# Eindexamen Biologie HAVO 2018 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2018/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2018
tijdvak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie

Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1018-a-18-2-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Kunst-alvleesklier

Een Nederlands bedrijf is erin geslaagd een kunst-alvleesklier te
ontwikkelen op zakformaat. De 29-jarige Rien is een van de
proefpersonen die de kunst-alvleesklier mag testen.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een lichaam met een sensor en een pompje, verbonden met een kastje met een grafiek.]

Rien heeft diabetes type 1. Door
deze aandoening geeft zijn
alvleesklier te weinig insuline af
waardoor zijn lichaam het
bloedsuikergehalte niet goed kan
reguleren.
De kunst-alvleesklier (afbeelding 1)
heeft een glucose-sensor en twee
pompjes die, afhankelijk van het
bloedsuikergehalte, het hormoon
insuline of het hormoon glucagon in
de juiste dosis aan het bloed
toedienen.

Op 14-jarige leeftijd werd bij Rien diabetes type 1 geconstateerd. Vanaf
dat moment moest hij vier keer per dag insuline gaan spuiten. Hij leerde
omHypers (te hoge bloedsuikergehaltes) en hypo's (te lage
bloedsuikergehaltes) te vermijden door de hoeveelheid insuline die hij
toediende, af te stemmen op de hoeveelheid koolhydraten die hij at. Ook
moest hij rekening houden met zijn lichamelijke activiteit. Rien vertelt: "Ik
moest vooral leren om bij sportactiviteiten niet te enthousiast van start te
gaan. Anders voelde ik me na één uur al zo slap als een vaatdoek."

Voor het feit dat Rien zich na één uur sporten zo slap voelde, wordt de
volgende verklaring gegeven:
Door een sterke toename van de ...(1)... ontwikkelde Rien een ...(2)...
Welke begrippen moeten worden ingevuld bij 1 en 2?

bij 1
bij 2

A assimilatie
hyper

B assimilatie
hypo

C dissimilatie
hyper

D dissimilatie
hypo

2p 1

HA-1018-a-18-2-o
2 / 23
leest verder


### Pagina 3

Toen bij Rien de kunst-alvleesklier werd aangebracht, is de glucose-
sensor op een bloedvat in zijn buik aangesloten. Hierbij werd, om twee
redenen, niet voor de poortader gekozen. Eén reden is de diepe ligging
van de poortader.
1p 2 Wat is de andere reden?
Rien gaat op zaterdag één uur na het ontbijt een voetbalwedstrijd spelen.
Na de wedstrijd luncht hij. Meteen hierna kijkt hij naar een film. Zowel zijn
ontbijt als lunch zijn koolhydraatrijke maaltijden.
Drie tijdstippen waarop mogelijk insuline wordt toegediend, zijn:
1 een half uur na het ontbijt,
2 tijdens de tweede helft van de voetbalwedstrijd,
3 tijdens het filmkijken na de lunch.
2p 3 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef
achter elk nummer aan of de kunst-alvleesklier op het betreffende tijdstip
wel of niet insuline aan het bloed afgeeft.
Op een bepaald moment geeft de kunst-alvleesklier van Rien glucagon af
in een ader in de buikwand. Dit hormoon heeft de lever als doelwit ofgaan.
1p 4 Minimaal hoeveel keer gaat een molecuul glucagon uit de kunst-
alvleesklier door het hart voordat het de lever van Rien bereikt?
Niet alle functies van de alvleesklier worden door de kunst-alvleesklier
overgenomen.
1p 5 Noteer een functie van de alvleesklier die de kunst-alvleesklier niet
overneemt.
HA-1018-a-18-2-o 3 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 4

Levend fossiel

Tussen de 400 en 350 miljoen jaar geleden zijn er uit vissen vierpotige
landdieren ontstaan. De overgang van water naar land was mogelijk
dankzij een aantal ingrijpende aanpassingen.

Om de evolutionaire ontwikkeling van deze aanpassingen te volgen
worden fossielen vergeleken met nu nog levende organismen. Daarbij is
het van belang te weten welke nu nog levende vissoort het meest verwant
is aan de vissen die als eerste ‘vin aan wal’ zetten. Twee kwastvinnige
vissoorten komen in aanmerking: de longvis (afbeelding 1) en de
coelacanth (afbeelding 2). Met behulp van DNA-analyse hebben
onderzoekers uitgezocht welke het meest verwant is.

afbeelding 1 afbeelding 2

[FIGUUR: Twee afbeeldingen van vissen.]

Coelacanthen hebben vinnen die aan
pootjes doen denken. Leven op grote
diepte in grotten en hebben weinig
predatoren. Voordat een Zuid-
Afrikaanse visser in 1938 een
coelacanth in zijn netten aantrof, dacht
men dat deze vis al 70 miljoen jaar was
uitgestorven omdat tot dan toe alleen
fossielen van deze vis (afbeelding 3)
gevonden waren. De exemplaren die
nu leven, zijn nauwelijks verschillend
van de coelacanthen van 70 miljoen
jaar geleden.
afbeelding 3

6 Geef een mogelijke verklaring voor de trage evolutie van de coelacanth.

De transformatie van vinnen naar poten lijkt al vóór de overgang van
water naar land te zijn ingezet. De pootachtige vinnen van de coelacanth
wijzen hierop, maar ook op DNA-niveau zijn hiervoor aanwijzingen te
vinden. De onderzoekers troffen een specifieke nucleotidenvolgorde aan
die wel in alle vierpotige landdieren en kwastvinnigen voorkomt, maar niet
in andere vissen.

HA-1018-a-18-2-o 4 / 23 lees verder ►►►


### Pagina 5

Om de rol van dit stukje DNA te onderzoeken werd een nucleïnezuur uit
verschillende weefsels van muizenembryo's geanalyseerd. Hieruit bleek
dat het stukje DNA vooral actief is in die delen waar de poten van de muis
zich ontwikkelen.
2p 7 Welk nucleïnezuur hebben de onderzoekers geanalyseerd om de rol van
dit stukje DNA te bepalen? En wat hebben ze van dit stukje DNA
aangetoond?
geanalyseerd aangetoond
A DNA de genetische code
B DNA genexpressie
C RNA de genetische code
D RNA genexpressie
Om de meest recente voorouder van de gewervelde landdieren en
kwastvinnigen te achterhalen, is met behulp van DNA-analyse de
verwantschap van verschillende soorten gewervelden bepaald. Deze
verwantschap is weergegeven in afbeelding 4.
afbeelding 4
[FIGUUR: Een cladogram met links mens, olifant, wallaby, vogelbekdier, vink, kraaghagedis, bruine kikker, longvis, coelacant en zevbravis. Rechts bovenaan de schaal in miljoenen jaren geleden, lopend van 0 tot 400.]
1p 8 Welke van de twee kwastvinnigen is het meest verwant met vierpotige
gewervelden? Verklaar je antwoord aan de hand van afbeelding 4.
HA-1018-a-18-2-o
5/23
lees verder

### Pagina 6

```json
{
  "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina die deel uit

### Pagina 7

Voor een uitgebreid onderzoek naar MSUD in de familie van Stan werd bij familieleden vanglijmvlies afgenomen en onderzocht. In de stamboom van de familie (afbeelding 1) zijn de uitslagen aangegeven.
afbeelding 1
[FIGUUR: Stamboom met twee generaties. Generatie I bevat individuen 1 (cirkel, geen MSUD) en 2 (vierkant, geen MSUD). Zij hebben samen vier kinderen in generatie II: individu 1 (cirkel, geen MSUD), individu 2 (vierkant, met asterisk, MSUD), individu 3 (vierkant, geen MSUD), en individu 4 (cirkel, met asterisk, MSUD). Er is een legenda die aangeeft dat een vierkant geen MSUD betekent en een ingekleurd vierkant MSUD. Een cirkel betekent geen MSUD en een ingekleurde cirkel MSUD. Er is ook een opmerking bij de legenda: '* bij deze personen is een afwijkend allel aangetroffen'.]
Legenda:
vierkant geen MSUD
cirkel MSUD
* bij deze personen is een
afwijkend allel aangetroffen

De ouders van Stan vragen zich af wat de kans is dat een volgend kind ook MSUD heeft.
2p 12 Hoeveel procent is de kans op een volgend kind met MSUD als dit kind een meisje is? En als dit kind een jongen is?

meisje jongen
A 0 0
B 0 50
C 25 25
D 25 50
E 50 50
F 50 100

Bij de ouders van Stans moeder (I-1 en I-2, afbeelding 1) werd het afwijkende allel niet aangetroffen. Dit betekent dat er één mutatie opgetreden is die heeft geleid tot het afwijkende allel bij Stans moeder.
Vier cellen zijn:
1 een eicel van oma I-1,
2 een zaadcel van opa I-2,
3 de bevruchte eicel waaruit Stans moeder (II-2) is ontstaan,
4 een eicel van Stans moeder (II-2).
2p 13 In welke van deze cellen kan deze mutatie zijn opgetreden, gezien de resultaten van het erfelijkheidsonderzoek?
A alleen in 1 of 2
B alleen in 3 of 4
C alleen in 1, 2 of 3
D alleen in 1, 3 of 4
E in 1, 2, 3 of 4

HA-1018-a-18-2-o 7 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 8

```json
{
  "description": "Dit is een opgavepagina van een biologie-examen, getit

### Pagina 9

```json
{
  "description": "Deze pagina betreft een examenopgave uit het vak

### Pagina 10

Een paartje veldmuizen kan een aantal maal per jaar een nest van
ongeveer vijf jonkies krijgen. Onder gunstige omstandigheden kan de
populatie daardoor elke drie maanden drie keer zo groot worden. Deze
snelle voortplanting zorgt ervoor dat eens in de drie jaar de populatie tot
plaaggrootte uitgroeit. Gewoonlijk sterft hierna een groot deel van de
populatie en begint de cyclus opnieuw.

Met deze gegevens berekenen Wietse en Jelte hoe een populatie van 100
veldmuizen gedurende drie jaar in aantal kan toenemen. Ze gaan er in
hun berekening van uit dat tijdens de gehele periode de omstandigheden
gunstig zijn. Ze geven hun resultaten in een diagram weer.
Hieronder zijn twee diagrammen weergegeven:

[FIGUUR: Diagram 1 toont een curve die begint bij de oorsprong en langzaam stijgt, waarna het steeds vlakker wordt, met de x-as 'tijd (maanden)' van 0 tot 36 en de y-as 'populatie-grootte (aantal veldmuizen)'.]

[FIGUUR: Diagram 2 toont een curve die begint bij de oorsprong en exponentieel stijgt, met de x-as 'tijd (maanden)' van 0 tot 36 en de y-as 'populatie-grootte (aantal veldmuizen)'.]

2p 18 Welk diagram geeft de populatiegroei juist weer? Hoe groot is de
populatie na drie jaar volgens de berekening van Jelte en Wietse?

diagram populatie
A diagram 1 ongeveer 3600 veldmuizen
B diagram 1 ongeveer 170 000 veldmuizen
C diagram 1 ongeveer 50 000 000 veldmuizen
D diagram 2 ongeveer 3600 veldmuizen
E diagram 2 ongeveer 170 000 veldmuizen
F diagram 2 ongeveer 50 000 000 veldmuizen

2p 19 Waardoor sterven na drie jaar meestal veel veldmuizen?
A door accumulatie van persistente stoffen
B door afname van de fitness
C door een verandering van een abiotische factor
D door een verandering van een biotische factor

HA-1018-a-18-2-o 10 / 23 lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

Wietse en Jelte bekijken het gebied waar de plaag heerst, op Google
Earth. De foto is genomen vóór de muizenplaag toen het gras nog groen
was. Ze zien dat het grootste gedeelte van het gebied bestaat uit grasland
(afbeelding 2).

afbeelding 2

[FIGUUR: Luchtfoto van landbouwgrond met akkers en enkele huizen. De akkers zijn in verschillende tinten grijs, wat wijst op verschillende soorten gewassen of verschillende stadia van groei. Er zijn ook sloten en wegen zichtbaar.]

Wietse en Jelte bedenken dat het voor het onder controle houden van de
muizenpopulatie verstandig zou zijn om afwisselende begroeiing aan te
brengen tussen de weilanden.

1p 20 Verklaar hoe een afwisselende begroeiing tussen de weilanden ertoe kan
leiden dat muizenplagen uitblijven.

HA-1018-a-18-2-o 11 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 12

Sluipwesp verdooft en ontsmet

Een sluiwpwesp produceert verschillende stoffen die ertoe leiden dat een sluiwesp larve zich ongestoord kan ontwikkelen in het lichaam van een gastheer.

De smaragdsluiwesp Ampulex compressa (afbeelding 1, rechts), injecteert een gif in het zenuwstelsel van een Amerikaanse kakkerlak Periplaneta americana (afbeelding 1, links). Dit milde gif, een neurotoxine, verdooft de kakkerlak waardoor geen vluchtreactie optreedt. Vervolgens trekt de sluiwesp de kakkerlak aan zijn voelspriet mee naar zijn hol. In het hol zet de sluiwesp een ei af op de buikzijde van het slachtoffer. De larve die zich hieruit ontwikkelt, leeft eerst op en daarna in de kakkerlak en voedt zich met lichaamsvloeistof en organen van de kakkerlak. Zelf is de kakkerlak niet meer in staat te eten en sterft.

De relatie tussen de larve van de smaragdsluiwesp en de Amerikaanse kakkerlak is niet parasitair omdat de gastheer niet in leven blijft. Toch is er geen sprake van predatie.

1p 21 Noteer de reden waarom er geen sprake is van predatie.

Het neurotoxine dat de smaragd wesp inspuit, blokkeert de receptoren voor bepaalde neurotransmitters in het zenuwstelsel van de kakkerlak. Afbeelding 2 geeft een schakeling weer van zenuwcellen bij insecten. De pijlen geven de richting van de impulsen aan. Zenuwcel B is een schakelzenuwcel. Drie plaatsen op de zenuwcellen zijn met de letters P, Q en R aangegeven.

afbeelding 2

[FIGUUR: Schematische weergave van zenuwcellen A en B met verbindingen P, Q en R en pijlen die de impulsrichting aangeven.]

HA-1018-a-18-2-o 12 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

2p 22 Is zenuwcel A in afbeelding 2 een motorische of een sensorische zenuwcel? Op welke plaats werkt het neurotoxine?
zenuwcel A is
plaats waar neurotoxine werkt
A motorische zenuwcel P
B motorische zenuwcel Q
C motorische zenuwcel R
D sensorische zenuwcel P
E sensorische zenuwcel Q
F sensorische zenuwcel R

2p 23 Uit één volwassen kakkerlak komt na de metamorfose van de sluiwepslarve één volwassen sluiwesp. Van de kakkerlak blijft alleen het chitinepantser over.
Na het uitkomen van de sluiwesp wordt het totaal-gewicht aan organische stoffen van het chitinepantser van de kakkerlak en van het lichaam van de volwassen sluiwesp bepaald.
- Is dit gezamenlijk gewicht groter dan, gelijk aan of kleiner dan het gezamenlijk gewicht aan organische stoffen van het lichaam van de kakkerlak en het eitje van de sluiwesp, vlak nadat het eitje is afgezet?
- Verklaar je antwoord.

Een kakkerlak die doodgaat, wordt normaal al snel door bacteriën opgeruimd. Om dit bederf van zijn voedsel te voorkomen, spuugt de larve van de sluiwesp een vloeistof met een bacteriedodende werking in het lichaam van de kakkerlak. De vloeistof bevat een mengsel van verschillende antibiotica. Zo'n mengsel heeft als voordeel boven een enkel antibioticum dat bacteriën niet snel resistent worden.

2p 24 Beredeneer waardoor bij afgifte van een mengsel van antibiotica de kans kleiner is dat er resistente bacteriën ontstaan, dan bij een enkel antibioticum.

HA-1018-a-18-2-o 13 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 14

Degeneratie van het netvlies

Tijdens haar hbo-studie optometrie loopt Floor stage bij een optometrist.
De optometrist onderzoekt twee patiënten met leeftijdgebonden macula-
degeneratie.

Bij mensen met macula-degeneratie (LMD) raakt het netvlies vervormd
doordat eiwitten zich ophopen achter het netvlies of doordat daar extra
bloedvaatjes ontstaan. Deze veranderingen veroorzaken een afwijkend
beeld. Dit wordt duidelijk via de Amsler-test. Hierbij kijken patiënten naar
een raster (afbeelding 1a). Als ze hierin vervormingen waarnemen, zoals
in afbeelding 1b, is er mogelijk sprake van LMD.

[FIGUUR: Twee grafieken naast elkaar. Links een raster met rechte lijnen (afbeelding 1a, normaal beeld). Rechts een raster met gebogen en vervormde lijnen (afbeelding 1b, afwijkend beeld).]

normaal beeld afwijkend beeld

2p 25 Leg uit hoe ophoping van eiwitten achter het netvlies kan leiden tot het
afwijkend beeld in afbeelding 1b.

De optometrist bestudeert het netvlies van een patiënt die kleine
vervormingen van zijn beeld waarneemt. Hiervoor druppelt de optometrist
atropine in het oog, waardoor alle kringspieren in het oog zich ontspannen
en de pupil groot wordt. Hij heeft dan via de pupil goed zicht op het
netvlies. Een bijwerking van deze oogdruppels is dat de patiënt tijdelijk
niet scherp ziet.

2p 26 Heeft de patiënt als gevolg van het ontspannen van de kringspieren
tijdelijk moeite met dichtbij of veraf zien? En waardoor wordt dit
veroorzaakt?

moeite met oorzaak

A dichtbij zien de lensbandjes staan strak
B dichtbij zien de lensbandjes zijn ontspannen
C veraf zien de lensbandjes staan strak
D veraf zien de lensbandjes zijn ontspannen

HA-1018-a-18-2-0 14 / 23 lees verder ►►►


### Pagina 15

Een andere patiënt heeft LMD in een vergevorderd stadium. Op de
plekken waar de ophopingen zijn ontstaan, zijn de zintuigcellen zelfs
verdwenen.
De patiënt legt aan Floor uit wat hij ziet:

"Als ik je in de ogen probeer te kijken, dan zie ik helemaal niets. Geen
scheve ogen, geen rare ogen, maar géén ogen. Ook geen zwarte of grijze
vlekken; niets op de plek waar ik ogen zou willen zien. Maar als ik naar je
voorhoofd kijk, zo ongeveer bij de haargrens, dan zie ik ineens je ogen!"

1p 27 Zijn bij deze patiënt vooral kegeltjes of vooral staafjes in het netvlies
verdwenen? Licht dit toe aan de hand van de symptomen die hij beschrijft.

[FIGUUR: Kaders met tekst over onderzoek naar LMD en de behandelingen van vier groepen patiënten.]

Floor leest dat het extra innemen van zink en antioxidanten de voortgang
van LMD kan vertragen bij patiënten met een beginstadium van LMD.
De werkzaamheid van deze supplementen is bepaald in een Amerikaans
onderzoek.
Voor dit onderzoek zijn ruim 4500 patiënten met een beginstadium van
LMD in vier groepen verdeeld die elk een verschillende behandeling
kregen:
– Groep 1 was de controlegroep.
– Groep 2 kreeg pillen met zink.
– Groep 3 kreeg pillen met antioxidanten.
– Groep 4 kreeg pillen met zink en antioxidanten.

1p 28 Waarom is het belangrijk dat een groot aantal patiënten aan het
onderzoek deelnam?

1p 29 Waaruit bestond de behandeling van de controlegroep in dit onderzoek?

HA-1018-a-18-2-o 15 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

In het Amerikaanse onderzoek werd gedurende tien jaar bij de patiënten
jaarlijks het gezichtsvermogen gemeten. De resultaten van dit onderzoek
zijn in een grafiek weergegeven (afbeelding 2).

afbeelding 2

[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de y-as "kans op matig verlies aan gezichtsvermogen in procenten" van 0 tot 60, en op de x-as "tijd in jaren" van 0 tot 10. Er zijn vier lijnen getekend: een stippellijn voor groep 1 (controle), een gestippelde lijn voor groep 2 (zink), een doorgetrokken lijn voor groep 3 (antioxidanten) en een streepjeslijn voor groep 4 (zink + antioxidanten).]

Legenda:
......... groep 1 (controle)
- - - - - groep 2 (zink)
—— groep 3 (antioxidanten)
------- groep 4 (zink + antioxidanten)

Naar aanleiding van deze gegevens trekt Floor drie conclusies.

1 Behandeling met zink en antioxidanten samen leidt tot een minder
grote kans op matig verlies aan gezichtsvermogen dan behandeling
met alleen zink.
2 Bij behandeling met alleen zink is na tien jaar het gezichtsvermogen
met 50% afgenomen.
3 Na twintig jaar is de kans dat onbehandelde patiënten niets meer zien
100%.

2p 30 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef
achter elk nummer aan of de bijbehorende conclusie wel of niet uit de
resultaten kan worden getrokken.

HA-1018-a-18-2-o

### Pagina 17

Als LMD in de familie voorkomt, is de kans op het krijgen van deze afwijking hoger. Floor bedenkt een onderzoek waarmee ze zou kunnen achterhalen hoe groot deze erfelijke component is. Hiervoor zou ze gegevens willen bestuderen van tweelingen van wie ten minste één van de twee LMD heeft.
De tweelingen kan ze verdelen in vier categorieën:
1 eeneiïg; beide individuen lijden aan LMD
2 eeneiïg; slechts één van de twee lijdt aan LMD
3 twee-eiig; beide individuen lijden aan LMD
4 twee-eiig; slechts één van de twee lijdt aan LMD
Ga ervan uit dat ze 100 tweelingparen onderzoekt van wie ten minste één van de twee LMD heeft. 50 paren hiervan zijn eeneiïg, 50 paren twee-eiig. Als de aandoening inderdaad voornamelijk erfelijk bepaald is, zullen er meer tweelingparen in de ene categorie zitten dan in andere categorieën.
2p 31 - Noteer het nummer van de categorie die in dat geval het grootst is.
- Noteer het nummer van de categorie die in dat geval het kleinst is.
Schrijf je antwoord zó op:
grootst: ...
kleinst: ...

HA-1018-a-18-2-o 17 / 23 lees verder

### Pagina 18

```json
{
  "description": "Deze pagina is een opgavepagina van een examen, aanged

### Pagina 19

```json
{
  "description": "Deze examenpagina is een opgaveblad voor een biologie-

### Pagina 20

1p 36 Het uitzetten van deze nieuwe, kleine populatie Europese rivierkreeften in
een ander gebied is niet bij voorbaat een succes. Als de genetische
variatie van deze populatie klein is, is de overlevingskans kleiner dan bij
een populatie met een grote genetische variatie.
Verklaar dat de overlevingskans van de uitgezette populatie groter is als
de genetische variatie van deze populatie groot is.

Arjen de Groot maakt voor het onderzoek naar de verspreiding van de
Amerikaanse rivierkreeften gebruik van zogenaamd eDNA (environmental
DNA). Dit is DNA dat in het water terechtkomt via organische resten van
organismen zoals huidcellen, haren, schubben, slijm of urine. Na het
nemen van watermonsters (afbeelding 2) wordt het eDNA geanalyseerd.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een persoon met witte handschoenen in de buurt van water, die iets kleins uit het water haalt.]

De rode Amerikaanse rivierkreeft wordt geïdentificeerd aan de hand van
een merker: een klein stukje kenmerkend DNA. Als de merker in een
watermonster voorkomt, betekent dit dat de rode Amerikaanse rivierkreeft
aanwezig is in het water waarvan het monster is genomen.

2p 37 Bij eDNA-onderzoek van een sloot worden merkers van de rode
Amerikaanse rivierkreeft aangetroffen.
Kunnen deze merkers afkomstig zijn uit de poep van de rode
Amerikaanse rivierkreeft? En uit de geslachtscellen van deze kreeft?

merkurs afkomstig
uit de poep?

merkurs afkomstig uit
de geslachtscellen?

A ja ja
B ja nee
C nee ja
D nee nee

HA-1018-a-18-2-0 20 / 23 lees verder ➢➢➢

### Pagina 21

2p 38 Welke eigenschap heeft een merker waardoor deze geschikt is voor het
identificeren van een soort?
A Deze bevat een unieke nucleotidenvolgorde.
B Deze bevat unieke codons.
C Deze bevat unieke nucleotiden.
Voordat eDNA gebruikt werd, werd de aanwezigheid van een soort met
traditionele methoden bepaald. Voorbeelden hiervan zijn het waarnemen
van sporen zoals keutels of pootafdrukken, of het vangen met een net of
val. In afbeelding 3 wordt de detectiekans met de eDNA-techniek
vergeleken met de detectiekans met traditionele methoden.
afbeelding 3
detectiekans
(in procenten)
0
laag
hoog
eDNA-techniek
traditionele methoden
dichtheid van de doelsoort
Om zeker te weten dat Europese rivierkreeften worden uitgezet in een
gebied zonder Amerikaanse rivierkreeften, kan de eDNA-techniek worden
ingezet.
1p 39 Licht toe aan de hand van afbeelding 3, dat de eDNA-techniek hiervoor
geschikter is dan traditionele methoden.
Ook in België worden geïsoleerde populaties Europese rivierkreeften
bedreigd door de aanwezigheid van Amerikaanse rivierkreeften.
Net zoals in Nederland is gebeurd, worden in België kleine
waterecosystemen met elkaar verbonden via nieuw gegraven sloten of
door het verleggen van beken.
2p 40 Leg uit hoe de aanleg van deze verbindingsroutes kan leiden tot het
verdwijnen van de Europese rivierkreeft.
HA-1018-a-18-2-o 21/23 lees verder

### Pagina 22

Pandakeutels

afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-witte foto van een reuzenpanda die bamboe eet.]

Reuzenpanda's zijn het grootste deel van de
dag bezig met het eten van bamboe
(afbeelding 1). Deze eigenschap bracht
wetenschappers op het idee darmbacteriën
van reuzenpanda's te gebruiken bij de
productie van biobrandstoffen.

41 2p Leg uit dat reuzenpanda's zonder cellulase niet zouden overleven op een
dieet van bamboe.

In tegenstelling tot andere beren houden reuzenpanda's niet van vlees.
Het gen dat vlees hartig laat smaken (het T1R1-gen), is bij de
reuzenpanda veranderd. Hierdoor heeft vlees voor reuzenpanda's geen
aantrekkelijke smaak.
Het T1R1-gen codeert voor een receptor die vlees hartig doet smaken: de
umami-receptor.

42 2p Welke beschrijving van de umami-receptor is juist?
A Het is een eiwit dat wordt uitgescheiden met het speekselvocht.
B Het is een eiwit in het celmembraan van smaakintuigcellen.
C Het is een enzym dat genexpressie regelt.
D Het is een enzym in het cytoplasma van smaakintuigcellen.

43 2p Bij de reuzenpanda is een mutatie van het T1R1-gen verantwoordelijk
voor niet-werkzame umami-receptoren.
Kan deze mutatie een genoommutatie of een puntmutatie zijn?
A geen van beide
B alleen een puntmutatie
C alleen een genoommutatie
D zowel een genoommutatie als een puntmutatie

HA-1018-a-18-2-o 22 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 23

De darmbacteriën van de reuzenpanda staan sterk in de belangstelling van wetenschappers die onderzoek doen naar de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen. Tweede-generatie-biobrandstoffen worden verkregen uit plantenresten die overblijven na het oogsten van gewassen.
1p 44 Eerste-generatie-biobrandstoffen worden gemaakt uit maïs of suikerriet. Noteer een bezwaar tegen de productie van eerste-generatie-biobrandstoffen dat niet geldt voor tweede-generatie-biobrandstoffen.
afbeelding 2
De darmbacteriën van de reuzenpanda zijn in staat om heel efficiënt cellulose af te breken tot enkelvoudige suikers. Door genen van deze bacteriën in te bouwen in gistcellen zouden de enzymen die cellulose afbreken, op grote schaal geproduceerd kunnen worden. De gemodificeerde gist wordt dan in een bioreactor vermeerderd en aangezet tot productie van de gewenste enzymen (afbeelding 2). Deze enzymen worden gebruikt voor de productie van tweede-generatie-biobrandstoffen.
[FIGUUR: Een industriële bioreactor met controlepaneel.]
1p 45 Voor een optimale productie van enzymen door gist moeten de ideale abiotische omstandigheden worden gecreëerd in de bioreactor. Noteer twee abiotische factoren die moeten worden ingesteld.
De tweede-generatie-biobrandstoffen moeten een oplossing bieden voor het versterkt broeikaseffect, dat veroorzaakt wordt door het gebruik van fossiele brandstoffen.
2p 46 Waardoor versterkt het gebruik van biobrandstof het broeikaseffect minder dan het gebruik van fossiele brandstof?
A Bij het gebruik van biobrandstof komen minder vervuilende stoffen in de atmosfeer.
B Bij het gebruik van biobrandstof komt de energie niet vrij in de vorm van warmte.
C Bij het gebruik van biobrandstof neemt de hoeveelheid kooldioxide in de atmosfeer netto minder toe.
D Voor het produceren van biobrandstof is geen energie nodig.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-18-2-0
23 / 23
einde