarnaast is het lichaam van de hommel behaard.

In afbeelding 2 zijn vier diagrammen weergegeven.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een close-up foto van een hommel met een witte band om zijn achterlijf.]

afbeelding 2

diagram 1
[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as 'omgevingstemperatuur (°C)' met waarden van 0 tot 15, en op de y-as 'energieverbruik' met een pijl omhoog. De curve begint laag en stijgt sterk.]

diagram 2
[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as 'omgevingstemperatuur (°C)' met waarden van 0 tot 15, en op de y-as 'energieverbruik' met een pijl omhoog. De curve is een horizontale lijn, die aangeeft dat het energieverbruik constant is.]

diagram 3
[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as 'omgevingstemperatuur (°C)' met waarden van 0 tot 15, en op de y-as 'energieverbruik' met een pijl omhoog. De curve begint hoog en daalt langzaam.]

diagram 4
[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as 'omgevingstemperatuur (°C)' met waarden van 0 tot 15, en op de y-as 'energieverbruik' met een pijl omhoog. De curve stijgt eerst, bereikt een piek rond de 10°C, en daalt daarna langzaam.]

1p 23 Noteer welk diagram de relatie tussen de omgevingstemperatuur en het energieverbruik van een hommel met lichaamstemperatuur van $32$ °C juist weergeeft.

Doordat een hommel groter en dikker is dan een honingbij, kan de hommel zijn warmte beter vasthouden dan een honingbij.

1p 24 Verklaar hoe het verschil in grootte veroorzaakt dat een hommel zijn warmte beter vast kan houden.

HA-1018-a-o
lees verder ►►►

### Pagina 15

25 Noteer een verandering in een andere biotische factor die ook kan hebben bijgedragen aan het verdwijnen van de hommelsoorten in bepaalde gebieden.

De aardhommel (Bombus terrestris) heeft de noordgrens van zijn leefgebied wél in noordwaartse richting uitgebreid. Dit was hiervoor geen aanpassing in temperatuurtolerantie nodig, maar wel aanpassing aan andere omstandigheden, zoals de te bezoeken plantensoorten. Het lijkt erop dat deze hommelsoort door de korte generatietijd (de tijd die één levenscyclus duurt) voldoende gelegenheid heeft gekregen om zijn voedselzoekgedrag aan te passen.

26 Leg uit dat een korte generatietijd een snellere aanpassing van een soort aan nieuwe omstandigheden mogelijk maakt.

Door hun lange zuignuit kunnen hommels nectar halen uit bloemen met lange bloembuizen (afbeelding 3).
De Amerikaanse hommelsoort Bombus balteatus komt voor in de afbeelding 3 hogere gedeeltes van de Rocky Mountains. In die gebieden is door klimaatverandering het aantal bloeiende planten afgenomen. Uit onderzoek blijkt dat de gemiddelde lengte van de zuignuit van Bombus balteatus daar met 24% is afgenomen in de afgelopen 50 jaar. Hommels met een kortere zuignuit kunnen makkelijker nectar opnemen uit bloemen van plantensoorten met korte bloembuizen. Hierdoor kunnen deze hommels veel meer plantensoorten bezoeken. Plantensoorten met een lange bloembuis kunnen ze echter niet meer bezoeken. Beredeneer hoe het verminderd bezoek van hommels aan plantensoorten met een lange bloembuis eraan bijdraagt dat de lengte van de zuignuit van de hommel afneemt.

HA-1018-a-o 15 / 23 lees verder

### Pagina 16

Zwimmersjeuk

Het is al een paar dagen boven de $25^\circ C$ en er wordt volop gezwommen
in recreatieplas de Polderpoel. Aan het einde van de dag hebben enkele
zwemmers rode bultjes die flink jeuken.
Beheerder Jack schrikt: zit er zwemmersjeuk in zijn zwemwater?

Zwemmersjeuk wordt veroorzaakt door verschillende parasitaire
platwormen van het geslacht *Trichobilharzia* die tijdens hun levenscyclus
twee verschillende gastheren infecteren.
Een van deze soorten, *Trichobilharzia ocellata*, ontwikkelt zich in de
longen van watervogels tot een volwassen platworm (afbeelding 1). Via de
bloedsomloop gaat de platworm naar het weefsel van de dunne darm om
eitjes te leggen (1). Deze eitjes ontwikkelen zich in het darmweefsel tot
larven. Via de ontlasting komen de larven in het water terecht (2) en
dringen een watterslak binnen (3). In de watterslak ontwikkelen ze zich tot
een cercarie (het tweede larvestadium). De cercariën verlaten de slak (4)
en gaan in het water op zoek naar een watervogel (1). Ze dringen door de
huid van de poten naar binnen, komen in de bloedsomloop en bereiken zo
het longweefsel.
Cercariën proberen ook de huid van zwemmende mensen binnen te
dringen (5). Deze is voor hen echter ondoordringbaar. De cercarie sterft,
maar veroorzaakt wel een jeukend bultje.

afbeelding 1

[FIGUUR: Schematische weergave van de levenscyclus van de zwemmersjeukveroorzaker. De cyclus begint bij de watervogel (1) met de volwassen worm, die eitjes legt. De eitjes komen via de ontlasting in het water (2) en dringen een waterslak binnen (3). In de waterslak ontwikkelen zich cercariën. De cercariën verlaten de slak (4) en dringen de huid van een watervogel (1) of een mens (5) binnen. Bij de mens veroorzaakt dit jeukende bultjes, terwijl de cercarie bij de watervogel zich ontwikkelt tot een volwassen worm.]

HA-1018-a-o
16 / 23
lees verder ➢➢➢


### Pagina 17

2p 28 Een cercarie van de soort Trichobilharzia ocellata dringt de huid van de
poten van een watervogel binnen. Vogels hebben een dubbele
bloedsomloop met dezelfde bouw als bij de mens.
Bereikt de cercarie de longen van de watervogel via de linkerharthelft of
via de rechterharthelft? Bereikt de volwassen platworm vanuit de longen
het darmweefsel via de darmslagader of via de poortader?

cercarie bereikt volwassen platworm bereikt
longen via darmweefsel via

A linkerharthelft darmslagader
B linkerharthelft poortader
C rechterharthelft darmslagader
D rechterharthelft poortader

De larven beschadigen het darmweefsel van de watervogel. Watervogels
met veel Trichobilharzia ocellata hebben daardoor soms een
groeiachterstand.
2p 29 Geef twee verschillende verklaringen waardoor beschadiging van het
darmweefsel kan leiden tot een groeiachterstand.

Jack wil weten of zijn zwemwater besmet is met Trichobilharzia ocellata.
Cercariën zijn echter niet met het blote oog te zien. Hij vult een paar
jampotjes met water van plaatsen waar zich waterslakken bevinden en
brengt ze naar een ecologisch onderzoeksbureau. Het bureau onderzoekt
de watermonsters op DNA-sporen (eDNA). Doordat alle in het water
voorkomende organismen DNA-sporen achterlaten, kan hiermee de
aanwezigheid van een soort worden aangetoond. Dit onderzoek heeft een
hoge betrouwbaarheid en een hoge validiteit.
2p 30 Wordt door het gebruiken van meerdere watermonsters de
betrouwbaarheid of de validiteit van het onderzoek verhoogd? En zorgt de
unieke nucleotidenvolgorde van Trichobilharzia ocellata voor een hoge
betrouwbaarheid of voor een hoge validiteit?

meerdere monsters de unieke nucleotidenvolgorde
verhogen de zorgt voor een hoge

A betrouwbaarheid betrouwbaarheid
B betrouwbaarheid validiteit
C validiteit betrouwbaarheid
D validiteit validiteit

HA-1018-a-0 17 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 18

Het resultaat van het onderzoek is positief: Trichobilharzia ocellata is in
het zwemwater aanwezig.
Afbeelding 2 geeft een vereenvoudigd voedselweb in de recreatieplas
weer.
afbeelding 2
[FIGUUR: Vereenvoudigd voedselweb met de volgende organismen: baars, stekelbaars, blankvoorn, larve van kokerjuffer, kikkervisje, waterslak, muggenlarve, watervlo, waterplanten, algen.]
2p 31 Na bestudering van het voedselweb (afbeelding 2) stelt Jack voor om
extra blankvoorns uit te zetten, om hiermee de slakken te bestrijden.
De ecoloog van het onderzoeksbureau betwijfelt of dit voldoende is omdat
de blankvoorn ook andere organismen eet.
Geef – aan de hand van het voedselweb – nog een andere uitleg dat het
uitzetten van extra blankvoorns waarschijnlijk niet zal leiden tot een grote
afname van de slakkenpopulatie.
Amerikaanse vogelkers
De Amerikaanse vogelkers is een exoot in Nederland. De soort wordt door
vrijwilligers bestreden, maar blijkt lastig uit te roeien.
De Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina, afbeelding 1) is een struikachtige boomsoort
waarvan de vruchten worden gegeten door
vogels en zoogdieren. Oorspronkelijk komt
de plant voor in Noord-Amerika.
Amerikaanse vogelkersen werden in het
midden van de vorige eeuw samen met
dennen en lariksen aangeplant op
voedselarme zandvlakten en heidegebieden
in Nederland om deze gebieden tot bossen
om te vormen.
afbeelding 1
HA-1018-a-o 18 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 19

De Amerikaanse vogelkers kan goed groeien op verschillende
bodemtypes doordat de soort een breed tolerantiegebied heeft voor
bepaalde abiotische factoren.
2p 32 Noteer twee abiotische factoren in de bodem waarvoor de Amerikaanse
vogelkers een breed tolerantiegebied kan hebben.

De populatie Amerikaanse vogelkers heeft een grote genetische variatie.
2p 33 Leg uit dat deze grote genetische variatie kan hebben bijgedragen aan de
succesvolle introductie van de soort in Nederland.

De Amerikaanse vogelkers is een sterke concurrent in de struiklaag van
bossen. Sommige ecologen vermoeden dat hij inheemse soorten
wegconcurreert. Daarom wordt geprobeerd de plant uit te roeien in
Nederland.
Groepen vrijwilligers verwijderen Amerikaanse vogelkersen door het
afzagen van de struiken en het uittrekken van de zaailingen.
Om te voorkomen dat afgezaagde
vogelkersstruiken weer verder groeien,
kan op de afgezaagde stammen van de
planten een oplossing met
loodglansschimmel gesmeerd worden
(afbeelding 2). De loodglansschimmel
groeit via het hout van de stam het
wortelstelsel van de vogelkers in. Als de
plant vanuit de stam nieuwe takken en
bladeren vormt, komen giftige
stofwisselingsproducten van de schimmel
via de anorganische sapstroom in de
takken en bladeren terecht. De bladeren
krijgen daardoor een zilverachtige kleur
en sterven af. Door het afsterven van de bladeren sterven de wortels
uiteindelijk ook af.
afbeelding 2

2p 34 Via welk type vaten komen giftige stoffen in de bladeren? En door gebrek
aan welk type stoffen sterven de wortels van de vogelkers?

giftige stoffen via wortels sterven door een gebrek aan

A bastvaten anorganische stoffen
B bastvaten anorganische stoffen
C houtvaten anorganische stoffen
D houtvaten organische stoffen

Zelfs als alle Amerikaanse vogelkersen worden gedood of verwijderd, is
dat toch vaak niet voldoende om de soort in een gebied uit te roeien.
1p 35 Verklaar waardoor het doden of verwijderen van de planten niet
voldoende is om de soort in een gebied uit te roeien.

HA-1018-a-o 19 / 23 lees verder >>>

### Pagina 20

Door begrazing met schapen kan de bedekkingsgraad van de Amerikaanse vogelkers laag gehouden worden. In vergelijking met het uittrekken van de planten heeft het begrazen door schapen echter ook ecologische nadelen voor het gebied.
1p 36 Beschrijf een mogelijk ecologisch nadeel.

Ondanks alle pogingen is de Amerikaanse vogelkers nog steeds aanwezig in Nederland. Onderzoek van Naturalis laat echter zien dat er in de afgelopen eeuw steeds meer vraat is aan de Amerikaanse vogelkers. Op de aangevreten planten werden veel larven van het vijf Ctip pelig struikhaantje (Gonioctena quinquepunctata), afbeelding 3) gevonden die voorheen voornamelijk werden aangetroffen op de gewone lijsterbes (Sorbus aucuparia). In een gebied waar zowel de Amerikaanse vogelkers als de gewone lijsterbes voorkomen, verzamelen de onderzoekers larven van het vijf Ctip pelig struikhaantje op beide plantensoorten. Vervolgens werd een keuz-experiment uitgevoerd.

[FIGUUR: Een close-up van een rups op een plant. De rups is wit met zwarte spikkels en heeft een stekelig uiterlijk.]

Bij dit keuz-experiment werd een aantal flessen gevuld met elk twee Ctip takken: een tak van de Amerikaanse vogelkers en een lijsterbes-tak. Vervolgens zetten de onderzoekers de larven op de stop van de flessen (bij de pijl in afbeelding 4). Dit waren óf larven die waren gevangen op de Amerikaanse vogelkers óf larven die waren gevangen op de gewone lijsterbes. De volgende dag werd gekeken waar de larven zich bevonden.

afbeelding 4

[FIGUUR: Een fles met water waarin twee soorten takken staan, elk gelabeld met "Amerikaanse vogelkers" en "lijsterbes". Op de takken zijn tekeningen van insecten te zien.]

Naar aanleiding van de resultaten concludeerden de onderzoekers dat de larven die verzameld waren op de gewone lijsterbes duidelijk voorkeur hadden voor de gewone lijsterbes, en dat de larven die verzameld waren op de Amerikaanse vogelkers géén duidelijke voorkeur hadden voor een van de twee soorten.

HA-1018-a-o 20 / 23 lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebelbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 21

In tabel 1 is het percentage larven dat gevonden is op de verschillende
takken, met P, Q, R en S weergegegeven.

tabel 1
[FIGUUR: Tabel met 2 kolommen. Linker kolom: 'larven van het vijf­stippelig
struikhaantje verzameld
op:', met onderverdelingen 'gewone lijsterbes' en 'Amerikaanse vogelkers'.
Rechter kolom: 'percentage larven na keuze­experiment gevonden op:', met
onderverdelingen 'gewone
lijsterbes-tak' en 'Amerikaanse
vogelkers-tak'.]

2p 37 Welke resultaten (tabel 1) passen bij de getrokken conclusie?
A P = 55% Q = 45%
R = 75% S = 25%
B P = 55% Q = 25%
R = 45% S = 75%
C P = 75% Q = 25%
R = 55% S = 45%
D P = 75% Q = 45%
R = 25% S = 55%

Uit DNA-onderzoek bleek dat er kleine genetische verschillen zijn tussen
de larven verzameld op de gewone lijsterbes en de larven verzameld op
de Amerikaanse vogelkers.
Het lijkt erop dat – door evolutie – aanpassing plaatsvindt aan de
Amerikaanse vogelkers, waardoor er een variant van het vijf­stippelig
struikhaantje zou kunnen ontstaan met een voorkeur voor Amerikaanse
vogelkers.

2p 38 Leg uit dat het verwijderen van Amerikaanse vogelkers deze aanpassing
zou kunnen vertragen.

HA-1018-a-0 21 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 22

Boerderijstof beschermt tegen astma

Wetenschappers onderzoeken hoe het komt dat kinderen die opgroeien op een boerderij, minder kans hebben op astma dan andere kinderen.

Astma is een ongeneselijke chronische ontsteking van de luchtwegen die meestal wordt veroorzaakt door een allergische reactie op onschuldige stoffen in de luchtwegen. Hierbij neemt de slijmproductie in de luchtwegen toe en tijdens een acute astma-aanval trekken spiertjes rond de luchtwegen samen.

Astmapatiënten gebruiken medicijnen om de gevolgen van een astma-aanval te verlichten. Een daarvan laat de spiertjes rondom de luchtwegen ontspannen, waardoor de bronchiën verwijden.
Er is ook een bepaald hormoon dat bronchiën laat verwijden.
Noteer de naam van dit hormoon.

Astma komt minder vaak voor bij kinderen die op melkveebedrijven opgroeien dan bij andere kinderen. Dit leidde tot de hypothese dat endotoxinen (bepaalde bestanddelen van bacteriën) in boerderijlucht het afweersysteem van de kinderen onderdrukken.
Om deze hypothese te toetsen kregen muizen een voorbehandeling met endotoxinen. Tien dagen daarna werden ze voor een eerste keer blootgesteld aan huisstof (sensibilisering). Een week later werd een allergische reactie uitgelokt met een tweede blootstelling aan huisstof. Naast deze experimenteergroep (groep 1) waren er drie controlegroepen (groep 2, 3 en 4). Tabel 1 toont de behandeling van de vier groepen.

tabel 1
| groep | voorbehandeling | eerste blootstelling | tweede blootstelling |
|---|---|---|---|
| 1 | endotoxinen | huisstof | huisstof |
| 2 | endotoxinen | zoutoplossing | huisstof |
| 3 | zoutoplossing | huisstof | huisstof |
| 4 | zoutoplossing | zoutoplossing | huisstof |

Na de eerste blootstelling werd een week gewacht voor de tweede blootstelling.

2p 40 Wat was de reden dat een week werd gewacht?
A Bij een aspecifieke afweerreactie duurt het enkele dagen voordat de antistoffen zijn gevormd.
B Bij een aspecifieke afweerreactie duurt het na productie van antistoffen enkele dagen voordat deze de luchtwegen bereiken.
C Bij een specifieke afweerreactie duurt het enkele dagen voordat de antistoffen zijn gevormd.
D Bij een specifieke afweerreactie duurt het na productie van antistoffen enkele dagen voordat deze de luchtwegen bereiken.

HA-1018-a-o 22 / 23

### Pagina 23

Om bij de vier groepen een allergische reactie aan te tonen werd na de
tweede blootstelling het bloed onderzocht op antistoffen van het type IgE,
en op bepaalde witte bloedcellen, de eosinofiele granulocyten. Toename
van deze beide bloedbestanddelen is een indicator voor een allergische
reactie.

2p 41 Uit welk type cellen ontstaan de bloedcellen die IgE-antistoffen
produceren? En uit welk type cellen ontstaan eosinofiele granulocyten?

type cellen waaruit
IgE-producerende
cellen ontstaan

A pre-B cel
B pre-B cel
C thymocyt
D thymocyt

type cellen waaruit
eosinofiele granulocyten
ontstaan

monoblast
myeloblast
monoblast
myeloblast

De resultaten van het bloedonderzoek zijn weergegeven in afbeelding 1.
De volgorde van de staven in afbeelding 1 komt niet overeen met de
volgorde van de groepen in tabel 1.

afbeelding 1

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de labels P, Q, R, S en op de y-as een schaalverdeling van 0 tot 1,5x10^6. De staven hebben verschillende hoogtes, waarbij de staaf boven Q het hoogst is, gevolgd door S, dan P, en ten slotte R.]

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de labels P, Q, R, S en op de y-as een schaalverdeling van 0 tot 1,5. De staven hebben verschillende hoogtes, waarbij de staaf boven Q het hoogst is, gevolgd door R en S met gelijke hoogtes, en ten slotte P met de laagste hoogte.]

1p 42 Uit het onderzoek bleek inderdaad dat bij blootstelling aan endotoxinen de
allergische reactie verminderd was.
Noteer van welke groep muizen uit tabel 1 de resultaten zijn weergegeven
met staaf Q in de diagrammen van afbeelding 1.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-1018-a-o
23 / 23
einde ■