# Eindexamen Biologie HAVO 2019 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2019/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2019
tijdvak 2
woensdag 19 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1018-a-19-2-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De ziekte van Wilson

Toen Jannekes vriend opmerkte dat haar ogen van kleur leken te veranderen, dacht ze dat hij een grapje maakte. Maar in de spiegel ziet ze tussen het blauw en het wit van haar ogen een randje geelbruin. Voor de zekerheid gaat zij naar de dokter. Die vermoedt dat Janneke de ziekte van Wilson heeft.

De ziekte van Wilson is een zeldzame aandoening waarbij de uitscheiding van koper is verstoord. Hierdoor hoopt koper zich op in de lever, maar ook aan de rand van het hoornvlies, waardoor de verkleuringen ontstaan.

In afbeelding 1 is in een doorsnede van het oog een aantal plaatsen met letters aangegeven.

afbeelding 1

[FIGUUR: Een doorsnede van een oog met de volgende delen gelabeld: P, Q, R, S, T, U.]

1p 1 Noteer de letter waarmee de plaats is aangegeven waar de koperophoping ontstaat.

De dokter verwijst Janneke door voor DNA-onderzoek. Hiermee wordt de diagnose bevestigd. De internist in het ziekenhuis legt uit dat bij de ziekte van Wilson een gen op chromosoom 13 is gemuteerd. Dit gen codeert normaal voor een eiwit dat levercellen nodig hebben om koper via de gal uit te scheiden. Bij Janneke bevindt zich op een bepaalde plaats in dit eiwit het aminozuur glutamine in plaats van histidine. Hierdoor functioneert dit eiwit niet en hoopt het koper zich eerst op in de lever en in latere stadia ook in andere organen.

2p 2 De mutatie die leidt tot de ziekte van Wilson is een puntmutatie.
Licht toe dat een puntmutatie genoeg is om in een eiwit een verschil van één aminozuur te veroorzaken.

HA-1018-a-19-2-0 2 / 24 lees verder ►►►


### Pagina 3

Het eiwit dat betrokken is bij de koperuitscheiding bevindt zich bij
gezonde personen in het organel dat in afbeelding 2 met letter P is
aangegeven.
afbeelding 2
[FIGUUR: Een schematische tekening van een dierlijke cel met de kern,
endoplasmatisch reticulum, ribosomen en het Golgi-apparaat. De celmembraan
is ook aangegeven met de letter P.]
kern
endoplasmatisch
reticulum
celmembraan
P
1p 3 Noteer de naam van het organel dat aangegeven is met de letter P.
Koper wordt actief opgenomen in de darmen en komt via het bloed in de
lever. Bij gezonde mensen wordt 80 tot 90 procent van het opgenomen
koper weer uitgescheiden door de lever.
In afbeelding 3 is een doorsnede van een deel van een leverlobje te zien.
De galgang en bloedvaten zijn met cijfers aangegeven. Op plaats 1 en 4
stroomt zuurstofarm bloed. De pijlen geven de stroomrichting aan.
afbeelding 3
[FIGUUR: Een doorsnede van een leverlobje met bloedvaten en galgangen.
Nummers 1, 2, 3 en 4 geven verschillende structuren aan.]
2
1
3
4
2p 4 - Noteer het nummer van de plaats waar het koper het eerst aanwezig
is na opname in de darmen.
- Noteer het nummer van de plaats waar bij gezonde mensen het
uitgescheiden koper het leverlobje verlaat.
HA-1018-a-19-2-o
3 / 24
lees verder ►►►

### Pagina 4

1p 5 Janneke krijgt medicijnen die de koperopname in de darmen afremmen. Ook moet ze een dieet volgen om leverschade te voorkomen. Door leverschade kunnen problemen ontstaan met de stofwisseling van eiwitten.
Noteer twee processen in de eiwitstofwisseling die worden uitgevoerd door de lever.

De ziekte van Wilson blijkt vaker voor te komen in de familie van Janneke. In afbeelding 4 is de stamboom van Jannekes familie te zien.

afbeelding 4
[FIGUUR: Stamboom met de volgende personen: overgrootvader (gezond, vierkantje), overgrootmoeder (ziekte van Wilson, gevuld cirkeltje). Hun dochter (oma Rita, gezond, cirkeltje) trouwt met een gezonde man (vierkantje). Zij krijgen twee kinderen: een gezonde dochter (tante Sylvia, gezond, cirkeltje) en een zoon (Sem, ziekte van Wilson, gevuld vierkantje). Tante Sylvia (gezond, cirkeltje) trouwt met een gezonde man (vierkantje). Zij krijgen drie kinderen: een gezonde dochter (Janneke, gezond, cirkeltje), een gezonde zoon (vierkantje) en een dochter (ziekte van Wilson, gevuld cirkeltje). De legendalabelt de ziekte van Wilson met een gevuld vierkantje en een gevuld cirkeltje.]

Legenda:
vierkantje: gezond
cirkeltje: gezond
vierkantje: ziekte van Wilson
cirkeltje: ziekte van Wilson

Uit de stamboom is af te leiden dat de ziekte van Wilson autosomaal overerft. Als de overerving X-chromosomaal was geweest, zou een van de ouders van Sem of Janneke de ziekte ook moeten hebben.

2p 6 Wie zou in dat geval de ziekte ook hebben?
A Sems vader
B Sems moeder
C Jannekes vader
D Jannekes moeder

Jannekes tante Sylvia (afbeelding 4) wil weten wat de kans is dat ze drager is van het allel voor de ziekte van Wilson. Ga ervan uit dat Jannekes oma Rita geen drager is.

2p 7 Hoe groot is de kans dat Sylvia drager is van het allel voor de ziekte van Wilson?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

HA-1018-a-19-2-o 4 / 24 lees verder

### Pagina 5

1p 8 Als de ziekte van Wilson niet wordt behandeld kan leverschade optreden.
Bij zeer ernstige leverschade is een levertransplantatie nodig.
Dit is een zware operatie, maar hiermee is de patiënt ook genezen van de
ziekte van Wilson.
Verklaar dat met een levertransplantatie de patiënt is genezen van de
ziekte van Wilson.

Hoofdhuis

Even de hoofden bij
elkaar voor een selfie?
Best kans dat er tijdens
het maken van een selfie
(afbeelding 1) een
hoofdluis overloopt naar
een ander hoofd.
afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van drie jonge vrouwen die een selfie maken.]

afbeelding 2
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een hoofdluis van dichtbij, met zichtbare poten en lichaam.]
Een volwassen hoofdluis (afbeelding 2)
is 2,5 tot 3 mm groot. Een mensenhaar
heeft een gemiddelde dikte van 0,1 mm.
De poten van hoofdluizen hebben een
aanpassing waardoor ze geschikt zijn
voor het voortbewegen via haren.

1p 9 Noteer deze aanpassing en geef aan waardoor dit de poten geschikt
maakt voor het voortbewegen via haren.

HA-1018-a-19-2-o 5 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 6

Hoofdluizen zuigen bloed uit de hoofdhuid van mensen. Dit kan leiden tot
jeuk.
Jeuk is het gevolg van een reactie van het afweersysteem op stoffen uit
het speeksel van de hoofdluis. In afbeelding 3 is deze reactie schematisch
weergegeven. Mediators (zoals histamine) die afgegeven worden door
de mestcel zijn verantwoordelijk voor het ontstaan van jeuk.

afbeelding 3
1e contact met
antigeen
[FIGUUR: Een cel met uitsteeksels en op de uitsteeksels gebonden antigeen-presenterende moleculen. Een pijl wijst naar twee ronde cellen, gelabeld met P en Q. Een tweede pijl wijst van de ronde cel P naar Y-vormige moleculen, gelabeld met R.]
antigeen-
presenterende cel
P
Q
R
2e contact met
antigeen
mestcel
o.a.
histamine
jeuk
[FIGUUR: Een mestcel met daarop gebonden antigeen-presenterende moleculen. Een pijl wijst van de mestcel naar kleine ruitvormige deeltjes en de tekst 'jeuk'.]
2p 10 In afbeelding 3 geven P en Q bepaalde lymfocyten aan.
Met R wordt een bepaalde stof aangegeven.
Welke typen lymfocyten zijn aangegeven met P en met Q? Is R een
lichaamseigen of een lichaamsvreemde stof?

P
A B-lymfocyt
B B-lymfocyt
C T-lymfocyt
D T-lymfocyt

Q
T-lymfocyt
T-lymfocyt
B-lymfocyt
B-lymfocyt

R
lichaamseigen
lichaamsvreemd
lichaamseigen
lichaamsvreemd

Hoofdluis kan bestreden worden met anti-luizenshampoos die malathion
bevatten. Deze chemische stof veroorzaakt de dood van een hoofdluis
doordat het de impuls overdracht van motorische zenuwcellen naar de
spiercellen bij de hoofdluis verstoort: malathion remt het enzym dat de
neurotransmitter afbreekt.

HA-1018-a-19-2-o
6 / 24
lees verder

### Pagina 7

In afbeelding 4 is de werking van malathion in een deels ingevuld schema weergegeven.
afbeelding 4
[FIGUUR: Schematische weergave van een chemische reactie met twee stappen, elk met een pijl die naar beneden wijst en eindigt in een cirkel. De onderste reactie toont 'acetaat + choline'.]

2p 11 In de uitwerkbijlage staat dit schema nogmaals afgebeeld.
- Noteer de volgende woorden op de juiste plaats in het schema:
acetylcholine, acetylcholinestrase, malathion.
- Noteer in de cirkels een + voor een stimulerende werking of een – voor een remmende werking.

2p 12 De anti-luizenshampoos met malathion werken steeds minder goed. Dat komt doordat de hoofdluis resistentie ontwikkelt tegen deze stof.
Wat is de naam van het proces dat deze resistentie veroorzaakt?
A actieve immunisatie
B passieve immunisatie
C kunstmatige selectie
D natuurlijke selectie

Bruinvis verhongert in een zee vol vis

De bruinvis is een zeezoogdier van ongeveer anderhalve meter. Door onder andere de verminderde visserijdruk en de verbeterde waterkwaliteit zwemmen er tegenwoordig weer zo'n driehonderdduizend bruinvissen in de Noordzee.

Bruinvissen zijn uitstekende jagers. Onderzoek heeft aangetoond dat jonge bruinvissen per uur 550 pogingen kunnen doen om een prooi te vangen. Ongeveer 90% van deze pogingen is succesvol. Per succesvolle poging wordt een visje van gemiddeld 1 gram gevangen. Per dag heeft een jonge bruinvis 2 kilogram vis nodig.

2p 13 Laat met een berekening zien hoeveel uur een jonge bruinvis per dag ongeveer moet jagen.

HA-1018-a-19-2-0 7 / 24 lees verder 

### Pagina 8

In de zomermaanden spoelen relatief veel dode bruinvissen aan
(afbeelding 1). De aangespoelde dieren blijken uitgehongerd, terwijl er
meer dan voldoende voedsel te vinden is. Marien bioloog Mardik Leopold
onderzoekt wat de oorzaak is van het verhongeren van de aangespoelde
dieren. Hiervoor analyseert hij de maaginhoud (afbeelding 2) van een
aangespoelde bruinvis.

afbeelding 1
[FIGUUR: foto van aangespoelde bruinvissen op het strand]

afbeelding 2
[FIGUUR: foto van de maaginhoud van een bruinvis]

In de maag worden vooral skeletdelen van kreeftachtigen, inktvissen,
zeeslakken en vissen aangetroffen. Aan de hand van deze delen kunnen
de prooidieren worden gedetermineerd.
1p 14 Verklaar waardoor juist deze delen van de prooidieren worden
aangetroffen.

In het onderzoek naar de oorzaak van het verhongeren van aangespoelde
bruinvissen, onderzocht Leopold ook de maaginhoud van bruinvissen die
overleden nadat ze in netten van vissers terecht waren gekomen.
2p 15 Wat is de reden om ook deze dieren te onderzoeken?
Deze dieren werden onderzocht ....
A om te gebruiken als controlegroep.
B omdat bij deze dieren de maaginhoud beter kan worden geanalyseerd.
C omdat er te weinig aangespoelde dieren zijn.
D om ook dieren uit een andere populatie te onderzoeken.

Uit het onderzoek bleek dat bruinvissen veel haring, sprot en zandsiering
eten; vette, energierijke vissen. Maar ook magere vissoorten als wijting en
grondel staan op het menu. Vooral in jonge aangespoelde bruinvissen
wordt veel grondel in de maag aangetroffen. Waarschijnlijk omdat ze nog
niet vaardig genoeg zijn om de snel zwemmende haring en sprot te
vangen. Hierdoor kan een tekort aan bepaalde voedingsstoffen ontstaan
bij de jonge bruinvissen.

HA-1018-a-19-2-o 8 / 24 lees verder ▶▶▶

### Pagina 9

Drie groepen voedingsstoffen zijn:
1 bouwstoffen
2 brandstoffen
3 vitamines
2p 16 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef
achter elk nummer aan of van deze groep wel of geen tekort kan ontstaan
door het eten van alleen maar magere vis.

Sommige aangespoelde bruinvissen hadden ernstige verwondingen. In
eerste instantie werden deze verwondingen toegeschreven aan visnetten
of scheepsschroeven. Na vergelijking van deze wonden met het gebit van
verschillende zeedieren, leek de grijze zeehond de oorzaak. Om dit te
bevestigen, werd bij een aantal verwonde bruinvissen DNA-onderzoek
gedaan. Voor dit onderzoek werden met wattenstaafjes monsters
verzameld van de volgende delen:
1 gesloten bijtwonden (wonden waar een tand de huid is binnen-
gedrongen waarna de huid zich weer heeft gesloten direct na het
terugtrekken)
2 open bijtwonden
3 bruinvisHuid
In deze monsters werd in het laboratorium gezocht naar een stukje DNA
dat specifiek is voor de grijze zeehond.
Enkele schone wattenstaafjes werden op dezelfde manier getest
(monster 4).

1p 17 Noteer wat de onderzoekers willen controleren met de analyse van
monster 4.

afbeelding 3
[FIGUUR: Gel-elektroforese met 4 monsters en een ladder aan de linkerzijde. Monster 1 heeft een band. Monster 2, 3 en 4 hebben geen zichtbare banden.]

In afbeelding 3 is de foto van de gel
weergegeven, waarmee aangetoond
werd dat de grijze zeehond inderdaad
de veroorzaker is van de verwondingen
bij de bruinvissen. De monsters 1 tot en
met 4 zijn op de aangegeven plaatsen
aangebracht.

2p 18 Noteer in welk monster of in welke monsters DNA van de grijze zeehond
is aangetroffen. Verklaar waarom juist daar DNA is aangetroffen.

HA-1018-a-19-2-o
9/24
lees verder

### Pagina 10

Mysterieuze paardenziekte

Bij paarden en pony's
(afbeelding 1) treedt soms
plotseling een dodelijke ziekte
op, waarbij onder andere sprake
is van een verhoogde
spierafbraak. Wetenschappers
uit Wageningen onderzoeken
wat de oorzaak kan zijn van
deze mysterieuze ziekte.

afbeelding 1
[FIGUUR: Twee paarden staan naast elkaar, met hun hoofden dichtbij elkaar. Een van de paarden is wit/licht van kleur, het andere is donkerder. Ze staan in een veld met een houten paal en draad in de voorgrond.]

De ziekte wordt atypische myopathie genoemd. Ze breekt vaak uit in het
najaar en komt alleen voor bij paarden die in de wei staan.
Meestal worden meerdere paarden uit dezelfde wei ziek. Paarden in een
aangrenzende wei, met als enige afscheiding prikkeldraad, blijven vaak
ongedeerd. De ziekte is niet specifiek voor bepaalde paardenrassen en
voor het ontstaan van de aandoening in een groep paarden maakt het niet
uit of de paarden verwant zijn aan elkaar.

Uit de tekst is af te leiden dat atypische myopathie waarschijnlijk geen
erfelijke of besmettelijke ziekte is.
19 - Noteer waaruit blijkt dat de ziekte waarschijnlijk niet erfelijk is.
- Noteer waaruit blijkt dat de ziekte waarschijnlijk niet besmettelijk is.

2p 20 Een van de symptomen van atypische myopathie is moeite met
ademhalen. Dit wordt veroorzaakt door aantasting van
ademhalingsspieren.
1p Noteer twee groepen ademhalingsspieren.

HA-1018-a-19-2-o 10 / 24 lees verder ‣‣‣

### Pagina 11

Waarschijnlijk wordt de ziekte veroorzaakt door het eten van afgevallen bladeren en zaden van esdoorns die bij de weiden staan. Vooral in de zaden, bekend als helikoptertjes (afbeelding 2), zit de stof hypoglycine-A (afbeelding 3). Deze stof remt een belangrijk enzym bij paarden, waardoor ze ziek worden.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een enkele esdoornvrucht, ook wel helikoptertje genoemd.]

afbeelding 3
[FIGUUR: Chemische structuur van hypoglycine-A.]
$$
\begin{array}{c}
H \\
| \\
H-C-C-H \\
| \quad | \\
H \quad H
\end{array}
\quad
\begin{array}{c}
H \\
| \\
-C-N \\
| \\
C=O \\
| \\
H
\end{array}
$$

Om hypoglycine-A te kunnen maken, moet de esdoorn verschillende stoffen opnemen uit zijn omgeving. In afbeelding 4 staan twee delen van de plant. Twee routes waarlangs esdoorns stoffen opnemen uit de omgeving en verder transporteren, zijn met genummerde pijlen aangegeven.

afbeelding 4
[FIGUUR: Schematische weergave van een bladoppervlak met daarin cellen en een dwarsdoorsnede van het blad, met pijlen die transportroutes aangeven.]

2p 21 - De plant neemt water op via route 1. Naast water zijn er nog andere stoffen nodig die de esdoorn moet opnemen als bouwstof voor hypoglycine-A.
Noteer een van die andere stoffen die de plant opneemt via route 1.

HA-1018-a-19-2-o
lees verder ►►►

### Pagina 12

In Nederland komen vooral de gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus),
de Noordse esdoorn (Acer platanoides) en de Spaanse aak (Acer
campestre) voor. Maar er zijn tientallen esdoornsoorten.
De soorten worden op basis van verwantschap ingedeeld in groepen
(tabel 1).

tabel 1
groep enkele soorten
Negundo Acer negundo; Acer cissifolium
Platanoidea Acer platanoides; Acer campestre
Acer Acer pseudoplatanus; Acer saccharum; Acer velutinum
Palmata Acer palmatum

Om esdoorns uit
Nederland te kunnen
onderzoeken, werd door
het onderzoeksteam
van Wageningen
Universiteit en
Research een tweet
geplaatst (afbeelding 5).
[FIGUUR: Tweet van Wageningen UR met de tekst "Sommige esdoornzaden blijken giftig voor paarden. Stuur 'helikoptertjes' naar @RIKILT_WUR om ze te laten onderzoeken. bit.ly/1r4001x" en een "Following" knop.]

De verzamelde monsters werden geanalyseerd. De eerste resultaten zijn
weergegeven in tabel 2.

tabel 2
groep aantal aantal monsters gemiddelde concentratie
monsters met hypoglycine-A hypoglycine-A (mg/kg)
Negundo 2 2 218,0
Platanoidea 7 0 0
Acer 6 6 1004,3
Palmata 3 3 14,5

22 Wat is een aannemelijke verklaring voor het verschil in de gemiddelde
hypoglycine-A-concentratie tussen de Acer-groep en de Palmata-groep?
A De genexpressie van genen om hypoglycine-A te maken is bij de
soorten in de Palmata-groep lager dan bij de soorten in de Acer-groep.
B De soorten in de Acer-groep maken meer zaden dan de soorten in de
Palmata-groep.
C De soorten in de Palmata-groep hebben niet alle benodigde genen om
hypoglycine-A te maken, de soorten in de Acer-groep wel.
D De zaden van de soorten in de Palmata-groep zijn kleiner dan die van
de soorten in de Acer-groep.

HA-1018-a-19-2-0 12 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 13

De evolutionaire stamboom van de vier groepen esdoorns is in
uitbeelding 6 weergegeven. Vier voorouders zijn met een nummer
aangegeven.

afbeelding 6
Negundo
Platanoidea
Acer
Palmata
-4
-3
-2
-1

Er wordt van uitgegaan dat alle huidige esdoornssoorten die hypoglycine
produceren deze eigenschap van de gemeenschappelijke voorouder
(nummer 1) hebben gekregen.

23 Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en
geef achter elk nummer aan of de betreffende voorouder waarschijnlijk
wel of niet hypoglycine kon produceren.

Sofie heeft een paard in een weiland met Spaanse aken (Acer campestre)
eromheen. Naar aanleiding van het Wageningense onderzoek vraagt ze zich
af of zij haar paard naar een andere wei moet overbrengen om het te
beschermen tegen atypische myopathie.

24 Noteer of Sofie haar paard wel of niet moet overbrengen naar een andere
wei. Geef hiervoor een argument.

HA-1018-a-19-2-o
13 / 24
lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Het smaakt naar nootjes, maar dan met pootjes

Karin eet al een aantal jaren vegetarisch. In die jaren heeft ze steeds meer argumenten gevonden die haar keuze ondersteunen geen vlees meer te eten.

De productie van vlees is in vergelijking met de productie van plantaardig voedsel niet erg duurzaam, want:
- bij veeteelt komt het broeikasgas methaan vrij;
- de import van veevoer uit andere continenten verstoort de stikstofkringloop, zowel in het land waar planten voor het veevoer worden geteeld als in het land van de vleesproductie;
- voor een kilogram vlees is veel meer landbouwgrond nodig dan voor een kilogram plantaardig voedsel met een gelijkwaardige voedingswaarde, zoals peulvruchten en noten.

Met de voedingswaarde wordt in dit geval de bruikbaarheid van het voedsel als eiwitbron bedoeld. De eiwitten uit peulvruchten bevatten - net als vlees - bepaalde aminozuren die onmisbaar zijn in onze voeding, zoals valine, threonine en lysine.
1p 25 Noteer hoe deze groep onmisbare aminozuren wordt genoemd.

Gebruik van geïmporteerd veevoer kan leiden tot eutrofiëring in de gebieden waar de veeteelt plaatsvindt. In afbeelding 1 zijn de voornaamste stikstofstromen die worden beïnvloed door deze veeteelt in een schema weergegeven.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een diagram dat de stikstofkringloop van veeteelt illustreert. De elementen zijn: plant, eiwitten (plant), eiwitten (veevoer), eiwitten (vee), vee, urine, bodem, atmosfeer (NH3), en oppervlaktewater (NO3- en NH4+). Er zijn pijlen die de overgang van deze elementen aangeven, inclusief verplaatsing en omzetting. Er is ook een legenda die aangeeft dat gestippelde pijlen verplaatsing en rechte pijlen omzetting vertegenwoordigen.]

Legenda:
--- verplaatsing
— omzetting

HA-1018-a-19-2-o 14 / 24 lees verder ➢➢➢

### Pagina 15

26 (2p) Het schema in afbeelding 1 is niet compleet. In de uitwerkbijlage is het schema nogmaals afgebeeld.
Maak het schema compleet door in de vijf lege vakken de formule of naam van de betreffende stikstofverbindingen in te vullen.

27 (2p) Beredeneer aan de hand van afbeelding 1 hoe import van veevoer eutrofiëring van natuurgebieden in Nederland kan veroorzaken.

28 (2p) Leg uit dat voor het produceren van 1 kilogram rundvlees meer landbougrond nodig is dan voor het produceren van 1 kilogram plantaardig voedsel.

29 (2p) Tijdens een kookworkshop maakt Karin kennis met een alternatieve eiwitbron: insecten, zoals sprinkhanen en meelwormen. Deze dieren zijn makkelijk te kweken. Ook hebben insecten een hoge voedselconversie: voor een kilogram rundvlees is tien kilogram voer nodig, voor een kilogram insecten slechts drie kilogram.
Welk verschil tussen runderen en insecten zal de belangrijkste oorzaak zijn van dit grote verschil in voedselconversie?
A Runderen ademen met longen, insecten met tracheeën.
B Runderen hebben een complexer spijsverteringsstelsel dan insecten.
C Runderen hebben een constante lichaamstemperatuur, insecten niet.
D Runderen hebben een endoskelet, insecten een exoskelet.

Karin vraagt zich af of ze een allergische reactie zal krijgen als ze insecten eet. Ze heeft namelijk een allergie voor garnalen.
De eiwitten van deze verschillende diersoorten lijken zo veel op elkaar dat een allergie voor garnalen misschien ook een allergie voor meelwormen kan betekenen.
Karin wil haar bloed laten testen om te kijken of het eten van meelwormen voor haar problemen zal opleveren.

30 (2p) Welke reactie zal er in deze laboratoriumtest optreden als ze een allergie voor meelwormen heeft?
A Antigeen uit haar bloed reageren met antigenen van meelwormen.
B Antigeen uit haar bloed reageren met antistoffen van meelwormen.
C Antistoffen uit haar bloed reageren met antigenen van meelwormen.
D Antistoffen uit haar bloed reageren met antistoffen van meelwormen.

HA-1018-a-19-2-o 15 / 24 lees verder ▶▶▶

### Pagina 16

NIPT

Verloskundige Chantal bespreekt met vrouwen die in verwachting zijn en
hun partners de mogelijkheden van prenatale diagnostiek. Bij prenatale
diagnostiek kunnen chromosoomafwijkingen, zoals bij het syndroom van
Down, aan het licht komen. De NIPT (niet-invasieve prenatale test) is een
van de mogelijke prenatale tests.

Een kind met downsyndroom heeft drie chromosomen 21.

Over het downsyndroom worden drie uitspraken gedaan.
1 Het syndroom is een gevolg van een genoommutatie.
2 Het extra chromosoom 21 kan van de vader afkomstig zijn.
3 De drie chromosomen 21 zijn identiek.
2p 31 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef
achter elk nummer aan of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Met de NIPT kan door onderzoek van het bloed van de moeder
onderzocht worden of de foetus mogelijk een afwijkend
chromosomenaantal heeft. DNA-fragmenten van de foetus komen vrij uit
afgestorven cellen van de placenta (afbeelding 1) en worden in het bloed
van de moeder opgenomen.

afbeelding 1

[FIGUUR: Detailweergave van de placenta met bloedvaten van de foetus en de moeder. Er zijn DNA-fragmenten te zien in de bloedvaten.]
placenta
Legenda:
XX DNA-fragment foetus
XX DNA-fragment moeder

bloedvaten
foetus
bloedvaten
moeder

HA-1018-a-19-2-o

16 / 24

lees verder ►►►


### Pagina 17

Het bloed met DNA-
fragmenten van de foetus
wordt bij een zwangere
vrouw vanuit de
rechterarmader afgenomen
(afbeelding 2).

afbeelding 2
[FIGUUR: Een arts neemt bloed af bij een zwangere vrouw.]

Bloedvaten in het lichaam van deze vrouw zijn:
1 aorta
2 armader
3 armslagader
4 baarmoederader
5 baarmoederaderslagader
6 bovenste holle ader
7 longader
8 longslagader
9 onderste holle ader

2p 32 Door welk van deze bloedvaten gaan de DNA-fragmenten van de foetus
achtereenvolgens op de kortste weg vanaf de placenta naar de plaats van
afname in de rechterarmader? Noteer die nummers in de juiste volgorde.

De DNA-fragmenten van de foetus die in de bloedbaan van de moeder
circuleren, zijn kleiner dan de DNA-fragmenten van de moeder zelf.
Hierdoor kunnen ze van elkaar worden gescheiden. Vervolgens wordt
bepaald van welke chromosomen de DNA-fragmenten van de foetus
afkomstig zijn. Als er relatief veel fragmenten van chromosoom 21 zijn, is
dat waarschijnlijk het gevolg van een derde chromosoom.

2p 33 Door welke eigenschap van een DNA-fragment van de foetus kan worden
vastgesteld van welk chromosoom het afkomstig is?
A door de kleur
B door de lengte
C door de nucleotidenvolgorde
D door het bandenpatroon

Als in een NIPT afwijkingen worden geconstateerd, is aanvullend
onderzoek nodig om een diagnose te kunnen stellen. Ouders kunnen dan
beslissen om een zwangerschap af te breken. Chantal weet dat veel
ouders dit niet zullen doen.
Toch kan de NIPT voor deze toekomstige ouders een voordeel bieden.

1p 34 Noteer een voordeel van de NIPT voor deze ouders.

HA-1018-a-19-2-0

17 / 24

lees verder



### Pagina 18

Kanoet met te korte snavel

Jan van Gils, bioloog bij het NIOZ (Koninklijk Nederlands Instituut voor
Onderzoek der Zee) doet onderzoek naar hoe de kanoet (Calidris
canutus, afbeelding 1) zich aanpast aan klimaatverandering.

afbeelding 1

[FIGUUR: Een kanoet staat in ondiep water met zijn snavel naar beneden, richting het zand.]

Kanoeten zoeken de schelpdieren waarvan ze leven door hun snavel in
het zand te steken. Het puntje van de snavel is extreem gevoelig en kan
drukverschillen in het natte zand waarnemen, waardoor de vogel weet
waar de prooi zich bevindt. Vervolgens wordt de schelp in zijn geheel
ingeslikt en in de spiermaag verbrijzeld, waarna de zachte delen worden
verteerd.

2p 35 Met welk type zenuwcel is het puntje van de snavel verbonden? Via welk
deel van het zenuwstelsel wordt het samentrekken van de spiermaag
aangestuurd?

snavelpunt
verbonden met

A motorische zenuwcel
B motorische zenuwcel
C sensorische zenuwcel
D sensorische zenuwcel

samentrekken spiermaag
aangestuurd door

animale zenuwstelsel
autonome zenuwstelsel
animale zenuwstelsel
autonome zenuwstelsel

HA-1018-a-19-2-o 18 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 19

De kanoet broedt in het Noordpoolgebied en overwintert in tropische
waddengebieden in Mauritanië. Tijdens de trek van broedgebied naar
overwinteringsgebied maken de vogels een tussenstop aan de Bocht van
Gdansk (Polen) en bij de Nederlandse Waddenzee (afbeelding 2). Vooral
de jonge dieren vullen hier hun vetreserves aan. De kanoeten verblijven
van eind augustus tot begin mei in Mauritanië.

afbeelding 2

[FIGUUR: Een kaart van Europa en Noord-Afrika met de trekroute van de kanoet getoond. De route begint in het Noordpoolgebied (Rusland), gaat via de Bocht van Gdansk en de Nederlandse Waddenzee, en eindigt in Mauritanië.]

Trekvogels zoals de kanoet slaan hun reservevoedsel op in de vorm van
vet. Reserves kunnen ook aangelegd worden in de vorm van koolhydraten
zoals glycogeen.
Vetten leveren 38 Joule per gram, koolhydraten leveren 17 Joule per
gram.

2p 36 Leg uit dat het voor een trekvogel voordeliger is om vet als
reservevoedsel op te slaan in plaats van glycogeen.

HA-1018-a-19-2-0

19 / 24

lees verder ►►►



### Pagina 20

Sinds 1983 worden in Gdansk jaarlijks kanoeten gemeten en gewogen.
Hieruit blijkt dat de gemiddelde grootte van de kanoeten afneemt. Een
hypothese hiervoor is dat door de wereldwijde opwarming van het klimaat
kleinere kanoeten in het voordeel zijn ten opzichte van grotere kanoeten.
Door hun kleinere bouw zouden ze namelijk beter hun warmte kwijt
kunnen raken.

1p 37 Noteer de naam van het verschijnsel dat wereldwijde opwarming van het
klimaat veroorzaakt.

1p 38 Verklaar waardoor een kleine kanoet makkelijker zijn warmte kwijtraakt
dan een grote kanoet.

De kuikens van de kanoeten komen rond een vaste datum (eind juni) uit
hun ei en verlaten vrijwel meteen het nest. De kuikens eten voornamelijk
insecten die in de grond overwinteren. Zodra in het poolgebied de dooi
invalt en de sneeuw smelt, kruipen deze insecten uit de grond en zijn
daarna niet meer beschikbaar voor de jonge kanoeten.
In afbeelding 3 zijn de resultaten te zien van metingen gedaan tijdens de
trek in augustus in het tussenstation Gdansk. Het gemiddelde gewicht van
de jonge kanoeten is uitgezet tegen de datum waarop de sneeuw in het
broedgebied is gesmolten dat jaar. Te zien is dat in 2015 de sneeuw was
gesmolten op 17 juni en het gemiddelde gewicht van de jonge kanoeten
bij de meting in augustus 102 gram was.

afbeelding 3
[FIGUUR: Scatterplot met op de y-as 'gewicht jonge kanoeten (gram)' (van 90 tot 125) en op de x-as de tijd (van 20 juni tot 20 juli) met de datum 2015 erboven. Er zijn 21 datapunten, weergegeven als cirkels. Een rechte lijn is door de datapunten getrokken.]

Wetenschappers denken dat klimaatverandering de oorzaak is van het
kleiner blijven van de jonge kanoeten.
2p 39 Beredeneer, gebruikmakend van bovenstaande informatie, hoe
klimaatverandering kan leiden tot het kleiner blijven van de jonge
kanoeten.

HA-1018-a-19-2-o 20 / 24 lees verder ►►►


### Pagina 21

Het kleinere lichaam betekent afbeeding 4
ook een kortere snavel
(afbeelding 4). Dit heeft grote
gevolgen voor het
voedselzoeken in Mauritanië.
Het schelpdier *Loripes lucinalis*
komt in hoge dichtheden voor
en vormt nu nog de
belangrijkste prooi van de
kanoet. Een ander schelpdier
dat wordt gegeten is *Dosinia*
*isocardia*, hiervan is de
populatiedichtheid veel lager.
Kanoeten eten ook wortels van
zeegras (*Zostera noltii*), maar
deze bevatten relatief weinig
voedingsstoffen.
Op welke diepte die drie voedselbronnen zich voornamelijk bevinden is
weergegeven in afbeelding 4.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as de diepte in mm en op de x-as de voedselbronnen: *Loripes lucinalis*, *Dosinia isocardia*, *Zostera noltii*. Er zijn staafjes die de diepte aangeven waarin deze organismen voorkomen.]

Over de gevolgen van de veranderingen in lichaamsbouw worden drie
uitspraken gedaan:
1 Doordat kleinere kanoeten van meer voedselbronnen gebruik gaan
maken, behoren ze tot een hoger trofisch niveau dan grotere
kanoeten.
2 Een kanoet met een snavel korter dan 30 mm kan minder *Loripes*
*lucinalis* vangen dan een kanoet met een langere snavel.
3 Kanoeten met een kortere snavel moeten meer tijd besteden aan
voedsel zoeken dan kanoeten met een langere snavel.

2p 40 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef
achter elk nummer aan of de betreffende uitspraak *juist* of *onjuist* is.

afbeelding 5

[FIGUUR: Twee verschillende kanoeten, een met een korte snavel en een met een lange snavel.]

Van Gils verwacht dat het
voedselprobleem van de kanoet effect
heeft op de evolutie van de soort. In
afbeelding 5 is weergegeven hoe hij denkt
dat de kanoet zich zou kunnen
ontwikkelen. Links staat de huidige
kanoet, rechts de veel kleinere kanoet van
de toekomst. De kleinere kanoet ontwikkelt
een langere snavel volgens de
voorspelling van Van Gils.

3p 41 Leg uit hoe deze langere snavel door evolutie kan ontstaan.

HA-1018-a-19-2-o 21 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 22

Energiedrankjes
Mario en Hannah drinken, net als veel andere jongeren, regelmatig een
energiedrankje. Toch is het gebruik van energiedrankjes niet zonder
risico's: steeds meer jongeren komen met hartproblemen in het
ziekenhuis.
Energiedrankjes (energydrinks) bevatten een hoge concentratie suiker en
cafeïne. Daarnaast zijn andere oppeppende stoffen toegevoegd.
Mario drinkt energiedrankjes wanneer hij tot diep in de nacht doorleert
voor een proefwerk. Hij heeft ervaren dat dit zijn concentratie vergroot en
hem wakker houdt.
In afbeelding 1 zijn in een lengtedoorsnede van de hersenen en een deel
van het ruggenmerg de verschillende delen met letters aangegeven.
afbeelding 1
[FIGUUR: Een lengtedoorsnede van het menselijk brein met de cerebellum en hersenstam zichtbaar, met letters P, Q, R, S en T die verschillende delen aanduiden.]
P
Q
R
S
T
1p 42 Noteer de letter die het deel van het centraal zenuwstelsel aangeeft
waarin geheugentaken worden uitgevoerd tijdens het leren voor een
proefwerk.
HA-1018-a-19-2-o
22 / 24
lees verder

### Pagina 23

2p 43 Een half uur na het drinken van een energiedrankje zijn vrijwel alle cafeïnemoleculen opgenomen in Mario's bloed. In de lever wordt een deel van de cafeïne afgebroken. Mario merkt anderhalf uur na het drinken dat hij zich weer minder goed kan concentreren.
Is één uur na het drinken de concentratie cafeïne in de aorta gelijk aan of verschillend van de concentratie cafeïne in de leverslagader?
Is één uur na het drinken de concentratie cafeïne in de leverader gelijk aan of verschillend van de concentratie cafeïne in de onderste holle ader?

concentratie cafeïne in
aorta en leverslagader

concentratie cafeïne in
leverader en onderste holle ader

A gelijk gelijk
B gelijk verschillend
C verschillend gelijk
D verschillend verschillend

Naarmate je langer wakker bent, hoopt de stof adenosine zich op in de hersenen. Adenosine bindt aan receptoren in de synapsen van hersencellen, waardoor er minder gemakkelijk impulsen worden overgedragen. Dit leidt tot slaperigheid. Cafeïne kan deze receptoren blokkeren, zodat adenosine niet kan binden. Mario voelt zich hierdoor minder moe.
In afbeelding 2 worden schematisch twee zenuwcellen in de hersenen weergegeven.

[FIGUUR: Afbeelding 2 toont een synapse tussen zenuwcel P en zenuwcel Q, met de richting van de impuls van P naar Q.]

zenuwcel P zenuwcel Q

De werking van adenosine in de synaps is vergelijkbaar met de werking van bepaalde neurotransmitters.
2p 44 Is de werking van adenosine te vergelijken met de werking van een remmende of van een stimulerende neurotransmitter? Zal door cafeïne de impulsfrequentie in zenuwcel Q afnemen of toenemen?

de werking van
adenosine
is te vergelijken met een

A remmende neurotransmitter
B remmende neurotransmitter
C stimulerende neurotransmitter
D stimulerende neurotransmitter

door cafeïne zal
de impulsfrequentie in Q

afnemen
toenemen
afnemen
toenemen

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1018-a-19-2-o 23 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 24

2a (4p) Inname van een energiedrankje heeft effect op de werking van het hart en op de bloeddruk. Dit komt doordat cafeïne een stimulerend effect heeft op een bepaald deel van het autonome zenuwstelsel.
- Noteer de naam van dit deel van het autonome zenuwstelsel.
- Beredeneer hoe inname van cafeïne kan leiden tot een hogere bloeddruk.

Hannah is wielrenster. Tijdens haar ritten drinkt ze soms een blikje energiedrank om haar vocht- en brandstofvoorraad aan te vullen.

Hannahs glycogeenvoorraad is genoeg voor zestig tot negentig minuten intensief sporten. Tijdens langere ritten neemt ze koolhydraten in om te voorkomen dat ze 'pap in de benen' krijgt. Wielrenners bedoelen daarmee dat ze onvoldoende kracht in hun benen hebben om het hoge tempo vol te kunnen houden.
Gebeurtenissen die hierbij plaatsvinden zijn:
1 afname van de dissimilatie
2 uitputting van de glycogeenvoorraad in de spiercellen
3 vermindering van samentrekking van de spiervezels

1p 46 In welke volgorde vinden deze gebeurtenissen dan plaats? Noteer de nummers in de juiste volgorde.

Hannah's trainster raadt Hannah af nog langer energiedrank te drinken tijdens het sporten, omdat het uitdroging kan veroorzaken. Doordat cafeïne de afgifte van antidiuretisch hormoon (ADH) beïnvloedt, leidt gebruik van energiedrankjes tot een toename van de wateruitscheiding.
2p 47 Licht toe welke invloed cafeïne heeft op de afgifte van ADH en verklaar hoe dit in de nieren leidt tot een toename van de wateruitscheiding.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-1018-a-19-2-0 24 / 24 einde ■