# Eindexamen Biologie HAVO 2018 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2018/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2018
tijd vak 1
maandag 28 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1018-a-18-1-o

### Pagina 2

```json
{
  "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op biologische

### Pagina 3

```json
{
  "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina die gericht is

### Pagina 4

In een aantal jaren zijn de kale betonnen rifbollen veranderd in een klein
ecosysteem. Een deel van de diersoorten die hier worden aangetroffen
staat in tabel 1.

tabel 1
| diersoort | afdeling | voedsel |
|---|---|---|
| zeeanjelier | holtedieren | dierlijk plankton, visjes en krabbetjes |
| grote zeenaald | gewervelden | kreeftjes en garnalen |
| zeekreeft | geleedpotigen | schelpdiereen, garnaaltjes, dierlijk aas |
| geweispong | sponzen | algen en organisch afval |
| mossel | weekdieren | algen |
| gewone zeester | stekelhuidigen | mosselen |
| doorschijnende zakpijp | manteldieren | algen en dierlijk plankton |

De organismen in een ecosysteem kunnen worden gerangschikt in een
piramide van biomassa (afbeelding 4). Hierin is de hoeveelheid biomassa
van de verschillende trofische niveaus weergegeven.

afbeelding 4
[FIGUUR: Piramide met lagen P, C1, C2, C3, C4, C5.]

2p 4 Welke van de in tabel 1 genoemde diersoorten is of welke zijn onderdeel
van laag C1 uit de piramide van afbeelding 4?

De introductie van de rifbollen veranderde het ecosysteem in het
Grevelingenmeer. Hierover werden twee uitspraken gedaan:
1 De introductie van de rifbollen heeft tot een toename van producenten
geleid.
2 De introductie van de rifbollen heeft ertoe geleid dat de habitat voor
holtedieren groter werd.

2p 5 Welke uitspraak is of welke uitspraken zijn juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D beide

HA-1018-a-18-1-o 4/23 lees verder ►►►

### Pagina 5

Longinfecties bij CF-patiënten

Wetenschappers hebben mogelijk ontdekt waardoor de longen van
patiënten met taaislijmziekte snel geïnfecteerd raken. Deze ontdekking
zou kunnen leiden tot een behandelmethode om longinfecties bij deze
patiënten te voorkomen.

Patiënten met taaislijmziekte (cystische fibrose, CF) hebben een afwijking
in het CFTR-gen waardoor de slijmvliezen in het lichaam dik, taai slijm
produceren. Het was tot nu toe onduidelijk hoe dit in de longen leidt tot
een verstoorde afweer, bijvoorbeeld tegen bacteriën.
Nu blijkt dat bij patiënten met CF de dunne slijmlaag van het longvlies
zuurder is dan bij gezonde personen. Hierdoor worden ingeademde
bacteriën niet gedood door lysozymen. Dit probleem kan mogelijk in een
vroeg stadium worden aangepakt door de slijmlaag minder zuur te maken.

Bacteriën kunnen op verschillende manieren onschadelijk
worden:
1 Mac rofagen verteren de bacteriën in de longblaasjes
2 Tril h aren ver plaatsen de bacteriën naar de keelholte. Na het
doorslikken worden ze door het maagzuur gedood.
3 T-lymfocyten en B-lymfocyten maken de bacteriën onschadelijk.
4 Lysozymen breken de celwand van bacteriën af.
2p 6 Noteer de nummers 1, 2, 3 en 4 onder elkaar op je antwoordblad en geef
achter elk nummer aan of de bijbehorende manier behoort tot de
aspecifieke afweer of tot de specifieke afweer.

HA-1018-a-18-1-0 5/23 lees verder

### Pagina 6

Henk Haagsman, hoogleraar moleculaire afweer aan de Universiteit
Utrecht, vermoedde een verband tussen de zuurdere slijmlaag en het veel
voorkomen van longinfecties bij CF. Zijn hypothese was: de werking van
bacteriedodende eiwitten (lysozymen) in het longsljmvlies wordt bij
patiënten met CF geremd door de lagere pH.
Om deze hypothese te testen werd een experiment uitgevoerd met
varkens.
Het longsljmvlies van gezonde varkens werd behandeld met een
NaCl-oplossing of met CO₂. Door de CO₂ wordt de pH van het
longsljmvlies verlaagd, waardoor deze overeenkomt met de pH van het
longsljmvlies van varkens met CF. Met NaCl blijft de pH hetzelfde.
Het longsljmvlies van varkens met CF werd behandeld met NaCl of met
NaHCO₃. Door NaHCO₃ wordt de pH verhoogd, zodat de pH van gezonde
varkenslongen benaderd wordt.
Vervolgens werd bij de vier groepen varkens het longsljmvlies
geïnfecteerd met de bacterie Staphylococcus aureus. Hierna werd de
sterfte van deze bacteriën bepaald.

Voor het onderzoek heeft men nauw verwante biggen met en zonder CF
vergeleken. CF wordt ook bij varkens veroorzaakt door een autosomaal
recessief allel van het CFTR-gen. De biggen die in het onderzoek werden
gebruikt waren allemaal homozygoot voor het CFTR-gen.
2p 7 Welke twee ouder dieren zijn voor het onderzoek met elkaar gekruist om
onder andere homozygote biggen zonder CF én biggen met CF te
verkrijgen?

zeug (vrouwelijk varken) beer (mannelijk varken)
A drager voor CF (heterozygoot) gezond (homozygoot)
B drager voor CF (heterozygoot) drager voor CF (heterozygoot)
C gezond (homozygoot) met CF
D met CF drager voor CF (heterozygoot)
E met CF met CF

HA-1018-a-18-1-o 6 / 23 lees verder

### Pagina 7

Haagsman concludeerde uit de resultaten van het onderzoek dat zijn hypothese aannemelijk is.

afbeelding 1
[FIGUUR: vier diagrammen (P, Q, R, S) die de sterfte van Staphylococcus aureus (%) weergeven. Diagram P toont vier staven met x-as waarden 1, 2, 3, 4. Diagram Q toont vier staven met x-as waarden 1, 2, 3, 4. Diagram R toont vier staven met x-as waarden 1, 2, 3, 4. Diagram S toont vier staven met x-as waarden 1, 2, 3, 4.]

Legenda:
1: longslinvlies van gezonde varkens behandeld met NaCl
2: longslinvlies van gezonde varkens behandeld met CO$_2$
3: longslinvlies van varkens met CF behandeld met NaCl
4: longslinvlies van varkens met CF behandeld met NaHCO$_3$

2p 8 Welk diagram in afbeelding 1 geeft het resultaat weer dat de hypothese van Haagsman ondersteunt?
A diagram P
B diagram Q
C diagram R
D diagram S

1p 9 Verklaar waardoor lysozymen niet goed werken in de zure slijmlaag bij CF-patiënten.

HA-1018-a-18-1-0 7 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Varkens met CF ontwikkelen dezelfde ziekteverschijnselen als mensen
met CF. Toch moet het middel ook op mensen worden getest voordat het
toegepast kan worden als behandelmethode voor patiënten met CF.
1p 10 Licht aan de hand van een mogelijk verschil tussen mensen en varkens
toe waarom het nodig is het middel ook op mensen te testen.

Onderzoek bij patiënten moet uitwijzen of
het mogelijk is om de longen minder zuur
te maken, zegt Haagsman. Dit kan
bijvoorbeeld door met een inhalator
(afbeelding 2) NaHCO3 in te ademen
zodat het in de longen komt.
afbeelding 2

[FIGUUR: Een vrouw die een inhalator gebruikt.]

1p 11 Noteer de namen van vier delen van de luchtwegen waar de
NaHCO3-deeltjes uit de inhalator doorheen gaan voordat ze de
longblaasjes bereiken.

Vroegtijdig behandelen van kinderen met CF is mogelijk, omdat de ziekte
is opgenomen in het hulpkortonderzoek voor pasgeborenen. Bij deze
hielprik wordt bloed afgenomen dat onder andere wordt geanalyseerd om
te bepalen of de baby wel of geen CF heeft.
2p 12 Welke bloedbestanddelen bevatten het DNA dat na de hielprik wordt
geanalyseerd?
A alleen de bloedplaatjes
B alleen de rode bloedcellen
C alleen de witte bloedcellen
D de bloedplaatjes, de rode bloedcellen en de witte bloedcellen

In de toekomst kunnen longinfecties bij CF-patiënten mogelijk worden
voorkomen door behandeling met NaHCO3.
1p 13 Licht toe dat er bij deze behandeling met NaHCO3 geen sprake is van
genezing van CF.

HA-1018-a-18-1-o 8 / 23 lees verder

### Pagina 9

fMRI-onderzoek is niet altijd te reproduceren

Vanaf halverwege de vorige eeuw kunnen kleine hersengebieden
onderzocht worden door middel van röntgenonderzoek. Sinds 1990 kan
met 'functional Magnetic Resonance Imaging' (fMRI) vrij precies de
hersenenactiviteit worden gemeten (afbeelding 1). De conclusies van
sommige fMRI-studies staan echter ter discussie.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een patiënt ligt in een MRI-scanner terwijl een onderzoeker de bedieningselementen bedient.]

Bij het onderzoek naar welke gebieden in onze hersenen betrokken zijn
bij het uitvoeren van bepaalde functies waren wetenschappers tot 1960
afhankelijk van patiënten die door een ongeluk een beschadiging in hun
hersenen hadden opgelopen. Door gedragsobservaties bij deze patiënten
konden de hersencentra voor geheugen, herkenning van personen en
sociale aanpassing worden gelokaliseerd.

2p 14 Welk gedeelte van de hersenen is beschadigd bij de patiënten met
problemen met geheugen, herkenning van personen en sociale
aanpassing?
A de grote hersenen
B de hersenstam
C de kleine hersenen

HA-1018-a-18-1-o 9 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 10

Met fMRI wordt de doorbloeding van bepaalde hersengebieden bekeken
(afbeelding 2), waarbij een resolutie van 2 millimeter kan worden bereikt.
Dit betekent dat van een gebiedje van 2 bij 2 millimeter de verandering in
hersendoorbloeding kan worden waargenomen. De doorbloeding van een
hersengebied is een maat voor de hersenactiviteit van dat gebied.

afbeelding 2
[FIGUUR: Afbeelding van hersenscans, waarschijnlijk MRI-scans]

Hieronder worden drie uitspraken gedaan over de doorbloeding in actieve
hersengebieden:
1 Met het bloed worden meer blaasjes met neurotransmitters
aangevoerd naar dit gebied.
2 Met het bloed wordt meer ATP aangevoerd naar dit gebied.
3 Met het bloed wordt meer zuurstof aangevoerd naar dit gebied.
2p 15 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef
achter elk nummer aan of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

2p 16 Hoe gedetailleerd is de informatie die met de resolutie van 2 millimeter
met fMRI kan worden geanalyseerd?
A Er kan bepaald worden welke groep zenuwcellen actief is.
B Er kan bepaald worden welke zenuwcel actief is.
C Er kan bepaald worden welk axon impulsen geleidt.
D Er kan bepaald worden welke synaps neurotransmitters afgeeft.

Met fMRI is het herkennen van klanken en het herkennen van degene die
tot je spreekt, onderzocht. Proefpersonen kregen bij dat onderzoek
verschillende klinkers (a, i of o) te horen van verschillende sprekers. De
hersengebieden die actief zijn – onafhankelijk van welke klinker
uitgesproken wordt – lijken betrokken bij het identificeren van de spreker.
2p 17 In welk type zenuwcellen was bij de proefpersonen in ieder geval
impulsgeleiding opgetreden waardoor de spreker werd herkend?
A alleen in motorische zenuwcellen
B alleen in sensorische zenuwcellen
C alleen in motorische en schakelzenuwcellen
D alleen in sensorische en schakelzenuwcellen
E in motorische, sensorische en schakelzenuwcellen

HA-1018-a-18-1-o 10 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Bij sommige fMRI-studies is de beschrijving van de gebruikte methode niet volledig, waardoor andere onderzoekers de getrokken conclusies niet kunnen controleren. Dit was bij het beschreven gehoor-/herkenningsonderzoek overigens wel mogelijk.
Een voorbeeld van een slecht te controleren onderzoek is hieronder beschreven. De paragraaf *Materiaal en methode* bevat naast gedetailleerde technische methodieken de beschrijving in afbeelding 3.

afbeelding 3
Bij een aantal gezonde proefpersonen, van uiteenlopende leeftijden, met evenveel mannen als vrouwen, werd tijdens het   oplossen van een rekenprobleem een fMRI gemaakt.

In de resultaten werd vermeld dat bij 75% van de proefpersonen een verhoogde activiteit werd gemeten in een bepaald hersengebied, waaruit de conclusie werd getrokken dat dit hersengebied een rol speelde bij de onderzochte bezigheid.

De kwaliteit van dit onderzoek is niet vast te stellen, omdat de gegevens voor het bepalen van de betrouwbaarheid en de validiteit onvolledig zijn. Met een hoge betrouwbaarheid wordt bedoeld dat de invloed van toeval op de uitkomst beperkt is. Een onderzoek is valide wanneer geen systematische fouten worden gemaakt; dat wil dus zeggen dat gemeten wordt wat men wil weten.

Twee tekortkomingen in de beschrijving van het onderzoek zijn:
1 Het aantal proefpersonen is niet vermeld.
2 De controleproef is niet beschreven.

2p 18
Heeft tekortkoming 1 te maken met het bepalen van de betrouwbaarheid of van de validiteit van het onderzoek? En tekortkoming 2?

tekortkoming 1 | tekortkoming 2
----------------|-----------------
A betrouwbaarheid | betrouwbaarheid
B betrouwbaarheid | validiteit
C validiteit | betrouwbaarheid
D validiteit | validiteit

HA-1018-a-18-1-o 11 / 23 lees verder ▶►►

### Pagina 12

Banenen bedreigd!
Onder leiding van Gert Kema doet Plant Research International
onderzoek naar schimmelziekten die een grote bedreiging vormen voor de
bananenteelt.

De banaan is wereldwijd een belangrijk voedselgewas, met een productie
van 100 miljoen ton per jaar. Ongeveer 15% van die bananen komt
terecht in supermarkten in de VS en Europa (afbeelding 1).

afbeelding 1
[FIGUUR: Een wereldkaart met pijlen die de bananenhandel tussen productielanden in Zuid-Amerika, Afrika en Azië en consumptielanden in Europa en Noord-Amerika weergeven. Productielanden zoals Brazilië, Kameroen, Tanzania en de Filipijnen zijn gemarkeerd. Consumptielanden zoals de VS en Europa zijn ook aangeduid. Er is een legenda met 'grootste bananenproducenten' en 'grootste bananenexporteurs'.]

Legenda:
grootste bananenproducenten
grootste bananenexporteurs

Wilde bananen bevatten weinig vruchtvlees en veel harde zaden, en zijn
daardoor oneetbaar. Uit de wilde bananensoorten *Musa acuminata* en
*Musa balbisiana* zijn diverse eetbare rassen ontwikkeld. Veel van deze
rassen hebben drie sets chromosomen, waardoor ze zich niet
geslachtelijk voortplanten. Deze rassen worden ongeslachtelijk
vermeerderd.

2p 19 Elke plantage is een monocultuur van dezelfde bananenkloon. Hierdoor
zijn de planten erg kwetsbaar als een schimmelziekte uitbreekt.
Leg uit dat het gebruik van één bananenkloon een plantage extra
kwetsbaar maakt voor schimmelziekten.

HA-1018-a-18-1-o
12 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 13

De Panamaziekte wordt veroorzaakt door een bodemschimmel die de
plant via de wortels binnendringt. Daar belemmeren de schimmeldraden
(mycelium) het vochttransport, waardoor de bladeren vergelen en de plant
verwelkt.
1p 20 Welke vaten in de bananenplant zijn verstopt door schimmeldraden
waardoor deze verwelking optreedt?
afbeelding 2
Bij de schimmel Mycospharella
fijensis, die de Zwarte
Sigatokaziekte veroorzaakt,
verplaatsen de schimmelsporen
zich via de lucht en besmetten de
plant via de huidmondjes. Het
gevolg is dat er vlekken op de
bladeren ontstaan (afbeelding 2) en
dat de vruchten van de plant
versneld rijpen.
De Zwarte Sigatokaziekte kan worden bestreden met fungiciden,
bestrijdingsmiddelen tegen schimmels. Door grote bananenproducenten
worden deze veelvuldig ingezet.

Het gebruik van fungiciden in de bananenteelt wordt in discussies gebruikt
als argument voor de stelling:
1p 21 Consumptie van bananen in Europa en de VS is niet duurzaam vanuit
ecologisch oogpunt.
Geef een tweede argument dat deze stelling ondersteunt.

Een fungicide zoals propiconazool doodt de schimmel, maar werkt vaak
niet op de langere termijn. Dit komt doordat de schimmels resistent
worden tegen het fungicide.
3p 22 Leg uit hoe na langdurig gebruik van propiconazool op de plantages, een
populatie van Mycospharella fijensis ontstaat die resistent is tegen dit
fungicide.

Gert Kema heeft in verschillende landen onderzoeksprojecten opgezet die
mogelijk leiden tot oplossingen voor de problemen in de bananenteelt.
Een daarvan richt zich op het resistent maken van de bananenplant door
genetische modificatie. Daarvoor willen de onderzoekers resistentiegenen
uit wilde bananenrassen inbouwen in het DNA van gekweekte rassen.
1p 23 Verklaar waarom het bij gekweekte bananen niet mogelijk is resistentie te
verkrijgen door kruisingen (klassieke veredeling).

HA-1018-a-18-1-0
13 / 23
lees verder

### Pagina 14

Meeroken?
Ondanks het rookverbod in openbare ruimten en de horeca zijn er nog veel plaatsen waar mensen min of meer gedwongen worden om mee te roken. Dit levert voor veel mensen nadelige gezondheidseffecten op.

Iemand met astma is extra gevoelig voor verblijf in rokerige ruimtes. Astma is een aandoening, waarbij de longen te heftig reageren op bepaalde prikkels, zoals sigarettenrook. Door deze prikkels kan een astma-aanval ontstaan. De luchtwegen worden tijdens zo’n aanval nauwer en dit leidt ertoe dat ademen moeilijker wordt. De patiënt krijgt het benauwd en kan gaan hoesten.

Een astmapatiënt ademt bij een astma-aanval tot 80% minder lucht in en uit dan normaal.
2p 24 Welke spieren trekken bij een astma-aanval samen waardoor het in- en uitademen van lucht wordt belemmerd?
A alleen de kringspieren rondom de luchtwegen
B alleen de middenrifspieren
C alleen de tussenribspieren
D de kringspieren rondom de luchtwegen en de middenrifspier
E de kringspieren rondom de luchtwegen en de tussenribspieren
F de middenrifspier en de tussenribspieren

Sigarettenrook bevat naast nicotine een paar duizend andere giftige stoffen, waarvan er ongeveer 40 mutageen zijn.
2p 25 Wanneer wordt een stof mutageen genoemd?
A als de stof de celdeling kan versnellen
B als de stof de werking van antistoffen in ons lichaam kan veranderen
C als de stof in lichaamscellen kan accumuleren
D als de stof veranderingen in het DNA kan veroorzaken

HA-1018-a-18-1-o 14 / 23 lees verder

### Pagina 15

Nicotine kan op verschillende manieren in het lichaam terechtkomen:
– via de huid door een nicotinepleister
– via de longen door (mee) te roken
– via de slijmvliezen van de neus door tabak te snuiven
Als nicotine in het lichaam terechtkomt, wordt het snel verspreid door de bloedsomloop. Het duurt gemiddeld zeven seconden voordat de stof in de hersenen terechtkomt.
2p 26 Bij welke manier van opname kan een nicotinemolecuul het snelst via het bloed in de hersenen terechtkomen?
Hoeveel keer gaat het nicotinemolecuul hierbij door het hart?

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'manier van opname' en 'aantal keer door het hart'. De rijen tonen verschillende manieren van opname (via de huid, via de longen, via de slijmvliezen van de neus) en het bijbehorende aantal keren dat het door het hart gaat (1, 2, 0, 1, 0, 1).]

Ook mensen met een hoge bloeddruk kunnen meeroeken beter vermijden. In de hersenen veroorzaakt nicotine verschillende processen. Een daarvan is het stimuleren van het orthosympathisch zenuwstelsel, waardoor de bijnieren meer van een bepaald hormoon afgeven.
2p 27 – Welk hormoon is dit?
– Verklaar hoe dit hormoon bijdraagt aan een hogere bloeddruk.

Nicotine verlaat het lichaam voor een deel direct via de nieren. Het grootste deel wordt echter afgebroken in de lever, waar nicotine wordt omgezet in cotinine. Deze stof wordt ook door de nieren uitgescheiden. In de nieren vinden verschillende processen plaats:
1 osmose
2 passief transport door de cellen van de nierkanaaltjes
3 reabsorptie (terugresorptie) door actief transport
4 ultrafiltratie in de kapsels van Bowman
2p 28 Door welk van de deze processen komt cotinine in de urine terecht?
A door proces 1
B door proces 2
C door proces 3
D door proces 4

HA-1018-a-18-1-0 15 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

Zetmeeldieet maakte de wolf een hond
Meer dan 10.000 jaar geleden is het voedingspatroon van de voorouders van onze huidige hond veranderd. Dit is een belangrijke stap geweest in de ontwikkeling van de wolf tot huisdier (domesticatie).
[FIGUUR: Een hond die in afval zoekt. De hond is jong en staat voor een hoop rommel met plastic zakken en ander vuil. Op de achtergrond is deels een wolf te zien.]
Volgens de Zweedse onderzoeker Axelsson is de domesticatie versneld doordat de voorouder van de huidige hond zetmeel konverteren dan de wolf. De onderzoeker koppelt die aanpassing aan de opkomst van de landbouw, zo'n 11.000 jaar geleden. Mensen vestigden zich op vaste plaatsen waar ze granen en peulvruchten gingen verbouwen. Bij die nederzettingen was afval met voedselresten te vinden. Zo ontstond een nieuwe voedingsbron voor de wolf die mogelijk bijdroeg aan de ontwikkeling van de wolf tot hond.

In de loop van 11.000 jaar zijn hond en wolf sterk van elkaar gaan verschillen. Naast mutatie en selectie is er nog een factor die hierin een belangrijke rol heeft gespeeld.
2p 29 Welke factor is dit?
A concurrentie
B isolatie
C predatie
D tolerantie

Axelsson analyseerde het DNA van 12 wolven en 60 honden. De wolven kwamen van verschillende continenten en de honden behoorden tot 14 rassen.
Drie uitspraken over deze onderzoeksroep zijn:
1 Een hond en een wolf die samen vruchtbare nakomelingen kunnen voortbrengen behoren tot dezelfde soort.
2 De 14 hondenrassen onderscheiden zich van elkaar doordat zij elk een kenmerkend fenotype hebben.
3 Bij de honden van één ras is het DNA volledig identiek.
2p 30 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en geef achter elk nummer aan of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

HA-1018-a-18-1-o
16 / 23
lees verder

### Pagina 17

Axelsson vond tussen de groep honden en de groep wolven verschillen in
tien genen die een rol spelen bij de vertering van zetmeel en vetten.
Nadat het onderzoek was opgeschaald tot 136 honden en 35 wolven vond
de onderzoeker de volgende resultaten voor het gen voor amylase:
1 Alle wolven hadden twee kopieën van dit gen, terwijl de honden 4 tot
30 kopieën hadden.
2 Bij honden werd elk gen voor amylase gemiddeld 28 keer vaker
afgelezen dan bij wolven.
3 Amyase van honden was efficiënter in het ‘knippen’ van zetmeel dan
amylase van wolven.

2p 31 Door welke van deze drie resultaten wordt mede verklaard dat honden
beter zetmeel verteren dan wolven?
A alleen door 1 en 2
B alleen door 1 en 3
C alleen door 2 en 3
D door 1, 2 en 3

2p 32 Welke stof wordt gevormd bij het aflezen van een gen, zoals bij
resultaat 2?
A DNA
B eiwit
C RNA

Uit het onderzoek van Axelsson bleek ook dat er verschillen waren tussen
de verdere vertering van zetmeel tot glucose en de opname daarvan in de
cellen van de dunne darm en in andere lichaamscellen. Insuline bevordert
de opname van glucose uit het bloed door de lichaamscellen.
2p 33 Leg uit of na een zetmeelrijke maaltijd de concentratie van insuline in het
bloed sneller zal stijgen bij een hond of sneller zal stijgen bij een wolf.

Bij mensen heeft het zetmeelrijke dieet geleid tot vergelijkbare
aanpassingen. Axelsson vindt zijn resultaten daarom een treffend
voorbeeld van evolutie waarbij twee verschillende soorten, onafhankelijk
van elkaar, dezelfde aanpassingen ontwikkelen.
2p 34 Hoe wordt zo'n onafhankelijk ontwikkelde aanpassing genoemd?
A analogie
B genetic drift
C homologie
D variatie

HA-1018-a-18-1-o 17/23 lees verder >>>

### Pagina 18

Poeptransplantatie
De oma van Marah is met een ontsteking aan haar been in het ziekenhuis
opgenomen. De ontsteking is daar behandeld met een antibioticum. Toen
haar been begon te genezen kreeg oma last van diarree. Na enige tijd
werd de diagnose gesteld: een darminfectie met Clostridium difficile.
Het toxine dat Clostridium difficile afgeeft, tast het epitheel (dekweefsel)
van de dikke darm aan.
1p 35 Verklaar hoe door aantasting van het darmepitheel diarree kan ontstaan.
De oma van Marah krijgt als behandeling opnieuw een antibioticumkuur
voorgeschreven.
Tijdens de biologies heeft Marah gehoord dat antibioticagebruik ook
nadelige kanten heeft. Ze zoekt op Wikipedia wat voor infectie haar oma
eigenlijk heeft en leest het volgende:
Clostridium difficile is een grampositieve, anaerobe, sporenvormende
staafbacterie die veel voorkomt in de darmen maar daar doorgaans geen
problemen veroorzaakt. Bij 80% van de pasgeborenen en bij 9% van de
volwassenen is deze bacterie aantoonbaar in de ontlasting (dus ook in
hun darmstelsel). Overmatige groei van Clostridium difficile
(clostridiumziekte) bij volwassenen kan ontstaan door het gebruik van
antibiotica.
2p 36 Leg uit waardoor antibioticagebruik clostridiumziekte kan veroorzaken.
Nederlandse huisartsen zijn terughoudend in het voorschrijven van
antibiotica. Zo proberen ze een risico te minimaliseren.
1p 37 Welk risico wordt vergroot bij veelvuldig gebruik van antibiotica?
HA-1018-a-18-1-o
18/23
lees verder ►►►

### Pagina 19

De behandeling van clostridiumziekte met antibiotica duurt lang en vaak komen de klachten weer terug. Daarom werd in het AMC in Amsterdam een onderzoek gedaan naar het toepassen van fecale bacterietherapie, ofwel poeptransplantatie, als alternatief voor de antibioticabehandeling. Internist Max Nieuwdorp legt uit hoe dit in zijn werk gaat: “Gezonde donoren leveren hun ontlasting in. Na menging met een vloeistof en filteren door een zeefje ontstaat een vloeistof die aan patiënten met een *Clostridium*-infectie kan worden toegediend. Op deze manier wordt de darm voorzien van een gezond bacteriebehang.”

De vloeistof wordt toegediend via een slangetje door de neus naar het spijsverteringskanaal.
2p 38 Waar in het spijsverteringskanaal zal zich het uiteinde van het slangetje bevinden wanneer wordt gestart met de toediening?
A in de slokdarm
B in de twaalfvingerige darm
C in de blinde darm
D in de endeldarm

Om de effectiviteit van fecale bacterietherapie te testen is uitgebreid klinisch onderzoek gedaan. Twee groepen patiënten met clostridiumziekte werden behandeld. Groep 1 kreeg een standaardbehandeling met antibiotica. Groep 2 kreeg fecale bacterietherapie.
1p 39 De poeptransplantatie bleek zo succesvol dat het experiment vroegtijdig werd gestopt om ook de patiënten van groep 1 daarmee te behandelen. Beschrijf een mogelijk resultaat waaruit duidelijk werd dat de poep-transplantatie beter werkte dan de standaardbehandeling met antibiotica.

Marah vindt zo’n poeptransplantatie wel een vies idee. Ze vraagt zich af of de bacteriën niet eenvoudig in een laboratorium gekweekt kunnen worden, zodat de patiënten in plaats van poep een bacteriepreparaat toegediend kunnen krijgen.
Max Nieuwdorp verwacht dat verder onderzoek inderdaad zal leiden tot een preparaat met specifieke soorten gekweekte darmbacteriën. Bij een kweek moeten de abiotische factoren overeenkomen met de omstandigheden in de dikke darm.
2p 40 Welke waarden moeten de factoren pH en zuurstofgehalte hebben om aan deze voorwaarde te voldoen?

pH zuurstofgehalte
A 2 - 3,5 laag
B 2 - 3,5 hoog
C 6 - 7,5 laag
D 6 - 7,5 hoog
E 8 - 9,5 laag
F 8 - 9,5 hoog

HA-1018-a-18-1-o 19 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 20

Actieplan SOS vuursalamander

Onze meest spectaculaire salamander, de vuursalamander, verkeert in
nood en dreigt de eerste amfibie te worden die deze eeuw in Nederland
uitsterft. Om dit te voorkomen startte RAVON (reptielen-, amfibieënvissenonderzoek Nederland) met het actieplan ‘SOS vuursalamander’.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een close-up foto van een vuursalamander, de kop van de salamander is niet te zien, alleen de voorpoot en het lijf met de karakteristieke stippen.]

De vuursalamander (Salamandra salamandra, afbeelding 1) is in
Nederland de enig voorkomende landsalamander. Vuursalamanders leven
in de vochtige loofbossen met bronbeekjes van Zuid-Limburg.
Het voedsel van de volwassen vuursalamander bestaat vooral uit wormen
en naaktslakken. Ook sommige geleedpotigen en hun larven staan op het
menu, vooral de wat tragere dieren zoals miljoenpoten, pissebedden en
rupsen. De larven van de vuursalamander leven hoofdzakelijk van kleine
algen-etende watervlooien.
Er is niet veel bekend over natuurlijke vijanden van de volwassen
vuursalamander. Oudere exemplaren zijn waarschijnlijk te giftig om door
andere dieren gegeten te worden. Jongere exemplaren zijn nog niet zo
giftig en vormen een prooi voor loopkevers. De larven van de
vuursalamander worden gegeten door de beekforel, libellenlarven,
waterkevers en de waterspitsmuis.

6p 41
In de bovenstaande tekst wordt een voedselweb beschreven.
– Teken een voedselketen waarvan de larven van de vuursalamander
deel uitmaken, bestaande uit vier organismen uit het voedselweb.
– Geef met de pijlen de richting van de energiestroom aan.

Medewerkers van RAVON bepalen jaarlijks de grootte van de
vuursalamanderpopulatie door op verschillende plekken:
– larven te zoeken en te tellen in de poelen waarin vuursalamanders
zich voortplanten.
– volwassen dieren te tellen langs een vastgesteld traject op het land.
Met de gegevens van deze tellingen wordt de ontwikkeling bepaald van
de populatie vuursalamanders in het wild (afbeelding 2).

HA-1018-a-18-1-o
20 / 23
lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studibegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 21

afbeelding 2
populatiegrootte
vuursalamanders
index (1997 = 100)
[FIGUUR: Lijngrafiek met op de x-as de jaren van 1997 tot en met 2015 en op de y-as de populatiegrootte index van 0 tot 175. De grafiek toont schommelingen in de populatiegrootte gedurende deze periode.]

2p 42 In 2010 werd alarm geslagen: "De vuursalamander dreigt uit te sterven in
Nederland."
Welk gegeven blijkt uit de grafiek waardoor in 2010 alarm werd geslagen?
A De daling van het aantal vuursalamanders was in 2010 het grootst.
B Het aantal vuursalamanders was in 2010 voor het eerst meer dan
gehalveerd ten opzichte van 1997.
C In 2010 was het aantal vuursalamanders voor het derde
actereenvolgende jaar gedaald.

Met het actieplan SOS vuursalamander wilde RAVON:
- de oorzaak van de achteruitgang vaststellen;
- de laatste vuursalamanders veiligstellen;
- een kweekprogramma opzetten.

Een aantal gezonde vuursalamanders werd daarom door medewerkers
van RAVON gevangen om de soort veilig te stellen. Deze
vuursalamanders leven nu in gevangenschap.

Hoevel de grafiek in afbeelding 2 anders doet vermoeden, was de
vuursalamander in 2015 ook in het wild nog niet uitgestorven in
Nederland.

1p 43 Geef een verklaring voor het verschil tussen de gegevens in de grafiek en
de werkelijke situatie.

HA-1018-a-18-1-o 21 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 22

Vanaf 2008 werden steeds vaker dode vuursalamanders gevonden.
Omdat veel van deze dode vuursalamanders zweren op hun huid hadden,
werd al snel gedacht aan een ziekteverwekker. In 2013 identificeerden
onderzoekers de tot dan toe onbekende schimmel *Batrachochytrium
salamandrivorans*, die dodelijk bleek te zijn voor de vuursalamander. Met
de identificatie van deze schimmel was de eerste doelstelling van SOS
vuursalamander gehaald.

In tabel 1 zijn kenmerken van vier ziekteverwekkers weergegeven.

tabel 1

| ziekte- verwekker | celwand of eiwitmantel | kernmembraan | erfelijk materiaal |
|---|---|---|---|
| 1 | celwand | aanwezig | DNA |
| 2 | eiwitmantel | afwezig | RNA |
| 3 | celwand | afwezig | DNA |
| 4 | afwezig | aanwezig | DNA |

2p 44 Welke van de vier ziekteverwekkers uit tabel 1 kan *Batrachochytrium
salamandrivorans* zijn?
A ziekteverwekker 1
B ziekteverwekker 2
C ziekteverwekker 3
D ziekteverwekker 4

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een salamander met opvallende tekeningen op de huid, die op een lichtgekleurde ondergrond zit.]
afbeelding 3

Onderzoekers ontwikkelden een
detectietest om een DNA-volgorde
op te sporen die uniek is voor de
schimmel. Met een wattenstaafje
worden enkele cellen van de huid
van gevangen vuursalamanders
verkregen (afbeelding 3). Met de
detectiemethode kan snel worden
bepaald of het monster besmet is.
Als dat zo is, wordt de
vuursalamander behandeld met
een schimmeldodend middel.

HA-1018-a-18-1-o 22 / 23 lees verder ➢➢➢

### Pagina 23

Het te onderzoeken monster kan naast cellen van de vuursalamander (1), van algen (2) en van bacteriën (3) bevatten.
Afbeelding 4 geeft de evolutionaire stamboom van de organismen op aarde weer.

afbeelding 4
[FIGUUR: Een evolutionaire stamboom met verschillende organismen afgebeeld, waaronder bacteriën, dieren, hogere planten en wieren/algen. De stamboom toont verschillende vertakkingen die evolutie suggereren.]
bacteriën
dieren
schimmels
hogere
planten
wieren/algen

1p 45 Van welk van de drie genoemde andere cellen komt het DNA volgens deze evolutionaire stamboom het meest overeen met het DNA van de ziekteverwekker?

De detectietest kan worden gebruikt bij het beheer van vuursalamanderpopulaties.
Een natuurbeheerder treft in zijn gebied een populatie aan die bestaat uit zowel besmette als niet-besmette vuursalamanders.
1p 46 Beschrijf een maatregel die de natuurbeheerder kan nemen voor deze populatie, die past bij de doelstellingen van het actieplan SOS vuursalamander.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-18-1-o
23 / 23
einde