# Eindexamen Biologie HAVO 2019 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2019/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2019
tijdvak 1
vrijdag 17 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 43 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1018-a-19-1-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Bungeejumpen
Je staat op een platform op een hoogte van 70 meter en laat je voorover de diepte in vallen (afbeelding 1). Hierbij gaat je lichaam over op de stress-stand.
Bij het overschakelen van het lichaam naar de stress-stand wordt het hormoon adrenaline afgegeven.
afbeelding 1
afbeelding 2
[FIGUUR: Een schematische tekening van het menselijk hoofd en bovenlichaam, met de volgende organen gemarkeerd met letters: P (hersenen), Q (schildklier), R (thymus), S (hart), T (bijnieren).]
1p 1
In afbeelding 2 is een aantal klieren met letters aangegeven. Noteer de letter waarmee de hormoonklier wordt aangegeven die bij stress adrenaline afgeeft aan het bloed.
Tijdens een bungeejump neemt de bloeddruk toe, vooral in het hoofd. Op het moment dat het laagste punt wordt bereikt, is de bovendruk (systolische druk) in het hoofd enorm hoog. Als gevolg hiervan kunnen haarvaatjes beschadigd raken. Het Engelse meisje Cathy verloor hierdoor tijdelijk een gedeelte van haar gezichtsvermogen.
HA-1018-a-19-1-o
2 / 24
lees verder ► ► ►

### Pagina 3

In afbeelding 3 is de verdeling van de bovendruk weergegeven bij een
staande houding.
afbeelding 3
[FIGUUR: Anatomische tekening van het menselijk lichaam met het bloedvatenstelsel, met labels voor bovendruk in hoofd (80 mmHg), hart (120 mmHg) en voeten (190 mmHg)]
bovendruk hoofd 80 mmHg
bovendruk hart 120 mmHg
bovendruk voeten 190 mmHg

Over de oorzaak van de hoge bovendruk in het hoofd op het laagste punt
van de sprong, worden twee uitspraken gedaan:
1 Afgifte van adrenaline leidt tot een verhoging van de bovendruk.
2 De houding van het lichaam draagt bij aan de hoge bovendruk in het
hoofd.

2p 2 Welke bewering is juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

De schade aan
haarvaatjes trad op in
een gedeelte van
Cathy's netvlies.
Hierdoor werkten de
zintuigcellen in het
gebied M (aangegeven
met de cirkel in
afbeelding 4) tijdelijk
niet.
afbeelding 4
[FIGUUR: Een fundusfoto van het oog, met een cirkel die gebied M aanduidt, en labels "blinde vlek" en "gele vlek"]
blinde vlek
gele vlek

2p 3 Beredeneer aan de hand van afbeelding 4 dat Cathy na haar sprong
tijdelijk geen kleur kon waarnemen.

HA-1018-a-19-1-0
3 / 24
lees verder ▶▶▶

### Pagina 4

Het opwekken van stress door bungeejumpen wordt door artsen van het Academisch Medisch Centrum gebruikt om de invloed van stress op het immuunsysteem te onderzoeken. Bekend is dat mensen die gestrest zijn sneller last hebben van infecties en eerder ziek worden.
Voor dit onderzoek maakten 20 vrijwilligers een bungeejump vanaf 70 meter hoogte. Bij de proefpersonen werd op vier tijdstippen bloed afgenomen:
1 bij aankomst op het terrein
2 vlak voor de sprong, op het springplatform (ongeveer 2 uur na aankomst)
3 direct na de sprong
4 twee uur na de sprong
In het bloed werd de hoeveelheid bloedcellen die betrokken zijn bij de afweer geteld en werd de ontstekingsremmende activiteit van de afweercellen bepaald. Een aantal proefpersonen kreeg voorafgaand aan de eerste bloedafname een behandeling die de werking van adrenaline remt.

In afbeelding 5 zijn met nummers verschillende vaste bloedbestanddelen aangegeven in een microscopisch preparaat van bloed.

afbeelding 5

[FIGUUR: Een microscopische afbeelding van bloed met rode bloedcellen en een witte bloedcel. Cellen zijn gelabeld met de nummers 1, 2 en 3.]

2p 4 Welk van de aangegeven delen uit het bloed is of welke zijn voor dit onderzoek in de telling meegenomen?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 1 en 2
E alleen 1 en 3
F alleen 2 en 3

HA-1018-a-19-1-o 4 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

De resultaten uit het onderzoek zijn weergegeven in afbeelding 6.

afbeelding 6

afweercellen
per ml bloed
[FIGUUR: Grafiek met twee horizontale assen. De bovenste grafiek toont de afweercellen per ml bloed. De horizontale as is onderverdeeld in 1a, 1b, 2a, 2b, 3a, 3b, 4a, 4b. De verticale as is niet gelabeld maar heeft een pijl omhoog, wat duidt op een oplopende schaal. Er zijn 8 staven in de grafiek, met paarsgewijze gelijke hoogtes die corresponderen met de labels op de horizontale as. De onderste grafiek toont de ontstekingsremmende activiteit van de afweercellen. De horizontale as is dezelfde als de bovenste grafiek. De verticale as is niet gelabeld maar heeft een pijl omhoog. Er zijn 8 staven in de grafiek, met paarsgewijze ongelijke hoogtes die corresponderen met de labels op de horizontale as.]
ontstekingsremmende
activiteit van de
afweercellen
↑
1a 1b 2a 2b 3a 3b 4a 4b
Legenda:
1 bij binnenkomst
2 vlak voor de sprong
3 vlak na de sprong
4 twee uur na de sprong
a onbehandeld
b met adrenaline-
remmer

5 2p Welke conclusie kan met deze resultaten worden onderbouwd?
A Bungeejumpen veroorzaakt niet voldoende stress om de afweer te
beïnvloeden.
B Bungeejumpen veroorzaakt voldoende stress om de afweer te
beïnvloeden, maar deze beïnvloeding wordt niet veroorzaakt door
afgifte van adrenaline.
C Bungeejumpen veroorzaakt voldoende stress om de afweer te
beïnvloeden, en deze beïnvloeding wordt veroorzaakt door afgifte van
adrenaline.

HA-1018-a-19-1-o 5/24 lees verder ►►►

### Pagina 6

Planten die vliegen vangen

De vlieëbos is een struikachtige plant die groeit in Zuid-Afrika. De bladeren van deze plant zijn begroeid met kleverige haren waaraan kleine insecten blijven kleven. Wetenschappers onderzochten wat het voordeel hiervan is voor de plant.

Op vlieëbosplanten (Roridula gorgonias, afbeelding 1) leven vleesetende luizen (Pameridea roridulae) die zich op hun hoge poten moederloos tussen de kleverige haren van de plant verplaatsen. Ze voeden zich met de door de plant gevangen insecten zoals fruitvliegjes (afbeelding 2). De vleesetende luizen worden gegeten door de spin Synaema marlothii, die zich ook voedt met door de plant gevangen insecten.

afbeelding 1
[FIGUUR: Close-up van een plant met dunne, behaarde stengels. Kleine insecten zijn vastgeplakt aan de haren.]

afbeelding 2
[FIGUUR: Close-up van een plant met veel kleine, sticky haren. Een insect zit vastgeplakt aan een van de haren.]

Net als vleesetende planten groeit vlieëbos op vochtige, voedselarme bodems en vangt insecten. In tegenstelling tot vleesetende planten maakt vlieëbos geen enzymen om de insecten te verteren. Onderzoekers vroegen zich af welk voordeel de planten dan hebben van de energie die zij investeren in de afscheiding van de kleverige stof. Om dit te onderzoeken zetten ze een experiment op waarin ze fruitvliegjes voedsel gaven dat gelabelde organische stikstofverbindingen (met zwaar stikstof, $^{15}$N) bevat. De vliegjes werden vervolgens vastgeplakt op de planten met vleesetende luizen. Gelabelde stikstof werd later aangetroffen in de weefsels van deze planten.
Het bleek dat stikstof via de uitscheidingsproducten van de vleesetende luizen in de plant terechtkomt.

2p 6
Vleesetende luizen breken organische stikstofverbindingen van fruitvliegen af in hun verteringsstelsel. Stikstof komt onder andere voor in aminozuren en eiwitten.
- Noteer een andere stikstofhoudende organische stof uit het lichaam van de fruitvlieg,
- en noteer een enzym dat deze stof afbreekt.

HA-1018-a-19-1-o
6 / 24
lees verder ►►►

### Pagina 7

De onderzoekers bepaalden aan het eind van het experiment of eiwitten
in cellen van fruitvliegjes, luizen, spinnen en planten, de gelabelde stikstof
bevatten.
2p 7 Bij welk of welke van deze organismen zal de gelabelde stikstof door de
onderzoekers zijn teruggevonden?
Over de relaties tussen de plant, de vleesetende luis, de spin en de
fruitvliegjes worden drie uitspraken gedaan:
1 Tussen de vleesetende luis en de plant is sprake van mutualisme.
2 Tussen de vleesetende luis en de fruitvliegjes is sprake van
parasitisme.
3 Tussen de spin en de fruitvliegjes is sprake van predatie.
2p 8 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf
achter elk nummer of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.
Door de relatie met de vleesetende luis kan vlieëbos op voedselarme
bodem groeien.
1p 9 Verklaar hoe de relatie met de vleesetende luis, groei van vlieëbos op
voedselarme bodem mogelijk maakt.
In de gebieden waar de struik vlieëbos voorkomt, ontstaan elke paar jaar
natuurbranden. De struik kan deze branden overleven doordat het
onderste gedeelte van de stam zich onder de grond bevindt. Andere
soorten, zoals de waboom (Protea nitida), overleven doordat ze een dikke
schors hebben. Hierdoor kunnen deze soorten na een brand opnieuw
uitlopen.
2p 10 Leg uit hoe de waboom in de loop van de evolutie een steeds dikkere
schors heeft gekregen.
HA-1018-a-19-1-o 7 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 8

```json
{
  "description": "Deze pagina is een opgave uit een biologisch examen,

### Pagina 9

```json
{
  "description": "Deze pagina is een opgavepagina van een biologie-examen

### Pagina 10

Toch het haasje door klimaatverandering?

Door klimaatverandering verandert de omgeving van de Amerikaanse haas (Lepus americanus, afbeelding 1), waardoor hij mogelijk vaker ten prooi valt aan roofdieren.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een haas zit in gras.]

Voor veel roofdieren, waaronder de coyote, de vos en de lynx, is de haas een prooi die het hele jaar beschikbaar is, want de haas houdt geen winterslaap. Het gedrag, de bouw en de levenswijze van de haas zijn aangepast om aan deze roofdieren te ontsnappen. Omdat de haas geen hol heeft om in te vluchten, geeft hij de voorkeur aan een gebied met voldoende, lage vegetatie. Hierin vindt de haas beschutting en voedsel. De Amerikaanse haas wisselt twee keer per jaar van vacht. Aan het begin van de winter krijgt de haas witte haren en aan het eind van de winter wisselt hij deze weer om voor een bruine vacht. Hiermee is de haas, omdat hij in gebieden met koude winters leeft, in alle seizoenen goed gecamoufleerd.

Het wisselen van de vacht geeft de haas een evolutionair voordeel ten opzichte van prooidieren die het hele jaar dezelfde vachtkleur hebben. Bij het ontstaan van deze eigenschap heeft natuurlijke selectie een rol gespeeld.

2p 15 - Noteer een biotische factor die selectiedruk uitoefent ten gunste van een witte vachtkleur in de winter.
- Noteer een abiotische factor die de selectiedruk beïnvloedt ten gunste van een witte vachtkleur in de winter.

HA-1018-a-19-1-o 10 / 24 lees verder ► ► ►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 438

### Pagina 11

Door klimaatverandering worden de winterperioden anders. De
verwachting is dat de perioden met sneeuw korter worden.
Natuurbeheerders vroegen zich af of de populatie Amerikaanse hazen
zich kan aanpassen aan de veranderende leefomstandigheden. Ze
bestudeerden gedurende drie winters elke week de kleur van de vacht
van de hazen en noteerden of er sneeuw in het leefgebied lag. De
resultaten zijn weergegeven in afbeelding 2.

afbeelding 2

2009/2010 periode dat er sneeuw lag
percentage
wit in de
hazenvacht
↑
0 40 42 44 46 48 50 52 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
week

2010/2011 periode dat er sneeuw lag
percentage
wit in de
hazenvacht
↑
0 40 42 44 46 48 50 52 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
week

2011/2012 periode dat er sneeuw lag
percentage
wit in de
hazenvacht
↑
0 40 42 44 46 48 50 52 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
week

De beheerders vrezen dat er door veranderende winters meer sprake zal
zijn van camouflage-mismatch. Met camouflage-mismatch wordt bedoeld
dat de kleur van de vacht niet is aangepast aan de omgeving.
Twee beweringen zijn:
1 In elk van de drie onderzochte winters komt camouflage mismatch
voor.
2 De eerste sneeuwval is de bepalende factor om van vachtkleur te
wisselen.

2p 16 Welke conclusie wordt ondersteund door de diagrammen?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

HA-1018-a-19-1-o 11 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Aquaponics

Tijdens het bekijken van een website met suggesties voor profielwerkstukken raken Joey en Tom geïnteresseerd in het onderwerp aquaponics (afbeelding 1).

afbeelding 1

Aquaponics: planten kweken op vissenpoep
Een nieuwe duurzame manier om voedsel te produceren!

[FIGUUR: Een aquaponics-systeem met visbakken op de achtergrond en plantenbakken met sla op de voorgrond.]

Met de toenemende wereldbevolking wordt het zoetwaterverbruik steeds groter. Er zal dus met minder water meer voedsel moeten worden geproduceerd.
Aquaponics is een gesloten ecosysteem waarbij planten op kleikorrels worden gekweekt. De voedingsstoffen die de planten gebruiken, komen uit de ontlasting van vissen en het waterverbruik is 80-90% lager dan in de traditionele tuinbouw. Daarmee is aquaponics een duurzame manier van voedselproductie, waarbij zowel groente als vis wordt gekweekt. Alleen visvoer moet worden toegevoegd.

Joey en Tom vinden aquaponics geen gesloten ecosysteem omdat niet alle kringlopen van stoffen gesloten zijn. Zo wordt er bijvoorbeeld water verbruikt.

2p 17 Geef nog twee eigenschappen van het aquaponics-systeem waaruit blijkt dat de kringlopen niet gesloten zijn.

HA-1018-a-19-1-o 12 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 13

Op de website van de universiteit van Hawaii vindt Tom een schematische
weergave van een aquaponics-opstelling (afbeelding 2). Het water waarin
de vissen zwemmen, wordt opgepompt en komt, gezuiverd door bacteriën
in de kleikorrels, weer terug.

afbeelding 2

[FIGUUR: Schematische weergave van een aquaponics-opstelling.
Links een bak met vissen onder een houten deksel, met beluchting en een waterpomp.
De waterpomp stuurt water door een filter naar een kweekbed met kleikorrels en plantjes.
Van het kweekbed stroomt water terug naar de visbak.
Legenda: waterstroom, luchtstroom.]

2p 18 Door het houten deksel komt er geen licht in de vistank.
Wat is de functie van het houten deksel?
Het voorkomt dat...
A te veel zuurstof uit de vistank diffundeert.
B accumulatie van schadelijke stoffen in de vistank optreedt.
C algen gaan groeien in de vistank.
D micro-organismen in de vistank terechtkomen.

2p 19 Vissen scheiden stikstof uit in de vorm van ammonium ($NH_4^+$). Planten
nemen stikstof vooral op in een andere vorm.
In welke vorm nemen de meeste planten stikstof op? En welk proces
voeren de bacteriën in de kleikorrels uit waardoor ammonium wordt
omgezet in deze vorm?

opnamevorm proces
A aminozuren nitrificatie
B aminozuren stikstofassimilatie
C nitraat nitrificatie
D nitraat stikstofassimilatie

HA-1018-a-19-1-o 13 / 24 lees verder

### Pagina 14

Aan de universiteit van Hawaii werd in één aquaponics-opstelling tilapia
samen met tomaat gekweekt, in een tweede aquaponics-opstelling werd
tilapia samen met paksoi gekweekt (afbeelding 3).
afbeelding 3
[FIGUUR: Twee foto's, links een close-up van tomaten, rechts een close-up van paksoi.]
tomaat paksoi
[FIGUUR: Foto van een tilapia.]
tilapia
Na 135 dagen werd het experiment beëindigd. De resultaten staan
weergegeven in tabel 1.
tabel 1
gekweekt
samen met
tomaat
gekweekt
samen met
paksoi
totaal startgewicht vissen (g) 6138 6031
totaal eindgewicht vissen (g) 10483 9317
voedselconversiefactor 1,6 2,0
productie planten (drooggewicht, g) 3766 1077
eetbare deel planten (drooggewicht, g) 1218 1071
De voedselconversiefactor geeft aan hoe efficiënt het voedsel door dieren
wordt gebruikt. Deze factor is in dit geval de hoeveelheid visvoer (in gram)
die nodig is om één gram tilapia te produceren.
De vissen zetten niet al het opgegeten voer om in lichaamsgewicht. Dat
heeft twee oorzaken.
2p 20 Noem deze beide oorzaken.

HA-1018-a-19-1-0
14 / 24
lees verder

### Pagina 15

Joey en Tom stellen met behulp van de computer een model op om de tilapia-opbrengst van een aquaponics-systeem te bepalen.
afbeelding 4
[FIGUUR: Twee jongens kijken naar een laptop waarop een tabel en een grafiek worden weergegeven. Een van de jongens schrijft iets op in een schrift.]
In het model geven ze de parameters als volgt weer:
a | totaal startgewicht vissen (g)
b | totaal eindgewicht vissen (g)
c | totaal gewicht voedsel (g)
d | voedselconversiefactor
e | productie planten (drooggewicht, g)
f | eetbare deel planten (drooggewicht, g)

2p 21 In het model moeten ze een formule invoeren voor de tilapia-opbrengst. Welke formule
wordt er voor de tilapia-opbrengst gebruikt?
A b = a + c × d
B b = a + c / d
C b = a + f × d
D b = a + f / d

Joey leidt uit tabel 1 af dat van een tomatenplant maar een klein gedeelte eetbaar is, terwijl van paksoi bijna de gehele plant gegeten wordt. Hij beweert dat het daarom in een aquaponics-systeem gunstiger is om paksoi te kweken dan tomaten.
2p 22 Geef twee argumenten aan de hand van tabel 1 waaruit blijkt dat zijn bewering onjuist is.

HA-1018-a-19-1-o 15 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

Joey en Tom onderzoeken ook de duurzame aspecten van aquaponics.
Ze vergelijken hiervoor de concentraties van stikstofverbindingen in het
water in de vistank van een aquaponics-systeem met die van een
aquacultuursysteem (afbeelding 5). Bij aquacultuursystemen wordt in
grote bassins alleen vis gekweekt. De overige omstandigheden komen
overeen.

afbeelding 5
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'concentratie mg N/L' van 0 tot 300, en op de x-as twee staven gelabeld 'aquacultuursysteem' en 'aquaponics-systeem'. De staaf van 'aquacultuursysteem' reikt tot ongeveer 250, de staaf van 'aquaponics-systeem' reikt tot ongeveer 20.]

Joey en Tom doen elk een uitspraak over de duurzaamheid van
aquaponics-systemen in vergelijking met aquacultuursystemen.
Joey: “Bij aquaponics moet met het visvoer meer stikstof (N) worden
toegevoegd om evenveel vis te kunnen oogsten.”
Tom: “Bij aquaponics wordt een groter deel van de hoeveelheid stikstof
(N) uit het visvoer benut voor de menselijke voedselproductie.”

2p 23 Wie doet een juiste uitspraak?
A geen van beiden
B alleen Joey
C alleen Tom
D zowel Joey als Tom

HA-1018-a-19-1-o 16 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Rijst doneert menselijk bloedeiwit
Carla is verpleegkundige bij een bloedafnamepost. Ze prikt een ader aan
bij Lorenzo, die bloedplasma gaat doneren.
Lorenzo's bloed stroomt via afbeeldling 1
een slangetje naar een
plasmaferese-machine, waarin
het bloedplasma wordt
gescheiden van de vaste
bloedbestanddelen. De
plasmaferese-machine slaat het
plasma op in een plasma zak
(afbeeldling 1).
Lorenzo krijgt zijn eigen
bloedcellen weer terug in een
vervangende kunstmatige
oplossing. Dit gaat via
hetzelfde slangetje en dezelfde
naald.
[FIGUUR: Een close-up van een bloedafname, waarbij een arm is blootgelegd en een manchet is aangelegd. Een slangetje is aangesloten op de ader van de arm, dat naar een machine leidt.]
Carla adviseert Lorenzo afwisselend in een balletje te knijpen en te
ontspannen. Hierdoor kan de afname sneller verlopen, omdat de
bloedstroom uit de hand naar de aders gestimuleerd wordt.
Hierover worden twee uitspraken gedaan:
1 Door het knijpen en loslaten wordt de dissimilatie in de spieren in de
hand en onderarm gestimuleerd, waardoor meer bloed wordt
aangevoerd.
2 Door het knijpen neemt de druk in de aders in de hand en onderarm
toe, waardoor het bloed sneller wordt afgevoerd.
2p 24 Welke van deze uitspraken kan de toename van de snelheid van de
bloedstroom in de armader verklaren?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2
Lorenzo ontvangt zijn eigen bloedcellen terug in een kunstmatige
oplossing (fysiologische zoutoplossing).
2p 25 Leg uit dat de rode bloedcellen niet in gedestilleerd water kunnen worden
teruggegeven.
HA-1018-a-19-1-0
17 / 24
lees verder

### Pagina 18

Vorig jaar was Lorenzo volbloeddonor. Bij volbloeddonatie worden alle
bloedbestanddelen gedoneerd. Bij plasmadonatie en bij volbloeddonatie
wordt per keer ongeveer een halve liter afgestaan.
Plasma doneren mag één keer per twee weken, donatie van volbloed
slechts drie tot vijf keer per jaar. Lorenzo vraagt aan Carla waarom hij nu
vaker mag doneren.
2p 26 Schrijf een biologisch juist antwoord op dat Carla hem kan geven om uit te
leggen waarom Lorenzo nu al na twee weken weer mag doneren en vorig
jaar pas na minimaal twee maanden.

[FIGUUR: kader met tekst]
Uit bloedplasma worden eiwitten gewonnen. Het meest voorkomende
eiwit in bloedplasma is HSA (Humaan Serum Albumine). Dit HSA wordt
toegediend aan patiënten met brandwonden of zeer groot bloedverlies.

Enkele functies van verschillende typen eiwitten in het bloed zijn:
1 zuurstoftransport
2 (terug)resorptie van weefselvocht
3 antistof
4 hormoon
2p 27 Welke van deze functies heeft HSA?
A functie 1
B functie 2
C functie 3
D functie 4

In Azië is een rijstras genetisch gemodificeerd zodat het grote
hoeveelheden HSA kan produceren. Eerder werden bacteriën en gisten al
gemodificeerd, zodat ze HSA gingen produceren. Echter, HSA van de
bacteriën was niet werkzaam en HSA uit de gistcellen bleek moeilijk te
zuiveren. De productie en verwerking van HSA uit rijstzaden is
makkelijker en goedkoper.
In menselijke levercellen wordt HSA gemaakt op basis van de informatie
van een gen. Het eiwit wordt gevormd door de ribosomen, waarna het in
het endoplasmatisch reticulum en het golgi-systeem wordt gevouwen en
getransporteerd naar buiten de cel.

Voor de productie van HSA maken bacteriën, gistcellen en rijstplanten
gebruik van het menselijk gen.
1p 28 Verklaar waardoor het HSA geproduceerd door bacteriën niet werkzaam
is.

HA-1018-a-19-1-o 18 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 19

Bij de genetische modificatie van de rijstplanten is gebruikgemaakt van
een bacterie (Agrobacterium tumefaciens). De bacterie wordt gebruikt om
een menselijk gen over te dragen naar een plant, in dit geval de
rijstplanten.
2p 29 Noteer de organismen: bacterie, mens en rijstplant onder elkaar op je
antwoordblad en schrijf achter elk organisme of het DNA van dit
organisme in dit experiment wel of niet genetisch is gemodificeerd.
HSA wordt ook bij de behandeling van patiënten met levercirrose gebruikt.
Levercirrose is een ernstige aantasting van de lever. Bij ratten met
levercirrose bleek een behandeling met HSA uit rijst (GM-HSA) net zo
succesvol als een behandeling met HSA uit menselijk donorbloed.
Onderzoekers willen nu weten wat het effect is van de behandeling van
mensen met levercirrose met GM-HSA. Ook zijn ze benieuwd of dit effect
overeenkomt met dat van een behandeling met HSA uit donorbloed.
Om beide vragen te onderzoeken, hebben de onderzoekers 36 patiënten
met levercirrose geselecteerd. Deze patiënten hebben een
overeenkomstig ziektebeeld en krijgen dezelfde medische verzorging. De
patiënten werden ingedeeld in groepen die een verschillend infuus
toegediend kregen.
2p 30 Beschrijf voor elk van deze groepen wat de inhoud was van het infuus.
Voor het uitvoeren van veldproeven met de gemodificeerde rijstrassen
schrijven de onderzoekers een aanvraag om toestemming te krijgen.
Hierin geven ze argumenten voor het gebruik van GM-HSA. Een van deze
argumenten is dat door de ontwikkeling van GM-HSA veel minder
plasmaconoren nodig zullen zijn.
Toch zullen er, als GM-HSA succesvol ingezet gaat worden, nog steeds
plasmaconoren nodig blijven.
1p 31 Geef aan waarom plasmadonatie noodzakelijk blijft.
HA-1018-a-19-1-o
19/24
lees verder

### Pagina 20

Smeerwortel

Als Adella zich in haar vinger snijdt bij
het schillen van een appel, legt haar
oma er een paar gekneusde bladeren
van de smeerwortel op. Volgens oma
helpt dit om de wond sneller te laten
genezen. Adella wil weten of dit echt zo
is.

afbeelding 1

[FIGUUR: Tekening van de plant smeerwortel met bloemen, bladeren en wortel, met een schaalverdeling onderaan.]

Adella leest dat smeerwortel
(Symphytum officinale, afbeelding 1)
allantoïne bevat, een stof die de
celdeling stimuleert. Ook bevat
smeerwortel choline, dat nodig is voor
de synthese van bepaalde
neurotransmitters.
De plant produceert daarnaast
pyrrolizidine alkaloïden (PA's). Deze
giftige stoffen worden in verband
gebracht met leveraandoeningen bij de
mens.

1p 32 Enkele onderzoeken geven aan dat het gebruik van smeerwortel genezing
van wondjes kan stimuleren.
Welke stof uit smeerwortel zou wondherstel kunnen stimuleren? Verklaar
je antwoord.

1p 33 Het produceren van PA's levert de smeerwortel een evolutionair voordeel
op.
Noteer dit voordeel.

1p 34 Amerikaans onderzoek toonde een oorzakelijk verband aan tussen
inname van grote hoeveelheden smeerwortel en het ontstaan van
leveraandoeningen. Het drinken van thee van de blaadjes van
smeerwortel wordt daarom sterk afgeraden. Voor wondbehandeling met
smeerwortel geldt geen negatief advies.
Verklaar waardoor het drinken van smeerwortelthee een groter
gezondheidsrisico vormt dan het leggen van een smeerwortelblad op een
wondje.

HA-1018-a-19-1-0
20 / 24
lees verder ►►►


### Pagina 21

Er blijken verschillende variëteiten (chromosoomtypen) van de smeerwortel te zijn, elk met een verschillend chromosoomaantal. Zo zijn er smeerwortels met 24, 40 of 48 chromosomen per cel.
Bij een onderzoek zijn grote aantallen smeerwortels van verschillende variëteiten met elkaar gekruist. De onderzoekers hoopten hiermee een antwoord te kunnen geven op de vraag of de smeerwortelvariëteiten in Nederland tot één soort behoren.
De onderzoekers bestoven de bloemen handmatig door met een kwastje stuifmeel over te brengen van de ene naar de andere bloem. Zo werden bijvoorbeeld bloemen van planten met chromosoomtype 24 bestoven met stuifmeel van planten met chromosoomtype 40.

Voor het handmatig bestuiven zijn in een vroegtijdig stadium de bloemen van de moederplant gecastreerd door de meeldraden te verwijderen. Hierdoor wordt voorkomen dat zelfbestuiving plaatsvindt. Waarom is het voor dit onderzoek belangrijk dat zelfbestuiving wordt voorkomen?

De resultaten van het onderzoek staan in tabel 1.

tabel 1

| chromosoomtype moederplanten | chromosoomtype vaderplanten | aantal nakomelingen | chromosoomtype nakomeling |
|---|---|---|---|
| 24 | 40 | 0 |  |
| 24 | 48 | 1 | 36 |
| 40 | 24 | 0 |  |
| 40 | 48 | 8 | 44 |
| 48 | 40 | 32 | 44 |

Over de smeerwortelvariëteiten worden twee uitspraken gedaan:
1 Chromosoomtype 24 en chromosoomtype 40 behoren tot dezelfde soort.
2 Van de chromosoomtypen in Nederland zijn chromosoomtype 24 en chromosoomtype 48 het meest verwant aan elkaar.

Welke van deze uitspraken wordt ondersteund met dit onderzoek?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

HA-1018-a-19-1-o
21 / 24
lees verder

### Pagina 22

MERS

In 2012 werd in het Midden-Oosten bij verschillende patiënten een zeer ernstige longontsteking geconstateerd die veroorzaakt werd door een tot dan toe onbekend virus. In meer dan 30 procent van de ziektegevallen overleed de patiënt. Het was dus belangrijk om de ziekteverwekker en de bron van de infectie te bepalen. De ziekte kreeg de naam MERS (Middle East Respiratory Syndrome).

De virusinfectie leidt tot een heftige ontstekingsreactie in de longen, waarbij vocht, eiwitten en afweercellen uit de haarvaatjes in de longblaasjes terechtkomen. Hierdoor wordt de gaswisseling ernstig belemmerd en ontstaat zuurstoftekort.
1p 37 Verklaar hoe het vocht in de longblaasjes de diffusie van zuurstof belemmert.

Mensen met MERS hebben heftige hoestbuien. Doordat bepaalde ademhalingsspieren samentrekken wordt er lucht en vocht uit de longen verwijderd.
2p 38 Welke spieren trekken samen tijdens de uitademing?
A alleen buikspieren en middenrifspieren
B alleen buikspieren en bepaalde tussenribspieren
C alleen middenrifspieren en bepaalde tussenribspieren
D zowel buikspieren als middenrifspieren als bepaalde tussenribspieren

In het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam werd de ziekteverwekker geïdentificeerd: het bleek een coronavirus met RNA als drager van de erfelijke informatie. De ontdekkers van het virus vermoedden dat het ging om een gemuteerd virus afkomstig uit vee. In afbeelding 1 is de vermeerdering van het virus vereenvoudigd weergegeven.

afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische weergave van virusvermeerdering. Een virusdeeltje bindt zich aan een cel, injecteert zijn RNA, de cel maakt virus-RNA en virus-eiwitten aan, waarna nieuwe virusdeeltjes worden gevormd.]

HA-1018-a-19-1-o 22 / 24 lees verder

### Pagina 23

Na infectie door het virus wordt het virus-RNA gebruikt om virus-eiwitten
te maken. Ook wordt het RNA gebruikt om nieuwe virus-RNA-moleculen
te maken. In het endoplasmatisch reticulum worden deze RNA-moleculen
in de viruseiwitten verpakt waardoor nieuwe virussen ontstaan. Via het
golgi-systeem worden de nieuwe virussen getransporteerd naar buiten de
cel.

Drie rollen van het virus-RNA zijn:
1 basis voor de synthese van RNA
2 doorgeven van erfelijke informatie aan de volgende generatie
3 informatie leveren voor de eiwitsynthese
Deze rollen worden vergeleken met de functie van menselijk RNA in een
niet-geïnfecteerde menselijke cel.

2p 39 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef
achter elk nummer aan of de betreffende rol wel of niet wordt vervuld
door RNA in een niet-geïnfecteerde menselijke cel.

Het lijkt erop dat in de afgelopen jaren veranderingen in het virus zijn
opgetreden waardoor het nu ook menselijke cellen kan infecteren.
In afbeelding 1 zijn de processen Q en R aangegeven.

2p 40 Bij welk van deze processen kan de verandering zijn ontstaan waardoor
MERS-virussen nu ook menselijke cellen kunnen infecteren?
A bij geen van beiden
B alleen bij Q
C alleen bij R
D zowel bij Q als bij R

Toen de ziekteverwekker bekend was, kon de bron van infectie worden
opgespoord. Hiervoor werd bloed van een groot aantal schapen, geiten en
dromedanssen onderzocht. Van de dromedarissen bleek 74% met het
virus in aanraking te zijn geweest.

Hoewel bij deze dromedanssen het virus zelf niet altijd aan te tonen was,
kon worden aangetoond dat de dieren immuun waren geworden voor het
virus en dus ermee besmet moesten zijn geweest.

2p 41 Welke vorm van immuniteit hebben deze dromedanssen verworven voor
dit virus?
A kunstmatige actieve immuniteit
B kunstmatige passieve immuniteit
C natuurlijke actieve immuniteit
D natuurlijke passieve immuniteit

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1018-a-19-1-o 23 / 24 lees verder ►►►


### Pagina 24

Om vast te stellen of een dromedaris besmet is geweest, gebruikt een medisch laborant een petrischaal met een gelei-laag. In een kuiltje in de gelei pipetteert hij een mengsel van viruseiwitten. In een ander kuiltje brengt hij serum (bloedplasma zonder stollingseiwitten) van een dromedaris aan (afbeelding 2a). Als het dier met het virus in aanraking is geweest, dan ontstaat na verloop van tijd een neerslag tussen de twee kuiltjes omdat stoffen uit het serum en het eiwitmengsel met elkaar reageren (afbeelding 2b).

afbeelding 2

[FIGUUR: Schematische weergave van twee petrischalen met gelei. In schaal (a) worden twee kuiltjes gevuld met vloeistof en wordt met een pipet vloeistof in een van de kuiltjes gedruppeld. De kuiltjes zijn gelabeld "kuiltje met viruseiwitten" en "kuiltje met serum". In schaal (b) is tussen twee kuiltjes een streperig gebied getekend, gelabeld "neerslag".]

2p 42 Door welk proces komen stoffen uit het serum en het mengsel van viruseiwitten bij elkaar?
A door actief transport
B door diffusie
C door endocytose
D door osmose

2p 43 Welke stoffen uit het serum van een dromedaris en welke stoffen uit het mengsel van viruseiwitten reageren bij het ontstaan van de neerslag (afbeelding 2b)?

serum dromedarus viruseiwitten
A antigenen antigenen
B antigenen antistoffen
C antistoffen antigenen
D antistoffen antistoffen

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-19-1-o 24 / 24
einde