# Eindexamen Biologie HAVO 2021 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2021/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van een teek en moet een specifiek onderdeel daarvan analyseren. Je moet een kenmerk van de bouw van de zuigsnuit herkennen en de relatie met de functie ervan uitleggen. Wat moet je kennen: Je kent het principe van bouw en functie in de biologie, specifiek hoe organismen zijn aangepast aan hun leefwijze (adaptatie). Je weet dat teken parasieten zijn die bloed zuigen. Wat moet je kunnen: Je kunt details waarnemen en interpreteren in een microscopische afbeelding. Je kunt een causaal verband leggen tussen de bouw van een orgaan en de functie ervan. Waar op letten: Je noemt een kenmerk dat duidelijk zichtbaar is in afbeelding 2. Je legt uit hoe dit specifieke kenmerk de zuigsnuit geschikt maakt voor zijn functie (bloedzuigen/vasthechten). Je koppelt het kenmerk direct aan de functie; een algemene omschrijving van de functie is niet voldoende. Je gebruikt correcte biologische termen waar van toepassing. ### Vraag 2 – Opgave 2 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je een berekening moet uitvoeren op basis van een afbeelding met een schaal of vergrotingsfactor. Daarna moet je de uitkomst van je berekening in een bredere biologische context plaatsen en toelichten. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van schaalberekeningen en eenheidsconversies (mm naar micrometer) kennen. Ook moet je algemene kennis hebben van de opbouw van de menselijke huid, met name de relatieve dikte van de opperhuid en de locatie van bloedvaten. Wat moet je kunnen: Je moet nauwkeurig kunnen meten op een afbeelding. Je moet een berekening kunnen uitvoeren met een vergrotingsfactor en eenheden correct kunnen omzetten. Tot slot moet je een biologische redenering kunnen opzetten die de berekende waarde koppelt aan de anatomie van de menselijke huid. Waar op letten: Je meet nauwkeurig de lengte van de zuigsnuit op afbeelding 2. Je gebruikt de juiste vergrotingsfactor (100x) om de werkelijke lengte te berekenen. Je zet de berekende lengte correct om naar micrometers. Je legt duidelijk de relatie tussen de berekende diepte en de dikte van de opperhuid, en de locatie van bloedvaten. Je benoemt expliciet dat de bloedvaten zich onder de dunste delen van de opperhuid bevinden. ### Vraag 3 – Opgave 3 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de huidlagen en de werking van stoffen die daarop inwerken. Je moet de functies van de stoffen koppelen aan de structuren die in de verschillende huidlagen aanwezig zijn. Wat moet je kennen: Je moet de opbouw van de huid kennen, inclusief de opperhuid (hoornlaag en kiemlaag), de lederhuid en het onderhuids bindweefsel. Je moet ook weten welke structuren (zoals zenuwen en bloedvaten) in welke laag voorkomen. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van de verdovende stof (pijn tegengaan) en de stollingsremmer (bloedstolling tegengaan) kunnen relateren aan de benodigde structuren in de huid. Je moet vervolgens de juiste huidlaag kunnen selecteren die deze structuren bevat en die minimaal bereikt moet worden voor de werking. Waar op letten: Je benoemt de functie van de verdovende stof en de stollingsremmer. Je koppelt de functies aan de structuren die in de huidlagen aanwezig zijn (zenuwen en bloedvaten). Je identificeert de meest oppervlakkige huidlaag die beide structuren bevat. Je vermijdt het kiezen van een diepere laag dan strikt noodzakelijk ('minimaal'). ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de chemische samenstelling van DNA en aminozuren. Je moet bepalen welke van deze moleculen fosfor en/of stikstof bevatten. Wat moet je kennen: Je moet de basisstructuur van DNA (nucleotiden met fosfaatgroepen en stikstofbasen) en aminozuren (met aminogroep) kennen. Je moet weten welke elementen (C, H, O, N, P, S) in deze specifieke onderdelen voorkomen. Wat moet je kunnen: Je kunt de elementaire samenstelling van belangrijke biomoleculen zoals DNA en aminozuren benoemen. Je kunt deze kennis toepassen om de juiste optie in een meerkeuzevraag te selecteren. Waar op letten: Je benoemt specifiek de elementen (fosfor en stikstof) die in DNA voorkomen. Je benoemt specifiek de elementen (fosfor en stikstof) die in aminozuren voorkomen. Je onderscheidt correct welke van de twee moleculen fosfor bevat en welke niet. Je onderscheidt correct welke van de twee moleculen stikstof bevat en welke niet. ### Vraag 11 – Opgave 11 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de stikstofkringloop en de rol van verschillende bacteriën daarin. Je moet bepalen welke bacteriën nodig zijn voor een specifiek omzettingsproces. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende stappen van de stikstofkringloop kennen, inclusief de namen en functies van de bacteriën die bij elke stap betrokken zijn (rottingsbacteriën, nitrificerende bacteriën, denitrificerende bacteriën). Je moet ook weten welke stoffen bij welke stap worden omgezet. Wat moet je kunnen: Je kunt de functies van verschillende bacteriesoorten in de stikstofkringloop correct benoemen en toepassen op een nieuwe situatie (Mars). Je kunt een redenering opbouwen waarom bepaalde bacteriën wel of niet nodig zijn voor een specifiek omzettingsproces. Waar op letten: Je benoemt specifiek de rol van elke bacteriesoort in de stikstofkringloop. Je redeneert vanuit het doel: omzetting van stikstofhoudende organische stoffen naar nitraat. Je geeft voor elke bacteriesoort aan of deze 'wel' of 'niet' moet worden toegevoegd. Je zorgt ervoor dat je de juiste vaktermen gebruikt die passen bij de stikstofkringloop. Je herkent dat het proces van organische stof naar nitraat meerdere stappen omvat en dus meerdere typen bacteriën vereist. ### Vraag 12 – Opgave 12 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van abiotische factoren op biologische processen, specifiek de stikstofbinding door bacteriën. Je moet informatie uit een tabel interpreteren en deze koppelen aan je kennis over de stikstofkringloop. Wat moet je kennen: Je moet de samenstelling van de atmosfeer van Mars en de aarde kennen (uit de gegeven tabel). Je moet weten wat stikstofbinding is en welke factoren dit proces beïnvloeden. Je moet ook de rol van knolletjesbacteriën in de stikstofkringloop kennen. Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit tabel 1 kunnen aflezen en vergelijken. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen tussen een abiotische factor (gassamenstelling) en een biologisch proces (stikstofbinding). Je moet je antwoord beargumenteren met de juiste biologische termen. Waar op letten: Je moet een direct verband leggen tussen een verschil in de atmosfeer van Mars en de aarde, en de stikstofbinding door de knolletjesbacteriën. Je moet specifiek de knolletjesbacteriën en hun proces van stikstofbinding benoemen, niet de plant in het algemeen. Je moet een van de gassen uit tabel 1 correct gebruiken als beperkende factor. Je moet de juiste vakterm gebruiken voor het proces (stikstofbinding of stikstoffixatie). ### Vraag 13 – Opgave 13 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interpretatie van een medische afbeelding, specifiek een CT-scan van de buik. Je moet een specifieke structuur op deze scan identificeren en de bijbehorende letter noteren. Wat moet je kennen: Je moet de basisanatomie van de organen in de bovenbuik kennen, zoals de lever, milt en nieren, en hoe deze eruit kunnen zien op een CT-scan. Je moet ook weten dat galstenen in de galblaas kunnen ontstaan en dat bilirubine een afbraakproduct van hemoglobine is. Wat moet je kunnen: Je moet een medische afbeelding (CT-scan) kunnen interpreteren en specifieke organen en afwijkingen daarin kunnen herkennen. Je moet de informatie uit de vraagtekst kunnen koppelen aan de visuele informatie op de afbeelding om de juiste letter te kiezen. Waar op letten: Je identificeert de lever correct op de CT-scan. Je zoekt naar de specifieke 'witte plek' zoals beschreven in de vraag. Je koppelt de juiste letter aan de geïdentificeerde structuur. Je let op de oriëntatie van de scan (rechts/links). ### Vraag 14 – Opgave 14 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de productie van hemoglobine en de rol van ijzer hierbij. Je moet een orgaan aanwijzen op een schematische tekening van het menselijk lichaam. Wat moet je kennen: Je moet de functie en locatie van belangrijke organen in het menselijk lichaam kennen, met name die betrokken zijn bij de bloedaanmaak en -afbraak. Je moet weten dat hemoglobine een onderdeel is van rode bloedcellen en waar deze cellen worden geproduceerd. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische tekening van het menselijk lichaam kunnen interpreteren en de aangegeven organen correct kunnen identificeren. Je moet je kennis over de fysiologie van bloedaanmaak kunnen toepassen om de juiste locatie te bepalen. Waar op letten: Je identificeert correct de organen die met de letters P, Q, R en S zijn aangegeven in afbeelding 2. Je weet waar in het lichaam hemoglobine wordt geproduceerd. Je maakt geen verwarring tussen de plaats van aanmaak en de plaats van afbraak van rode bloedcellen. Je noteert alleen de juiste letter, zonder verdere uitleg. ### Vraag 15 – Opgave 15 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de functie van een specifiek orgaan in het spijsverteringsstelsel en de stoffen die het produceert. Je moet de anatomie in de afbeelding correct interpreteren en de juiste fysiologische processen eraan koppelen. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van het spijsverteringsstelsel kennen, inclusief de galblaas, galgangen, alvleesklier en twaalfvingerige darm. Je moet ook de exocriene en endocriene functies van de alvleesklier en de specifieke stoffen die hierbij betrokken zijn, zoals spijsverteringsenzymen en hormonen, kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische tekening van organen kunnen interpreteren en de functie van de afgebeelde structuren kunnen benoemen. Je moet ook de relatie tussen organen en de stoffen die ze produceren kunnen leggen, specifiek in de context van spijsvertering. Waar op letten: Je identificeert buis X correct als de afvoergang van de alvleesklier. Je herkent de exocriene functie van de alvleesklier. Je weet welke stof via deze afvoergang wordt getransporteerd. Je onderscheidt de exocriene van de endocriene functie van de alvleesklier. Je weet welke spijsverteringsenzymen door welk orgaan worden geproduceerd. ### Vraag 16 – Opgave 16 Wat kun je verwachten: Je krijgt een casus over een medische aandoening en de verspreiding van een stof in het lichaam. Je moet de weg van deze stof door de bloedvaten van het lichaam bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de route van de grote en kleine bloedsomloop kennen, inclusief de belangrijkste bloedvaten die betrokken zijn bij het transport van bloed van en naar organen zoals de lever, het hart en de longen. Je moet ook het verschil tussen slagaders en aders begrijpen en hun functie in de bloedsomloop. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste volgorde van bloedvaten bepalen die een stof aflegt van het ene orgaan naar het andere, rekening houdend met de dubbele bloedsomloop. Je kunt de specifieke bloedvaten benoemen die bij elke stap van de route horen. Waar op letten: Elk correct benoemd bloedvat in de juiste volgorde is een stap in de redenering. Let goed op de richting van de bloedstroom: van de lever, door het hart, door de longen, weer door het hart en dan naar de huid. Verwar de leverader niet met de poortader; bloed verlaat de lever via de leverader. Vergeet niet dat het bloed altijd via het hart en de longen gaat voordat het naar een ander deel van de grote bloedsomloop stroomt. Zorg ervoor dat je de nummers van de bloedvaten in de exacte volgorde noteert zoals gevraagd. ### Vraag 17 – Opgave 17 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van de nieren en de processen die daar plaatsvinden om afvalstoffen uit het bloed te verwijderen en urine te vormen. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van urinevorming kennen, waaronder de processen ultrafiltratie, terugresorptie en excretie. Je moet ook de anatomie van de nier en het nefron, zoals de glomerulus en het kapsel van Bowman, begrijpen. Daarnaast moet je weten wat bilirubine is en waarom het uit het bloed moet worden verwijderd. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie en het doel van ultrafiltratie kunnen uitleggen en dit proces kunnen onderscheiden van andere transportmechanismen zoals osmose en terugresorptie. Je moet ook kunnen toepassen welk proces verantwoordelijk is voor het initiële transport van afvalstoffen vanuit het bloed naar de voorurine. Waar op letten: Je herkent de functie van de nieren bij het verwijderen van afvalstoffen. Je onderscheidt de verschillende processen van urinevorming. Je weet dat bilirubine een afvalstof is die uit het bloed moet worden verwijderd. Je koppelt het juiste proces aan het transport van afvalstoffen vanuit het bloed naar de voorurine. ### Vraag 18 – Opgave 18 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de spijsvertering, specifiek over de functie van gal bij de vetvertering. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van gal kennen, de rol van emulgeren, en de werking van enzymen (zoals lipase) bij de vetvertering. Je kent de organen die betrokken zijn bij de vetvertering (lever, galblaas, alvleesklier, twaalfvingerige darm). Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten en correcte biologische termen gebruiken om de functie van gal en de gevolgen van een tekort hieraan uit te leggen. Je kunt de relatie tussen emulgeren, contactoppervlak en enzymactiviteit beschrijven. Waar op letten: Je benoemt de rol van gal bij het emulgeren van vet. Je legt uit wat het effect is van emulgeren op de vetvertering door enzymen. Je gebruikt de term 'contactoppervlak' of 'oppervlaktevergroting'. Je maakt duidelijk dat gal zelf geen enzym is, maar de werking van enzymen bevordert. Je koppelt je uitleg specifiek aan het 'tekort aan gal' zoals in de vraag gesteld. ### Vraag 19 – Opgave 19 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over klassieke veredeling en de rol van isolatie hierin. Je moet de noodzaak van isolatie verklaren in het kader van het veredelingsproces. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van klassieke veredeling kennen, inclusief de rol van selectie en isolatie. Je moet begrijpen wat isolatie in deze context betekent (voorkomen van ongewenste kruisingen). Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen isolatie en het succes van klassieke veredeling. Je moet je antwoord specifiek formuleren en de functie van isolatie duidelijk uitleggen. Waar op letten: Je legt uit WAAROM isolatie nodig is, niet alleen DAT het nodig is. Je benoemt specifiek het voorkomen van kruisingen met ongewenste planten. Je gebruikt de term 'isolatie' in de context van veredeling, niet algemeen. Je vermijdt vage termen zoals 'puur houden' zonder verdere uitleg. ### Vraag 20 – Opgave 20 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de eigenschap van een factor die variatie in het erfelijk materiaal veroorzaakt. Je moet de juiste biologische term kiezen uit de gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de termen 'mutageen', 'modificerend', 'emergent' en 'persistent' kennen. Je moet ook weten wat een mutatie is en hoe deze ontstaat. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste term kunnen koppelen aan de beschreven eigenschap van radioactieve straling, namelijk het veroorzaken van variatie in het erfelijk materiaal. Waar op letten: Je moet de precieze betekenis van de biologische termen kennen. Je moet het verschil tussen erfelijke en niet-erfelijke veranderingen begrijpen. Je moet de relatie tussen radioactieve straling en veranderingen in erfelijk materiaal kennen. ### Vraag 21 – Opgave 21 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de werking van plantenhormonen bij weefselkweek en celdifferentiatie. Je moet de meest directe en correcte verklaring kiezen voor hoe hormonen de vorming van specifieke organen zoals wortels beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van plantenhormonen kennen, inclusief hun functie als signaalstoffen. Je moet het concept van celdifferentiatie begrijpen als het proces waarbij cellen zich specialiseren. Ook moet je weten dat genexpressie de basis is van deze specialisatie. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van plantenhormonen kunnen relateren aan de regulatie van celprocessen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen celdeling (vermeerdering) en celdifferentiatie (specialisatie). Je moet de oorzaak-gevolgrelatie tussen hormonen, genexpressie en celdifferentiatie kunnen herkennen. Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen celdeling en celdifferentiatie. Je moet de rol van hormonen als signaalstoffen begrijpen. Je moet de relatie tussen hormonen en genexpressie kunnen leggen. Je moet de term 'differentiatie' correct toepassen op de specialisatie van cellen. ### Vraag 22 – Opgave 22 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de eigenschappen van een nieuw plantenras dat ongeslachtelijk wordt vermeerderd. Je moet beoordelen of drie uitspraken over dit ras juist of onjuist zijn, gebaseerd op je kennis van genetica en voortplanting. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'ongeslachtelijke voortplanting', 'genotype', 'fenotype', 'homozygoot', 'heterozygoot', 'dominant', 'recessief', 'kruisen', 'ras' en 'soort' kennen en begrijpen hoe deze zich tot elkaar verhouden, vooral in de context van plantenveredeling. Wat moet je kunnen: Je moet de eigenschappen van ongeslachtelijke voortplanting kunnen toepassen op de genetische samenstelling van een ras. Je moet kunnen redeneren over de noodzaak van homozygotie of de aanwezigheid van dominante/recessieve allelen. Ook moet je het verschil tussen een ras en een soort begrijpen en de implicaties daarvan voor kruisbaarheid. Waar op letten: Je legt uit waarom homozygotie niet noodzakelijk is bij ongeslachtelijke vermeerdering. Je legt uit waarom recessieve eigenschappen ook gewenst kunnen zijn en behouden blijven bij ongeslachtelijke vermeerdering. Je legt uit dat rassen van dezelfde soort onderling kruisbaar zijn. Je gebruikt de termen 'ongeslachtelijke vermeerdering', 'genotype', 'fenotype', 'homozygoot', 'heterozygoot', 'dominant', 'recessief', 'ras' en 'soort' correct. Je vermijdt verwarring tussen de eisen voor ongeslachtelijke vermeerdering en die voor zaadvaste rassen. ### Vraag 23 – Opgave 23 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het opzetten van een experiment en het trekken van conclusies, waarbij je rekening moet houden met de invloed van verschillende factoren op het fenotype van planten. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'fenotype', 'genotype' en 'milieufactoren' kennen. Ook moet je weten hoe deze begrippen samenhangen en hoe ze van invloed zijn op de uiterlijke kenmerken van een organisme. Je moet ook de basisprincipes van een goed experimenteel onderzoek kennen, zoals het constant houden van variabelen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen. Je moet kunnen redeneren waarom het belangrijk is om in een experiment bepaalde factoren constant te houden om een geldige conclusie te kunnen trekken over de variabele die je onderzoekt. Waar op letten: Je benoemt expliciet dat milieufactoren de oorzaak van verschillen kunnen zijn. Je legt uit dat het constant houden van omstandigheden deze invloed uitsluit. Je verbindt dit aan het kunnen trekken van conclusies over genetische verschillen (kwekersrechten). ### Vraag 24 – Opgave 24 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de basis van genetische variatie die wordt gebruikt bij DNA-fingerprinting. Je moet de juiste oorzaak van de unieke 'vingerafdruk' van een organisme kunnen identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de structuur van DNA kennen, inclusief nucleotiden. Je moet weten wat genetische variatie inhoudt en op welke niveaus deze kan voorkomen (nucleotide, gen, chromosoom). Je moet het principe van DNA-fingerprinting begrijpen en weten dat het gebruikt wordt om unieke genetische profielen te maken. Wat moet je kunnen: Je kunt de verschillende opties kritisch beoordelen en de meest accurate verklaring voor een DNA-fingerprint selecteren. Je kunt onderscheid maken tussen algemene soortkenmerken en specifieke ras- of individu-gebonden variaties in het DNA. Waar op letten: Je moet het verschil begrijpen tussen variatie op nucleotide-, gen- en chromosoomniveau. Je moet weten wat een DNA-fingerprint precies meet. Je moet de term 'nucleotidenvolgorde' correct interpreteren als de basis van genetische variatie die met DNA-fingerprinting wordt aangetoond. Je moet inzien dat rassen van dezelfde soort doorgaans hetzelfde aantal chromosomen en een vergelijkbare genvolgorde hebben. ### Vraag 25 – Opgave 25 Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over DNA-fingerprinting en kwekersrecht bij chrysanten. Je moet logisch redeneren over de genetische verschillen tussen rassen om een conclusie te trekken over de relatie tussen twee specifieke rassen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van DNA-fingerprinting kennen en begrijpen hoe genetische variatie wordt gebruikt om rassen te onderscheiden. Je moet ook de implicaties van 'kwekersrecht' en 'ras' in een biologische context kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opbouwen op basis van gegeven informatie. Je moet de betekenis van 'groter dan' of 'kleiner dan' in de context van genetische verschillen correct kunnen toepassen en de juiste conclusie kunnen trekken over de ras-identiteit. Waar op letten: Je moet de relatie tussen de genetische verschillen en het kwekersrecht correct interpreteren. Je moet de vergelijking tussen referentierassen en de rassen Tokio/Red Sun logisch beredeneren. Je moet de term 'hetzelfde ras' of 'verschillende rassen' correct toepassen op basis van de genetische verschillen. Je moet begrijpen dat 'kwekersrecht geschonden' betekent dat de rassen genetisch te veel op elkaar lijken om als afzonderlijke rassen te worden erkend. ### Vraag 26 – Opgave 26 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen het aantal aminozuren in een eiwit en het aantal nucleotiden in het coderende RNA-deel. Je moet een eenvoudige berekening uitvoeren. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de genetische code kennen, met name dat een codon (een triplet van nucleotiden) codeert voor één aminozuur. Wat moet je kunnen: Je moet een eenvoudige vermenigvuldiging kunnen uitvoeren om het totale aantal nucleotiden te bepalen op basis van het aantal aminozuren en de tripletcode. Waar op letten: Je vermenigvuldigt het aantal aminozuren met het juiste aantal nucleotiden per codon. Je geeft het eindantwoord als een getal. Je vergeet niet dat een codon uit 3 nucleotiden bestaat. Je houdt geen rekening met start- of stopcodons, omdat de vraag specifiek vraagt naar het deel dat codeert voor de 17 aminozuren. ### Vraag 27 – Opgave 27 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van een fylogenetische stamboom in combinatie met data over moleculaire overeenkomst. Je moet de relatie tussen deze twee informatiebronnen leggen om de juiste soorten aan de juiste posities in de stamboom te koppelen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fylogenetische stambomen (cladogrammen) kennen, inclusief hoe vertakkingen en knooppunten evolutionaire verwantschap en gemeenschappelijke voorouders representeren. Ook moet je begrijpen dat een hogere mate van overeenkomst in moleculaire sequenties (zoals aminozuren) duidt op een nauwere evolutionaire verwantschap. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel (procentuele overeenkomst) kunnen combineren met informatie uit een stamboom (evolutionaire verwantschap) om tot een correcte conclusie te komen. Je moet nauwkeurig kunnen aflezen en redeneren over de mate van verwantschap tussen verschillende soorten. Waar op letten: Je koppelt de procentuele overeenkomst uit de tabel aan de evolutionaire verwantschap in de stamboom. Je begrijpt dat een hogere procentuele overeenkomst duidt op een nauwere verwantschap en dus een recentere gemeenschappelijke voorouder. Je identificeert correct welke nummers in de stamboom overeenkomen met welke soorten uit de tabel. Je noteert de antwoorden in de gevraagde volgorde (1, 2, 3). ### Vraag 28 – Opgave 28 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van zenuwcellen en de overdracht van signalen, specifiek in de context van een gifstof die een deel van dit proces beïnvloedt. Je moet de volgorde van gebeurtenissen bepalen en de directe impact van de gifstof identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van impulsoverdracht kennen, inclusief de rol van de drempelwaarde, de geleiding van impulsen over axonen, de processen in de synaps (neurotransmitterafgifte, binding aan receptoren) en de functie van calciumkanalen bij de afgifte van neurotransmitters. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven stappen logisch ordenen om een correcte sequentie van signaaloverdracht te vormen. Daarnaast moet je de informatie over de gifstof (blokkering van Ca²⁺-kanalen) koppelen aan de juiste stap in de synaptische overdracht en uitleggen waarom die stap als eerste wordt beïnvloed. Waar op letten: Je moet de stappen van impulsoverdracht in de juiste chronologische volgorde plaatsen, beginnend bij de initiatie van de prikkel tot de overdracht naar de volgende cel. Je moet specifiek de rol van Ca²⁺-kanalen in de synaptische overdracht kennen en begrijpen welke stap direct afhankelijk is van de Ca²⁺-instroom. Je moet de termen 'axon', 'synaps', 'neurotransmitters', 'receptoren' en 'drempelwaarde' correct toepassen in je redenering. Je moet de vraag in twee delen beantwoorden: eerst de volgorde en daarna de omcirkeling van de beïnvloede stap. Je moet de specifieke stappen uit de vraag gebruiken en niet een algemene beschrijving van synaptische overdracht. ### Vraag 29 – Opgave 29 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interactie tussen een plant en een ziekteverwekker (fytoplasma). Je moet uitleggen waarom een specifieke aanpassing van de plant (meer bladeren, geen bloemen) gunstig is voor de ziekteverwekker. Dit vereist dat je de functie van bladeren en bloemen kent en kunt koppelen aan de energiebehoefte van de fytoplasma's. Wat moet je kennen: Je moet de functie van bladeren (fotosynthese) en bloemen (voortplanting) kennen. Je moet ook begrijpen dat organismen energie en voedingsstoffen nodig hebben om te leven, groeien en zich voort te planten. Kennis van parasitisme en de energiebalans van een plant is hierbij essentieel. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten die een verband legt tussen de morfologie van de plant (bladeren/bloemen) en de beschikbaarheid van voedingsstoffen/energie voor de fytoplasma's. Je moet de informatie uit de vraagtekst kunnen gebruiken om je redenering te onderbouwen en de juiste biologische termen toepassen. Waar op letten: Je redeneert vanuit het perspectief van de fytoplasma's, niet vanuit de plant. Je legt een duidelijke causale keten uit van meer bladeren naar een voordeel voor de fytoplasma's. Je gebruikt de juiste vakterm voor het proces waarbij de plant energierijke stoffen maakt. Je benoemt specifiek wat het voordeel is voor de fytoplasma's (bijvoorbeeld overleven, groeien, voortplanten). Je kunt ook de redenering omdraaien: wat is het nadeel van bloemen voor de fytoplasma's? ### Vraag 30 – Opgave 30 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van specifieke onderdelen in een plant, in dit geval gerelateerd aan transportweefsel en de interactie met een insect. Je moet de informatie uit de vraag en de bijbehorende afbeelding combineren met je kennis over plantenbiologie. Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van de verschillende weefsels in een plantenblad kennen, met name de vaatbundels en de specifieke vaten die daarin voorkomen (houtvaten en bastvaten). Je moet weten welke stoffen door welk type vat worden getransporteerd. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische tekening van een plantenblad kunnen interpreteren en de gelabelde onderdelen kunnen identificeren. Je moet de functie van deze onderdelen kunnen koppelen aan de context van de vraag, zoals het transport van energierijke stoffen en de locatie van fytoplasma's. Waar op letten: Je benoemt het specifieke onderdeel uit de vaatbundel. Je maakt geen verwarring tussen de twee typen vaten. Je koppelt de functie van het vat aan de stoffen die worden opgezogen. ### Vraag 31 – Opgave 31 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een ecologische relatie tussen twee organismen. Je moet uitleggen waarom deze relatie een specifieke vorm van symbiose is, gebaseerd op de informatie in de tekst. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van symbiose en de verschillende vormen daarvan (zoals mutualisme, commensalisme en parasitisme) kennen. Je moet ook weten hoe je deze definities toepast op concrete voorbeelden. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst analyseren en deze gebruiken om een ecologische relatie te benoemen en te onderbouwen. Je kunt een causale redenering opzetten waarin je de voordelen voor beide organismen duidelijk maakt. Waar op letten: Je moet de definitie van mutualisme correct toepassen op de casus. Je benoemt expliciet het voordeel voor het fytoplasma. Je benoemt expliciet het voordeel voor de dwergcicade, afgeleid uit de tekst. Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Gebruik de vakterm 'mutualisme' en leg uit waarom deze relatie zo genoemd wordt. ### Vraag 32 – Opgave 32 Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een onderzoek en een hypothese. Je moet aangeven welk specifiek meetresultaat deze hypothese zou bevestigen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een hypothese is en hoe je deze experimenteel toetst. Je moet ook begrijpen hoe een voorkeur van een organisme in een experiment kan worden aangetoetoond. Wat moet je kunnen: Je kunt een hypothese vertalen naar een concreet, meetbaar resultaat in een experimentele setting. Je kunt de relatie leggen tussen de hypothese en de waarnemingen die deze hypothese ondersteunen. Waar op letten: Je noemt een meetbaar resultaat dat de hypothese bevestigt. Je vergelijkt de geïnfecteerde planten met de gezonde planten. Je beschrijft een resultaat dat direct te maken heeft met de dwergcicaden en hun voorkeur. Je herhaalt niet de hypothese, maar geeft een concreet waargenomen effect. ### Vraag 33 – Opgave 33 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genexpressie en hoe een bacterie dit proces kan beïnvloeden. Je moet de relatie begrijpen tussen genen, RNA en eiwitten en hoe een verstoring in de regulatie hiervan de uiteindelijke producten beïnvloedt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie kennen, inclusief de begrippen transcriptie (DNA naar RNA) en translatie (RNA naar eiwit). Ook moet je weten dat het aantal genen in het DNA van een organisme over het algemeen constant blijft, tenzij er sprake is van mutaties of genetische modificatie die hier niet aan de orde zijn. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de actie van het bacteriële eiwit (SAP54), de afbraak van planteneiwitten (MTF), de activatie van genen en de uiteindelijke productie van RNA en eiwitten. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen de aanwezigheid van genen zelf en de mate van hun expressie. Waar op letten: Je legt de causale keten uit van de afbraak van MTF-eiwitten tot de verminderde aanwezigheid van RNA en eiwitten. Je onderscheidt duidelijk tussen de hoeveelheid genen (DNA) en de producten van genexpressie (RNA en eiwitten). Je gebruikt de termen 'transcriptie' en 'translatie' correct in je uitleg. Je benoemt specifiek de 'bloei-genen' en de 'MTF-eiwitten' uit de casus. Je legt uit waarom het aantal verschillende bloei-genen niet verandert. ### Vraag 34 – Opgave 34 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het bepalen van een karyotype op basis van gegeven informatie over een persoon en een chromosomale afwijking. Je moet de standaardnotatie van een karyotype kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de normale menselijke karyotype kennen (46, XX of 46, XY). Je moet de betekenis van de notatie van chromosomale afwijkingen kennen, zoals '+' voor een extra chromosoom en de aanduiding van geslachtschromosomen (XX voor vrouw, XY voor man). Je moet ook weten wat een isochromosoom is, zoals afgebeeld in afbeelding 1. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie over het geslacht en de chromosomale afwijking correct interpreteren en deze omzetten naar de gestandaardiseerde notatie van een karyotype. Je moet ook de schematische weergave van chromosomen kunnen interpreteren, zoals in afbeelding 1. Waar op letten: Je let op het totale aantal chromosomen: een normaal mens heeft 46 chromosomen. Een extra chromosoom betekent 47. Je let op de geslachtschromosomen: Maranja is een meisje, dus haar geslachtschromosomen zijn XX. Je let op de notatie van de afwijking: + i(18p) geeft aan dat er een extra isochromosoom van de p-arm van chromosoom 18 aanwezig is. Je combineert deze drie elementen correct tot de juiste karyotype-notatie. Je begrijpt de schematische weergave van chromosoom 18 en i(18p) in afbeelding 1. ### Vraag 35 – Opgave 35 Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de bloedsomloop en de gevolgen van een hartafwijking. Je moet de juiste stroomrichting van bloed en het effect op de bloeddruk in de longen bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van het hart en de bloedsomloop kennen, inclusief de drukverschillen in de linker- en rechterhartkamer en de relatie tussen bloedvolume en bloeddruk. Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband leggen tussen een hartafwijking, de bloedstroomrichting en de bloeddruk in de longen. Je kunt de principes van drukverschillen in de bloedsomloop toepassen. Waar op letten: Je benoemt de drukverschillen tussen de hartkamers correct. Je legt uit in welke richting het bloed stroomt op basis van deze drukverschillen. Je redeneert correct over het effect van extra bloedvolume op de bloeddruk in de longen. Je gebruikt de termen 'linkerkamer', 'rechterkamer' en 'longen' specifiek. ### Vraag 36 – Opgave 36 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de spijsvertering en de werking van enzymen onder verschillende omstandigheden. Je moet kennis over pH-optima en enzymstructuur toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van speekselenzymen (amylase) kennen en weten dat enzymen gevoelig zijn voor temperatuur en pH. Je moet ook de omstandigheden (met name de pH) in de maag kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt een verklaring geven voor het niet functioneren van een enzym onder afwijkende omstandigheden, specifiek door de invloed van pH op de enzymstructuur en -werking uit te leggen. Waar op letten: Je benoemt specifiek de lage pH in de maag. Je legt uit dat de lage pH de werking van het enzym beïnvloedt. Je gebruikt de term 'denaturatie' of 'vertering' van het enzym zelf. Je noemt het specifieke enzym 'speekselenzym' of 'amylase'. ### Vraag 37 – Opgave 37 ### Vraag 38 – Opgave 38 ### Vraag 39 – Opgave 39 ### Vraag 40 – Opgave 40 ### Vraag 41 – Opgave 41 ### Vraag 42 – Opgave 42 ### Vraag 43 – Opgave 43 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2021 tijdvak 1 donderdag 27 mei 13.30 - 16.30 uur biologie Dit examen bestaat uit 43 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening ge- aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1018-a-21-1-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Pas op voor teken! Tijdens een introductieactiviteit van de hbo-opleiding Bos- en natuurbeheer spelen Stijn en zijn medestudenten een kennismakingsspel in het bos. Aan het eind van de dag wordt tegen alle studenten gezegd dat ze zich goed moeten controleren op teken. Tekenen (Ixodes ricinus, afbeelding 1) wachten in het gras of in laag struikgewas op voorbijkomende dieren of mensen die hun een bloedmaaltijd kunnen verschaffen. Ze hechten zich met hun zuignuit (afbeelding 2) aan hun slachtoffer en voeden zich vervolgens met bloed uit de bloedvaten van de huid. afbeelding 1 afbeelding 2 [FIGUUR: Afbeelding van een teek. De teek heeft acht poten en een duidelijke kop met monddelen. Op de kop zijn tandjes zichtbaar.] [FIGUUR: Vergrote afbeelding van de kop van een teek, met de zuignuit duidelijk zichtbaar. De zuignuit heeft meerdere rijen tandjes.] vergroting 100 x 1p 1 Noteer een kenmerk van de bouw van de zuignuit dat zichtbaar is in afbeelding 2 en geef aan waardoor dit kenmerk de zuignuit geschikt maakt voor zijn functie. De dikte van de opperhuid van een mens is tussen 30 en 2500 micrometer dik, afhankelijk van de plaats op het lichaam. 3p 2 - Bepaal, aan de hand van afbeelding 2, hoeveel micrometer de zuignuit van de teek kan doordringen in de menselijke huid. Noteer je berekening. - Licht toe dat dit voldoende is om bloedvaten van een mens te kunnen bereiken. HA-1018-a-0 2 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 3 1p 3 's Avonds bemerkt Stijn dat hij een teek in zijn knieholte heeft. Het speeksel van een teek bevat zowel een verdovende stof als een stof die bloedstolling tegengaat. Door de verdovende stof heeft Stijn de tekenbeet niet gevoeld en door de stollingsremmer kan de teek lange tijd bloed blijven zuigen zonder dat er stolsels ontstaan. Welke huidlaag moet het speeksel van de teek minimaal bereiken, zodat het zowel verdovend als stollingsremmend kan werken? A de hoornlaag B de kiemlaag C de lederhuid D het onderhuids bindweefsel Zo'n twintig procent van de teken in Nederland is geïnfecteerd met de borrelia-bacterie (Borrelia burgdorferi) en kan deze bacterie overbrengen op mensen. De bacterie is de veroorzaker van de ziekte van Lyme. Mensen met deze ziekte hebben vaak last van vermoeidheid en gewrichtsproblemen. Om de kans op besmetting met de borrelia-bacterie zo klein mogelijk te maken, verwijdert Stijn de teek direct met een tekentangetje. Mocht hij toch besmet zijn geraakt, dan zal zijn afweersysteem in actie komen om de bacterie onschadelijk proberen te maken. Als het niet lukt om de borrelia-bacterie onschadelijk te maken, kan de bacterie zich in het lichaam vermenigvuldigen. Dit leidt tot diverse lichamelijke klachten, waaronder koorts. Bij koorts wordt de norm voor de lichaamstemperatuur tijdelijk verschoven van $37$ $^\circ$C naar $38,5$ $^\circ$C of hoger. Vervolgens zullen diverse processen leiden tot een verhoging van de lichaamstemperatuur. Processen die de lichaamstemperatuur beïnvloeden zijn: 1 rillen en klappertanden 2 verhoging van de zweetproductie 3 vernauwing van bloedvaten in de huid 2p 4 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces de lichaamstemperatuur zal laten stijgen of zal laten dalen. HA-1018-a-o 3 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 4 Een docent van Stijn heeft de afgelopen jaren al tientallen tekenbeten gehad. Hij blijkt nu niet besmet met de borrelia-bacterie, maar wel immuun te zijn voor deze bacterie. Er worden stoffen in zijn bloed aangetoond die aangeven dat hij in het verleden een infectie met deze bacterie heeft gehad. Welk type stof wordt in het bloed van de docent aangetoond? En is zijn immuniteit actief of passief? aangetoonde stof immuniteit A antigenen van de borrelia-bacterie actief B antigenen van de borrelia-bacterie passief C antistoffen tegen de borrelia-bacterie actief D antistoffen tegen de borrelia-bacterie passief De docent moet alert blijven op tekenbeten. Door mutaties veranderen de eiwitten op het buitenoppervlak van de borrelia-bacterie. Hierdoor is er een kans dat de docent bij een volgende infectie toch ziek kan worden. Verklaar waardoor er bij een volgende infectie met een borrelia-bacterie niet direct een specifieke afweerreactie optreedt als de eiwitten op het buitenoppervlak van de borrelia-bacterie veranderd zijn. Als een arts de ziekte van Lyme vaststelt bij een patiënt schrijft de arts een antibioticum voor. Artsen zijn echter terughoudend in het voorschrijven van antibiotica. Door veelvuldig gebruik van antibiotica kunnen namelijk resistente bacteriën ontstaan. Je krijgt daarom niet bij iedere tekenbeet een antibioticum. Bereneen hoe het gebruik van een antibioticum een resistente bacteriëstam kan ontstaan. HA-1018-a-o 4 / 24 lees verder ### Pagina 5 Groenten telen op Mars Wouter onderzoekt voor zijn profielwerkstuk de mogelijkheid om voedselgewassen te verbouwen op Mars. Hij raakte geïnteresseerd nadat hij een nieuwsitem zag waarin ecoloog Wieger Wamelink van Wageningen Universiteit vertelt met succes tomaten, bonen, worteltjes en aardappelen te hebben gekweekt op 'marszand'. Nadat Wouter contact opnam met de onderzoeker, kreeg hij marszand om zelf enkele experimenten mee uit te voeren. afbeelding 1 [FIGUUR: Rover op het Marsoppervlak] Het marszand dat Wouter gebruikt, komt niet echt van Mars, maar is zand van vulkanische bodems op Hawaii. Dit zand vertoont grote gelijkenis met de bodem van Mars die de Marsrover Curiosity (afbeelding 1) analyseerde. Zand op Mars blijkt vooral fosfor, ijzeroxiden en stikstof te bevatten, maar ook enkele zware metalen. Met een experiment wil Wouter onderzoeken of bonenplanten geteeld op marszand evenveel biomassa produceren als bonenplanten geteeld op potgrond. Bij dit experiment heeft hij de beschikking over de volgende materialen: - bonen (zaden) - droogoven - kweekbakken - marszand - potgrond - water - weegschaal 4p 8 Beschrijf... - de opzet van het experiment. - hoe de biomassa van de planten wordt bepaald. HA-1018-a-o 5 / 24 lees verder ### Pagina 6 Naast de samenstelling van de bodem zijn er op Mars nog meer abiotische factoren die de plantengroei zullen beïnvloeden. De gemiddelde temperatuur op Mars is −55 °C. De luchtdruk op Mars is zeer laag, waardoor water heel snel zal verdampen via de huidmondjes. Ook de samenstelling van de atmosfeer is anders dan op aarde (tabel 1). tabel 1 Mars aarde CO$_{2}$ 96,0% 0,05% N$_{2}$ 1,9% 78,1% O$_{2}$ 0,15% 20,9% Het verschil in abiotische factoren heeft gevolgen voor processen in de plant. Hierover worden drie uitspraken gedaan: 1 Door de samenstelling van de Mars-atmosfeer zullen de huidmondjes van planten op Mars langer open moeten zijn dan op aarde. 2 Zuurstof vormt op Mars een beperkende factor voor de fotosynthese. 3 De temperatuur vormt op Mars een beperkende factor voor de enzymactiviteit in planten. 2p 9 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Marszand bevat fosfor (P) in de vorm van fosfaat, en bevat stikstof (N) in de vorm van nitraat en ammonium. Een plant gebruikt fosfor en stikstof bij het maken van bepaalde organische stoffen. Twee voorbeelden van organische stoffen die voorkomen in een plant zijn DNA en aminozuren. 2p 10 Bevat DNA fosfor en/of stikstof? En bevatten aminozuren fosfor en/of stikstof? DNA aminozuren A alleen fosfor alleen stikstof B alleen fosfor zowel fosfor als stikstof C alleen stikstof alleen stikstof D alleen stikstof zowel fosfor als stikstof E zowel fosfor als stikstof alleen stikstof F zowel fosfor als stikstof zowel fosfor als stikstof HA-1018-a-o 6 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 7 Wouter denkt dat de teelt van bonen gebruikt kan worden om het nitraatgehalte in de bodem van Mars te verhogen. Bonenplanten leven in symbiose met stikstofbindende knolletjesbacteriën. Als bonenplanten ondergespit worden, zetten bacteriën in de bodem de stikstofhoudende organische stoffen uit de plantenresten om tot nitraat. Bacteriën die voorkomen in de bodem op aarde zijn: 1 denitrifi cerende bacteriën 2 nitrificerende bacteriën 3 rottingsbacteriën Bepaalde bacteriën zouden aan de bodem van Mars moeten worden toegevoegd om de omzetting van stikstofhoudende organische stoffen naar nitraat mogelijk te maken. 2p 11 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende bacteriën hiervoor wel of niet moeten worden toegevoegd. Als het lukt om op Mars in verwarmde kassen bonenplanten met de knolletjesbacteriën te telen zal de stikstofbinding door de knolletjesbacteriën minder groot zijn dan op aarde. 1p 12 Verklaar dit aan de hand van een verschil tussen de samenstelling van de atmosfeer van Mars en die van aarde. HA-1018-a-o 7 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Galstenen Noor werkt als radiodiagnostisch laborant in een ziekenhuis. Ze maakt een scan van de buik van een patiënt. Deze patiënt kwam op de spoedeisende hulp met hevige pijn rechtsboven in de buik en met een )}. Op de scan (afbeelding 1) ziet Noor een witte plek op de lever. Dit bevestigt haar vermoeden dat het galstenen zijn die de buikpijn veroorzaken. Na overleg met de arts wordt de patiënt doorverwezen naar een internist voor behandeling. afbeelding 1 [FIGUUR: CT-scan van de buik met de lever en nieren zichtbaar. Verschillende delen zijn gemarkeerd met letters P, Q, R, S.] Op de scan zijn vier witte plekken met letters aangegeven. 1p 13 Noteer de letter die de witte plek op de lever aangeeft. Galstenen kunnen ontstaan in de galblaas. Een deel van de galstenen bestaat voornamelijk uit bilirubine. Bilirubine is een afbraakproduct van hemoglobine en wordt met de gal uitgescheiden. Het ijzer ($Fe^{3+}$) dat vrijkomt bij de afbraak van hemoglobine wordt – gebonden aan eiwitten in het bloedplasma – vervoerd naar weefsels waar nieuw hemoglobine wordt geproduceerd. In afbeelding 2 is een aantal organen met letters aangegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Vier schematische tekeningen van het menselijk lichaam, waarbij verschillende organen zijn gemarkeerd met de letters P, Q, R, S. P toont het skelet van de borstkas en het bekken, met de lever gemarkeerd. Q toont het lichaam met de lever en milt gemarkeerd. R toont het lichaam met de lever en nieren gemarkeerd. S toont het lichaam met de nieren gemarkeerd.] 1p 14 Noteer de letter van het orgaan in afbeelding 2 waar ijzer uit het bloedplasma wordt opgenomen voor de productie van hemoglobine. HA-1018-a-o 8 / 24 lees verder ### Pagina 9 In afbeelding 3 is de galblaas met enkele galstenen getekend. De galgang is geblokkeerd door een galsteen. Gal en stoffen die vervoerd worden via buis X hopen zich hierdoor op. Dit veroorzaakt de pijn bij de patiënt. afbeelding 3 [FIGUUR: Schematische tekening van de galblaas, galgang en twaalfvingerige darm. De galblaas bevat galstenen en een galgang is geblokkeerd bij punt X.] galblaas galstenen twaalfvingerige darm X 1p 15 Welke stof hoopt zich op in buis X uit afbeelding 3? A hemoglobine B insuline C pepsineogen D trypsinogeen Als de galgang geblokkeerd is, kan bilirubine niet worden uitgescheiden door de lever. Als gevolg hiervan komt de stof in een hoge concentratie in het bloed en in de huid terecht waardoor de patiënt een gele gelaatskleur krijgt. Een aantal bloedvaten zijn: 1 aorta 2 bovenste holle ader 3 haarvaten van de longen 4 haarvaten van het hart 5 leverader 6 leverslagader 7 longader 8 longslagader 9 onderste holle ader 10 poortader 2p 16 Door welke van deze bloedvaten gaat een bilirubimolecuul op de kortste weg vanuit de lever naar de huid van het gezicht? Noteer die nummers in de juiste volgorde. HA-1018-a-0 9 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 10 De urine van de patiënt was donkergekleurd. Dit duidt op de aanwezigheid van bilirubine. 1p 17 Door welk proces in de nieren komt bilirubine uit het bloed in de urine terecht? A door osmose B door reabsorptie (terugresorptie) C door ultrafiltratie De internist besluit dat de galblaas van de patiënt moet worden verwijderd. Na de operatie krijgt de patiënt het advies om vette maaltijden te vermijden. Zonder galblaas wordt er namelijk te weinig gal afgegeven na een vette maaltijd. 2p 18 Leg uit dat door het tekort aan gal niet al het vet verteerd kan worden. HA-1018-a-o 10 / 24 lees verder ### Pagina 11 Verdachte chrysanten De van oorsprong gele chrysant wordt in Nederland volop gekweekt. Er zijn witte (afbeelding 1), roze, rode en paarse variëteiten. Sommige hebben grote bloemen, andere juist kleine. afbeelding 1 [FIGUUR: Een close-up van een witte chrysant met meerdere bloemblaadjes.] De verschillende chrysanten-rassen zijn ontwikkeld door klassieke veredeling: dit is veredeling door middel van kruisingen waarbij wordt geselecteerd op gewenste kleuren en vormen. Bij klassieke veredeling spelen – net als bij evolutie – selectie en isolatie een rol. Verklaar dat klassieke veredeling niet mogelijk is zonder isolatie. 1p 19 Het kost jaren voordat gewenste eigenschappen uiteindelijk via klassiek veredelen in de planten vóórkomen en er sprake is van een nieuw ras. Bij het veredelen van chrysanten wordt gebruikgemaakt van de genetische variatie van de planten. Om het veredelingsproces te versnellen, bestralen veredelaars plantendelen met radioactieve straling. Cellen van bladeren en stengels worden vervolgens op voedingsbodems opgekweekt tot volledige planten. 1p 20 De radioactieve straling leidt tot extra variatie in het erfelijk materiaal. Hoe noemen we deze eigenschap van radioactieve straling? A emergent B modificerend C mutageen D persistent 2p 21 Bij weefselkweek worden hormonen toegevoegd waardoor de cellen andere organen vormen, zoals wortels. Op welke wijze veroorzaken plantenhormonen differentiatie van cellen tot wortelcellen? A Ze beïnvloeden in cellen de expressie van bepaalde genen. B Ze bevorderen de deling van cellen. C Ze laten cellen de benodigde voedingsstoffen opnemen. D Ze stimuleren de cellen tot opslag van reservestoffen. HA-1018-a-o 11 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 12 Om als nieuw ras te worden geregistreerd moet een variëteit aan drie eisen voldoen: - Zij moet zich onderscheiden van andere rassen. - Alle planten moeten op elkaar lijken. - De kenmerkende eigenschappen blijven na vermeerderen behouden. Als hieraan is voldaan krijgt de veredelaar kwekersrecht. Hiermee kan hij gedurende 25 jaar beslissen wie het ras mag telen. Kwekerij Flowi heeft ter gelegenheid van de Olympische Spelen de helderrode chrysant 'Tokio' gekweekt en hiervoor het kwekersrecht gekregen. Chrysanten van het ras Tokio worden ongeslachtelijk vermeerderd. Over het ras Tokio worden drie uitspraken gedaan: 1 Tokio moet voor alle kenmerkende eigenschappen homozygoot zijn. 2 Tokio heeft alleen maar dominant overervende eigenschappen. 3 Tokio kan niet worden gekruist met planten van een ander chrysantenras. 2p 22 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Na enige tijd verschenen vrijwel identieke chrysanten onder de naam 'Red Sun' op de markt. Om te onderzoeken of dit echt een ander ras is dan de Tokio klopte Flowi aan bij Naktu inbouw (Stichting Nederlandse Algemene Kwaliteitsdienst Tuinbouw). Deze dienst kan onderzoeken of een kweker planten teelt waarop een andere kweker het kwekersrecht heeft. Om na te gaan of Tokio en Red Sun afbeelding 2 tot hetzelfde ras behoren, worden ze in kassen opgekweekt en vervolgens vergeleken op de kenmerkende eigenschappen. Daarnaast worden genetische verschillen in kaart gebracht door middel van DNA- onderzoek. Hiermee wordt van elk ras een unieke DNA-fingerprint verkregen. In afbeelding 2 zijn de fingerprints van verschillende rassen weergegeven. [FIGUUR: Elektrophorese gel met DNA-fragmenten van verschillende planten. Kolommen zijn genummerd L, 1 tot en met 14. Markerbanden zijn aangegeven met 458 bp en 267 bp.] HA-1018-a-o 12 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 13 1p 23 Licht toe waarom Naktuinbouw alleen een goede conclusie kan trekken over kwekersrechten als de planten onder dezelfde omstandigheden zijn opgekweekt. 1p 24 Door welk verschil in DNA heeft elk chrysantenras een unieke DNA-fingerprint? A door een verschil in de nucleotidenvolgorde van het DNA B door een verschil in de volgorde van de genen op de chromosomen C door een verschil in het aantal chromosomen Van een tiental andere chrysantenrassen is ook een DNA-fingerprint gemaakt. Deze rassen worden gebruikt als referentierassen. Dat is nodig om te bepalen in welke mate chrysantenrassen normaal gezien van elkaar verschillen. Uit het onderzoek van Naktuinbouw bleek dat het kwekersrecht van Flowi was geschonden: De verschillen tussen de referentierassen bleken ...(1)... de verschillen tussen Tokio en Red Sun. Dit resultaat bevestigt dat Tokio en Red Sun tot ...(2)... behoren. 2p 25 Wat moet worden ingevuld bij 1 en 2? bij 1 bij 2 A groter dan hetzelfde ras B groter dan verschillende rassen C kleiner dan of gelijk aan hetzelfde ras D kleiner dan of gelijk aan verschillende rassen HA-1018-a-o 13 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 14 Zeeslak maakt pijnstiller Voor de speurtocht naar nieuwe geneesmiddelen zijn zeeslakken zeer interessant. De gifstoffen die sommige zeeslakken maken, worden al gebruikt als medicijn bij de behandeling van chronische pijn. De slakken van het geslacht Conus (afbeelding 1) produceren kleine giftige eiwitten die ze met een harpoenachtig orgaan bij hun prooi injecteren. De variatie in gifstoffen binnen de 600 soorten van dit geslacht is zeer groot. Al deze gifstoffen werken als zenuwgif, waardoor ze mogelijk geschikt als medicijn bij zenuwaandoeningen. afbeelding 1 [FIGUUR: Een close-up foto van een kegelslak (Conus genus), zittend op zanderige zeebodem.] Een opvallend kenmerk van de giftige eiwitten is de grootte. De meeste gifstoffen van slangen en andere dieren zijn meer dan 50 aminozuren lang, maar gifstoffen van zeeslakken zijn kleiner. De kleinste bestaat uit slechts 17 aminozuren. Deze eiwitten worden gemaakt op basis van de code in een RNA-keten. 1p 26 Noteer uit hoeveel nucleotiden het deel van het RNA bestaat dat codeert voor deze 17 aminozuren. Voor het maken van een evolutionaire stamboom van Conus-slakken werden de aminozuurvolgordes van hun gifstoffen met elkaar vergeleken. Het gif van de slak Conus consors is vergeleken met dat van drie andere slakken (tabel 1). tabel 1 soort overeenkomst in aminozuurvolgorde met gif van Conus consors Conus consors 100% Conus striatus 86% Conus stercusmuscarum 80% Conus kinoshitai 75% HA-1018-a-0 14 / 24 lees verder ### Pagina 15 De stamboom die is opgesteld met deze gegevens is weergegeven in afbeelding 2. [FIGUUR: Stamboom met de nummers 1, 2 en 3, en de soort Conus consors.] 1p 27 In de stamboom is Conus consors al aangegeven. De andere drie slakken zijn met nummers aangegeven. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer achter elk nummer de soort die hiermee is aangegeven. Detstof die door Conus magus wordt geproduceerd, wordt nu al gebruikt als pijnstiller. Het gif blokkeert de Ca2+-kanalen in de uiteinden van axonen. Hierdoor wordt de impuls overdracht in de synapsen verstoord. Vier stappen in het doorgeven van een pijnprikkel van een perifere zenuwcel naar een cel in de sensorische hersenschors zijn: 1 Blaasjes met neurotransmitters fuseren met het synapsmembraan. 2 De drempelwaarde van een sensorische zenuwcel wordt overschreden. 3 Impulsen worden geleid over een sensorische zenuwuitloper. 4 Neurotransmitters binden aan receptoren van een schakelzenuwcel. 2p 28 - Noteer de nummers van de stappen in de juiste volgorde achter elkaar. - Omcirkel het nummer van de stap die als eerste wordt beïnvloed door de gifstof. HA-1018-a-o 15 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 16 Zombieplanten ‘Plants versus zombies’ is een videospelletje waarin planten vechten tegen zombies. In werkelijkheid zijn sommige planten zelf zombies. Wetenschappers hebben ontdekt hoe bepaalde bacteriën sommige planten tot levende doden transformeren. Deze bacteriën – fytoplasma’s genaamd – kunnen een verscheidenheid aan gewassen besmetten, zoals tomatenplanten en appelbomen. Fytoplasma’s leven en vermenigvuldigen zich in transportweefsel van deze planten. De bacteriën verhinderen de ontwikkeling van bloemen en stimuleren de vorming van extra bladeren. De geïnfecteerde plant kan zich hierdoor niet meer voortplanten en dient als groeiende voedselbron voor de bacteriën, vandaar de term zombieplanten. 2p 29 Leg uit dat het voor fytoplasma’s gunstig is dat de geïnfecteerde plant bladeren vormt in plaats van bloemen. Fytoplasma’s zijn voor hun verspreiding afhankelijk van bepaalde insecten zoals dwergcicaden. Dwergcicaden voeden zich met plantensap. Met hun zuigsnuit prikken ze in een blad waarna ze, minutenlang, energierijk plantensap opzuigen. Wanneer ze een met fytoplasma geïnfecteerde plant aanprikken, zuigen ze ook de bacterie op. Als de dwergcicade hierna een andere plant bezoekt, kan de bacterie via het speeksel van de dwergcicade deze plant ook besmetten. In afbeelding 1 is een schematische doorsnede van een met fytoplasma’s besmet blad weergegeven. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische doorsnede van een plantenblad met de epidermis, palissadeparenchym, intercellulaire ruimte, houtvaten, bastvaten en huidmondjes.] 1p 30 Noteer uit welk onderdeel uit afbeelding 1 de dwergcicade zowel energierijke stoffen als fytoplasma’s opzuigt. HA-1018-a-o 16 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 17 De relatie tussen fytoplasma en dwergcicade is een vorm van symbiose. 3p 31 Beredeneer dat de relatie mutualisme genoemd kan worden. Doordat slechts een klein deel van de planten van een soort geïnfecteerd is, zou het gunstig zijn voor de verspreiding van fytoplasma's als dwergcicaden een voorkeur hebben voor geïnfecteerde planten. In een experiment wordt uitgezocht of de dwergcicaden inderdaad een voorkeur hebben voor geïnfecteerde planten. De onderzoekers richten een kas in met geïnfecteerde en niet-geïnfecteerde tomatenplanten en laten hierin dwergcicaden los. 1p 32 Noteer met welk resultaat de hypothese van de onderzoekers wordt bevestigd. Onderzoekers van de Wageningen Universiteit hebben ontdekt hoe de fytoplasma’s de ontwikkeling van de planten manipuleren. De bacterie produceert een eiwit (SAP54) waardoor bepaalde planteneiwitten (MTF-eiwitten) afgebroken worden. Normaal activeren deze MTF-eiwitten de bloei-genen die nodig zijn voor het vormen van bloemen aan de plant. Door de infectie zijn op moleculair niveau veranderingen in de plant waarneembaar. Weefsel waar normaal de bloemvorming start, is onderzocht bij geïnfecteerde en bij gezonde planten. Bepaald is: 1 de hoeveelheid door bloei-genen gecodeerde eiwitten 2 de hoeveelheid RNA van de bloei-genen 3 het aantal verschillende bloei-genen 2p 33 Wat werd in het weefsel van de geïnfecteerde planten minder aangetroffen dan in het weefsel van de gezonde planten? A alleen 1 en 2 B alleen 1 en 3 C alleen 2 en 3 D 1, 2 en 3 HA-1018-a-o 17 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 18 18p-tetrasomie Maranja is een meisje van bijna twee jaar oud met het 18p-tetrasomiesyndroom. Door haar ontwikkelingsachterstand heeft Maranja veel zorg nodig. 18p-tetrasomie is een zeldzame afwijking waarbij elke lichaamscel naast de normale set chromosomen een extra chromosoom bevat. Dit extra chromosoom (i18p) bestaat uit twee keer de korte arm van chromosoom 18 (afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Chromosoom met korte en lange arm, centromeer. Daarnaast een ander chromosoom dat bestaat uit twee keer de korte arm.] De diagnose 18p-tetrasomiesyndroom werd bij Maranja bevestigd door haar karyotype te bepalen uit een karyogram. Het karyotype beschrijft per lichaamscel het totale aantal chromosomen, en eventuele extra chromosomen. 2p 34 Wat is het karyotype van Maranja? A 45, XX, + i(18p) B 45, XY, + i(18p) C 47, XX, + i(18p) D 47, XY, + i(18p) HA-1018-a-o 18 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 19 Maranja heeft, net als veel andere mensen met 18p-tetrasomie, een opening tussen de twee hartkamers. Hierdoor stroomt bloed van de ene hartkamer naar de andere. 2p 35 In welke richting stroomt het bloed? En wordt hierdoor de bloeddruk in de longen hoger of lager? richting bloeddruk longen A van linkerkamer naar rechterkamer hoger B van linkerkamer naar rechterkamer lager C van rechterkamer naar linkerkamer hoger D van rechterkamer naar linkerkamer lager Maranja kan geen vaste voeding eten omdat ze niet kan slikken. Via een maagsondje wordt haar voeding direct in de maag gebracht (afbeelding 2). Maranja’s moeder pureert groenten, fruit en vlees. Door de juiste hoeveelheid water toe te voegen is het geschikt als sondevoeding. [FIGUUR: Anatomische schematische tekening van de maag met een sonde die via de buikwand is ingebracht. Labels: maag, aansluiting door de buikwand, sonde, spuit met voedingsmengsel.] De vertering van zetmeel uit de sondevoeding begint bij Maranja pas in de twaalfvingerige darm. Zelfs al zou speeksel van Maranja in haar maag komen, dan zouden de speekselenzymen daar zetmeel niet of nauwelijks kunnen verteren. 1p 36 Verklaar waardoor speekselenzymen het zetmeel in de maag niet kunnen verteren. HA-1018-a-0 19 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 20 Vleermuizen bedreigd! In Noord-Amerika werden in 2006 opeens veel dode vleermuizen gevonden. Ze bleken besmet met een schimmel. Onderzoekers doen onderzoek om het uitsterven van vleermuissoorten te voorkomen. De schimmel Pseudogymnoascus destructans tast het huidweefsel van de snuit, oren en vleugels van vleermuizen aan. Doordat de neus wit kleurt (afbeelding 1) wordt de ziekte witteneuzensyndroom (WNS) genoemd. Vleermuizen zijn voor hun voedsel afhankelijk van vliegende insecten. 's Winters overbruggen vleermuizen deze voedselloze periode door in winterslaap te gaan: ze verlagen hun stofwisselingsniveau waardoor hun lichaamstemperatuur daalt. Gedurende de winterslaap worden ze enkele keren actief, waarbij hun lichaamstemperatuur kortdurend stijgt. Wanneer de lichaamstemperatuur van de vleermuizen laag is, slaat P. destructans toe. afbeelding 1 [FIGUUR: Foto van een vleermuis met opvallend witte snuit.] In afbeelding 2 zie je een vereenvoudigd voedselweb waarvan vleermuizen in Noord-Amerika deel uitmaken. afbeelding 2 [FIGUUR: Vereenvoudigd voedselweb met vleermuizen centraal. Andere organismen in het web zijn uilen, roofvogels, marters, slangen, muizen, kevers, motten, vliegende mieren, kleine vogels en eendagsvliegen.] Zoals gebruikelijk ontbreken in dit voedselweb de reducenten zoals P. destructans. 1p 37 Noteer de naam van het andere trofisch niveau dat ontbreekt in dit voedselweb. HA-1018-a-o 20 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 21 2p 38 Als de vleermuizen vaak ontwaken tijdens hun winterslaap, raakt hun vetreserve eerder op. Dit zou de waargenomen sterfte kunnen verklaren. Leg uit hoe het vaker ontwaken leidt tot het eerder opraken van de vetreserve. Canadese onderzoekers vermoeden dat vleermuizen vaker ontwaken als gevolg van een infectie met $P.$ destructans. Hiermee zou deze schimmel ook verantwoordelijk zijn voor de massale sterfte. In Europa komt ook een variant van deze schimmel voor: EUpd. Massale sterfte van Europese vleermuizen blijkt echter uit (tabel 1). Uit tabel 1 [FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'massale sterfte' en 'variant van P. destructans'. De rijen zijn 'Noord-Amerika' en 'Europa'. Voor Noord-Amerika staat bij 'massale sterfte' 'ja' en bij 'variant van P. destructans' 'NAPd'. Voor Europa staat bij 'massale sterfte' 'nee' en bij 'variant van P. destructans' 'EUpd'.] Noord-Amerika ja NAPd Europa nee EUpd Om te onderzoeken waardoor Noord-Amerikaanse vleermuizen massaal sterven, vingen de onderzoekers niet-geïnfecteerde Noord-Amerikaanse vleermuizen uit een grot in Canada en verdeelden ze in drie groepen van elk 18 vleermuizen. - Groep 1 werd geïnjecteerd met NAPd in fysiologische zoutoplossing. - Groep 2 werd geïnjecteerd met EUpd in fysiologische zoutoplossing. - Groep 3 was de controlegroep. Om te dienen als controlegroep werd ook groep 3 geïnjecteerd. 1p 39 Noteer wat de inhoud van de injectievloeistof was bij groep 3. ### Pagina 22 Na de behandeling gingen alle vleermuizen onder gecontroleerde omstandigheden in winterslaap. Tijdens de winterslaap werd bijgehouden hoe vaak de dieren actief werden. Met sensoren op de huid werd de temperatuur van de vleermuizen gemeten en door video-observatie werd geteld hoe vaak de vleermuizen wakker werden. Voor de analyse verdeelden de onderzoekers de winterslaap in drie periodes van 26 dagen. In afbeelding 3 is de gemeten huidtemperatuur van een van de vleermuizen uit de controlegroep weergegeven. In afbeelding 4 staat hoe vaak er dieren per periode wakker werden. afbeelding 3 [FIGUUR: Grafiek met op de y-as Thuid (°C) met waarden van 0 tot 30, en op de x-as dagen met waarden van 0 tot 80. De grafiek toont de huidtemperatuur van een vleermuis over drie periodes, met scherpe pieken die periodes van wakker zijn aangeven.] afbeelding 4 [FIGUUR: Gestapeld staafdiagram met op de y-as totaal aantal keren wakker worden per groep, met waarden van 0 tot 120. Op de x-as staan periodes 1, 2 en 3. Er zijn drie staafjes per periode, die de groepen NAPd, EUpd en controle vertegenwoordigen. Legenda: NAPd, EUpd, controle.] HA-1018-a-o 22 / 24 lees verder ►►► ### Pagina 23 2p 40 Welk diagram heeft een temperatuurverloop dat kenmerkend is voor een vleermuis die besmet is met EUPd? [FIGUUR: Vier grafieken A, B, C en D. Elke grafiek toont de huidgevingstemperatuur in graden Celsius op de y-as, van 0 tot 30, en de tijd in dagen op de x-as, van 0 tot 80. De grafieken A, B en C laten een grillig patroon zien met periodieke stijgingen in temperatuur. Grafiek D toont een relatief stabiele lage temperatuur met periodieke stijgingen. De x-as is onderverdeeld in periode 1, periode 2 en periode 3.] Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. HA-1018-a-o 23 / 24 lees verder ► ► ► ### Pagina 24 In afbeelding 5 is weergegeven hoeveel dieren er tijdens het experiment overleefden. afbeelding 5 Legenda: overlevende - controle individuen ........... NApd ........... EUpd dagen In combinatie met de veldwaarnemingen maakt dit onderzoek het mogelijk om te beoordelen of de schimmel P. destructans verantwoordelijk kan zijn voor de massale vleermuissterfte in Noord-Amerika. 2p 41 - Kan EUpd verantwoordelijk zijn voor de massale sterfte onder vleermuizen in Noord-Amerika? Licht je antwoord toe. - Kan NApd verantwoordelijk zijn voor de massale sterfte onder vleermuizen in Noord-Amerika? Licht je antwoord toe. Door de lage lichaamstemperatuur is het immuunsysteem van de vleermuizen tijdens de winterslaap minder actief. Onderzoekers hebben aangetoond dat door de infectie met de schimmel het immuunsysteem wordt geactiveerd. Het bleek dat er dan wel sprake was van aspecifieke afweer, maar niet van specifieke afweer. Drie processen bij afweerreacties zijn: 1 deling van B-cellen 2 fagocytose door macrofagen 3 productie van antistoffen 2p 42 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende proces wel of niet geactiveerd werd tijdens de winterslaap van geïnfecteerde vleermuizen. Om het uitsterven van vleermuissoorten te voorkomen, zoeken onderzoekers en natuurbeschermers naar een oplossing. Een optie is het tijdelijk inrichten van warmere zones in de grotten waar de vleermuizen overwinteren. Hierdoor zouden besmette vleermuizen immuniteit kunnen opbouwen tegen de schimmel en zou de sterfte kunnen worden voorkomen. 1p 43 Beargumenteer dat de nakomelingen van deze vleermuizen geen profijt hebben van de immuniteit van hun ouders. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1018-b-o 24 / 24 einde