# Eindexamen Biologie HAVO 2017 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2017/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijdvak 2
woensdag 21 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie

Dit examen bestaat uit 45 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1018-a-17-2-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Voeding in het ziekenhuis

Evan werkt als diëtist in het voedingsteam van een ziekenhuis. Tijdens
zijn werk komt hij met veel aspecten van voeding in aanraking.

Het voedingsteam krijgt te maken met patiënten met zeer verschillende
problemen. Hartpatiënten met overgewicht of een te hoog
cholesterolgehalté worden door de cardioloog verwezen om hun dieet
aan te passen. Nierpatiënten krijgen een dieet waarbij specifiek op een
aantal voedingsstoffen gelet wordt. Mensen die bestraald zijn, hebben
soms moeite met eten en een verstoorde spijsvertering. De meeste
patiënten krijgen gewoon vast voedsel, maar sommigen krijgen hun
voeding via een infuus in een bloedvat toegediend. Daarnaast moeten de
diëtisten rekening houden met de medicatie van patiënten.

Bij mensen van wie de nieren minder goed functioneren, is de
uitscheiding van ureum verstoord. Om te voorkomen dat de
ureumconcentratie in het bloed te snel oploopt, adviseert Evan deze
patiënten een aangepast dieet.
2p 1 Welke voedingsstoffen zijn in dit dieetadvies beperkt?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten

afbeelding 1

De internist heeft Evan gevraagd
aanwezig te zijn bij de controle van
een patiënt met een
resorptiestoornis. Bij deze stoornis
worden te weinig of geen
voedingsstoffen uit het voedsel
opgenomen in het bloed. De
benodigde voedingsstoffen moeten
dan via een infuus in de bloedbaan
worden toegediend.

[FIGUUR: Een medische scan met labels P, Q, R en S.]

In afbeelding 1 is het beeld weergegeven van een MRI-scan van de
patiënt met een resorptiestoornis.
1p 2 Noteer de letter die het gedeelte aangeeft dat bij deze patiënt niet goed
functioneert.

HA-1018-a-17-2-0
2 / 22
lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 3

2p 3 Noteer welke van deze voedingstoffen Evan in het recept moet opnemen.

Door de chirurg is bij de patiënt een 'lange lijn' aangelegd (afbeelding 2).
Deze bestaat uit een katheter onder de huid in de sleutelbeenader en een
aansluitgedeelte (sponsje) in de huid. Via de lange lijn kan voeding vanuit
een infuuszak worden toegediend.

[FIGUUR: Schematische tekening van de bovenkant van het menselijk lichaam, met de plaatsing van een katheter in de borstkas, leidend naar het hart. Labels geven aan: "katheter, gedeelte in het bloedvat", "katheter, gedeelte onder de huid", "instickplaats katheter", "sponsje, bevestigingsplaats katheter in de huid", en "hart".]

De permanente katheter wordt altijd in een ader aangebracht.
2p 4 Waarom wordt deze katheter in een ader aangebracht en niet in een
slagader?
A omdat de kleppen in de ader het terugstromen van de voedingstoffen
voorkomen
B omdat in een ader een lagere bloeddruk heerst dan in een slagader
C omdat vanuit de darmen de voedingstoffen het eerst in een ader
komen
D omdat vanuit een ader het bloed eerder in het hart is

### Pagina 4

Een patiënt vraagt aan Evan: "Waarom schenken jullie geen grapefruitsap
in plaats van sinaasappelsap? Grapefruitsap is toch veel gezonder?" Evan
legt uit dat grapefruitsap de werking van een aantal medicijnen
beïnvloedt.

Grapefruits bevatten stoffen (furanocoumarines) die ervoor zorgen dat
bepaalde enzymen in darmcellen onwerkzaam gemaakt worden. Normaal
breken deze enzymen een gedeelte van de ingenomen medicijnen af. Bij
het bepalen van de dosis van het medicijn wordt rekening gehouden met
deze afbraak. Als patiënten grapefruitsap drinken, klopt de dosering van
hun medicatie niet meer. Omdat de enzymen opnieuw moeten worden
aangemaakt is het effect van een glas grapefruitsap pas na ongeveer een
dag opgeheven.

Een van de medicijnen die door grapefruitsap wordt beïnvloed is
buspirone, een kalmeringsmiddel.
2p 5 Leg uit dat mensen die dit middel slikken en toch grapefruitsap drinken
last kunnen krijgen van slaperigheid.

Pas een dag na het drinken van grapefruitsap hebben de darmcellen de
hoeveelheid enzymen weer op peil gebracht. Activiteiten die in darmcellen
kunnen plaatsvinden zijn: DNA-synthese, eiwitsynthese en RNA-synthese.
2p 6 Welke van deze processen moeten plaatsvinden om de hoeveelheid
enzymen weer op peil te brengen?
A alleen DNA-synthese en eiwitsynthese
B alleen DNA-synthese en RNA-synthese
C alleen RNA-synthese en eiwitsynthese
D DNA-synthese, RNA-synthese en eiwitsynthese

HA-1018-a-17-2-o 4 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 5

Bloedtransfusies tijdens de Eerste Wereldoorlog

In de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) zijn veel soldaten gesneuveld op het slagveld. Het gebruik van zware munitie leidde tot forse verwondingen waardoor veel soldaten overleden als gevolg van bloedverlies. In het kader van een project over de Eerste Wereldoorlog kozen Tom en Michael ervoor onderzoek te doen naar bloedtransfusies tijdens deze periode.

Michael leest dat de Britse medische staf adviseerde om de gewonden met bloedverlies een infuus met een zoutoplossing te geven. Helaas bleek dit infuus in de meeste gevallen niet voldoende en verloren de gewonden snel het bewustzijn waarna ze alsnog stierven. Het verlies van bewustzijn wordt veroorzaakt door het ontbreken van een bepaald bloedbestanddeel in de zoutoplossing.

2p 7 Welk bloedbestanddeel ontbreekt in de zoutoplossing waardoor het verlies van bewustzijn kan optreden?
A bloedplaatjes
B bloedplasma
C rode bloedcellen
D witte bloedcellen

afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een militair die bloedtransfusie uitvoert bij een liggende patiënt.]

De Canadese medische staf zag meer nut in het toedienen van bloed dat alle bloedbestanddelen bevat. In eerste instantie werd de transfusie plaats via een slangetje van donor naar ontvanger. Later werd het donorbloed opgevangen in een fles voordat het werd overgebracht naar de patiënt (afbeelding 1).

2p 8 Noteer welke bloedvaten en welke delen van het hart het donorbloed achtereenvolgens passeert op de kortste weg van een ader in de linkeronderarm van de ontvanger naar zijn hersenen.

Als het bloed werd opgevangen in een fles was het nodig om de inhoud van de fles in beweging te houden zodat het bloed niet stolde.

2p 9 Welke bloedbestanddelen zetten de bloedstolling in gang?
A bloedplaatjes en bloedplasma
B bloedplaatjes en rode bloedcellen
C bloedplaatjes en witte bloedcellen
D bloedplasma en rode bloedcellen
E bloedplasma en witte bloedcellen
F rode bloedcellen en witte bloedcellen

HA-1018-a-17-2-o
5 / 22 lees verder ►►►


### Pagina 6

afbeelding 2
[FIGUUR: Diagram met bloedgroepen A, B, AB en 0. Pijlen geven de compatibiliteit aan. Van 0 naar A, 0 naar B, 0 naar AB, A naar AB, B naar AB.]
Al in 1904 had Karl Landsteiner ontdekt dat er
verschillende bloedgroepen zijn: het ABO-
systeem. Hij merkte op dat bij het mengen van
bloed van twee personen in sommige gevallen
klontering optreedt. Verder onderzoek leidde tot
een transfusieschema (afbeelding 2) waarin te
zien is welke donoren geschikt zijn voor welke
ontvangers met andere bloedgroepen.

Tom leest dat het in 1916 nog niet gebruikelijk was om de bloedgroepen
van donor en ontvanger te bepalen. Het gevolg hiervan was dat een
aantal gewonden alsnog overleed als gevolg van een transfusie met bloed
van een verkeerde bloedgroep. Tom probeert een schatting te maken hoe
groot de kans hierop is. Hij neemt aan dat een bloedtransfusie met bloed
van een niet-geschikte donor altijd leidt tot het overlijden van de
ontvanger en dat de verdeling van de bloedgroepen onder de militairen in
de Eerste Wereldoorlog hetzelfde is als in Nederland op dit moment
(tabel 1).

tabel 1
bloedgroep | percentage
---------|------------
0 | 47%
A | 42%
B | 8%
AB | 3%

1p 10 Hoe groot is de kans dat een gewonde soldaat met bloedgroep B
overlijdt als gevolg van een bloedtransfusie met bloed waarvan de
bloedgroep onbekend is? Ga uit van de aannames die Tom doet.

HA-1018-a-17-2-0 6 / 22 lees verder ▶►►

### Pagina 7

Tom en Michael maken een werkplan om met een experiment in de klas
te laten zien dat niet elke bloeddonor geschikt is om bloed te doneren aan
iemand met bloedgroep A.
Michael (die weet dat hij bloedgroep A heeft) stelt voor om op een aantal
voorwerpllaasjes een druppel van zijn eigen bloed te doen. Met een
speciale prikpen kan hij een klein gaatje in zijn vinger maken, zodat er
langzaam bloed uit druppelt.
De andere leerlingen uit de klas nemen dan ieder een voorwerpllaasje
met een druppel bloed van Michael en leggen op 1 cm afstand van deze
druppel, een druppel van hun eigen bloed (afbeelding 3).
afbeelding 3
[FIGUUR: Een close-up van een objectglaasje met twee druppels bloed en een vinger die op het punt staat de tweede druppel aan te raken.]
Vervolgens mengen ze met een schoon stokje de twee druppels bloed en
kijken of er klontering optreedt.

2p 11 Leg uit hoe een proces op molecuulniveau zal leiden tot bloedklontering
op sommige voorwerpllaasjes.

Onder begeleiding van Toms moeder die huisarts is, proberen ze het
experiment uit met hun eigen bloed. Tom heeft bloedgroep 0. Na het
mengen van de druppels bloed treedt er klontering op. De jongens trekken
hieruit de conclusie dat Tom geen bloeddonor kan zijn voor Michael. Deze
conclusie komt niet overeen met het transfusieschema uit afbeelding 2.
1p 12 Wat zien Tom en Michael over het hoofd waardoor ze een onjuiste
conclusie trekken uit het verkregen resultaat?

Tom en Michael bespreken met hun biologieleraar of ze het experiment
met de klas mogen uitvoeren. Hij vindt het een interessant idee, maar
zegt dat er wel veiligheidsrisico's zijn waarmee rekening gehouden moet
worden.
1p 13 Noteer een veiligheidsrisico waarvan sprake is bij dit practicum.

HA-1018-a-17-2-o 7 / 22 lees verder >>>

### Pagina 8

Koraal bedreigd!
Toen Sylvia Earle (afbeelding 1) als 12-jarig meisje verhuisde naar Florida raakte ze verknocht aan de zee. Als marien bioloog zet ze zich nu in voor de bescherming van koraalriffen.
Ze vertelt: "In mijn leven is het aantal koraalriffen gehalveerd en is 95 procent van de grote vissen uitgemoord."
Koraalriffen worden gevormd door koralen. Dit zijn kolonies van koraaldiertjes van een paar millimeter groot die in symbiose leven met eencellige algen. De algen produceren organische stoffen die door de koraaldiertjes gebruikt worden. Koraalriffen bestaan voor het grootste gedeelte uit het uitwendig kalkskelet dat door de koralen gedurende duizenden jaren opgebouwd is.
1p 14 De symbiose van koraaldiertjes en algen is een vorm van mutualisme. Welk gegeven ontbreekt in het tekstkader om deze symbiose als mutualisme te kunnen benoemen?

Algen die samenleven met de koraaldiertjes behoren vrijwel allemaal tot het geslacht *Symbiodinium*. De algen worden helemaal opgenomen in de cellen van de gastheer (afbeelding 2).

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische weergave van een koraaldiertje met uitstulpingen, met daarnaast een detailweergave van algen en cellen van de gastheer. Twee pijlen geven de 'uitstoting' en 'opname' van algen aan. Er is een label 'alg' en 'koraaldiertje'.]

HA-1018-a-17-2-o 8 / 22 lees verder

### Pagina 9

```json
{
  "description": "Deze pagina maakt deel uit van een eindexamenopgave biologie

### Pagina 10

De terugkeer van plantenetende vissen kan bijdragen aan het herstel van
het koraal. Ondanks een visverbod blijkt het heel lastig om vissen terug te
krijgen tussen het afgestorven koraal.
Om te onderzoeken waardoor dit komt,
ontwierp de Amerikaanse onderzoeker
Danielle Dixson een aquarium (zie
afbeelding 3), waarin ze
larven van koraalvissen de keuze gaf
tussen zeewater van een gezond koraalrif
(pijl A) en zeewater van een rif met
afgestorven koraal (pijl B). Het bleek dat
een grote meerderheid van de larven
koos voor de kant met zeewater van een
gezond koraalrif.
Het vermoeden bestond dat de larven niet
alleen werden afgestoten door het water
van het aangetaste koraalrif, maar dat ze
ook werden aangetrokken door het
zeewater van het gezonde koraalrif.
Om deze tweede hypothese te testen werd een tweede experiment
uitgevoerd in dit aquarium. Een van de keuzes in dit experiment was
zeewater van een gezond koraalrif.
19 Noteer wat als andere keuze werd aangeboden in dit tweede experiment.
De eigenschap dat de larven van koraalvissen in staat zijn om te
detecteren welk water afkomstig is van gezond koraalrif, is in de loop van
de evolutie als gevolg van mutaties ontstaan.
20 Leg uit hoe het komt dat vrijwel alle huidige larven van koraalvissen deze
eigenschap bezitten.
Voor koraalriffen die nog niet onherstelbaar zijn aangetast, lijkt het
instellen van een beschermd natuurgebied de beste oplossing. Sylvia
Earle lanceerde het idee om flinke delen oceaan in te richten als
natuurpark, zogenaamde ‘Hopespots’.
In deze Hopespots is het verboden om te vissen.
21 Noteer nog een regel die voor zo’n Hopspot zou moeten gelden zodat
het koraalrif intact blijft.

[FIGUUR: Schematische weergave van een aquarium met een scheidingswand en verschillende zones die gelabeld zijn als 'instroom', 'scheidingswand', 'net', 'plaats waar larven worden losgelaten', 'net', en 'uitstroomgaten'. Er zijn pijlen die de instroom en uitstroom aanduiden, en stippen die de larven vertegenwoordigen. Twee pijlen wijzen naar verschillende delen van het aquarium met de labels A en B.]
HA-1018-a-17-2-o
10 / 22
lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

Groene ogen

Alicia heeft groen ogen. Haar vader en zus hebben blauwe ogen en haar
moeder heeft bruine ogen. Van de biologieles herinnert ze zich: “Blauw is
recessief en bruin is dominant”. Ze vraagt zich af hoe het dan kan dat ze
zelf groene ogen heeft.

Bij het tot stand komen van de oogkleur spelen twee genen, het OCA2gen en het EYCL1-gen, een belangrijke rol. Deze twee genen bepalen of iemand bruine, groene of blauwe ogen heeft. Daarnaast zijn er nog
andere genen die voor subtiele verschillen in deze tinten kunnen zorgen,
waardoor er veel variatie in oogkleur is.
De bruine oogkleur wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van melanine
in bepaalde cellen in het oog. Dit pigment speelt ook een rol bij de
bescherming van onze huid tegen uv-straling in zonlicht.
Expressie van het OCA2-gen, dat op chromosoom 15 ligt, leidt tot de
vorming van melanine.

afbeelding 1

[FIGUUR: Doorsnede van een oog met labels R, S en T.]

2p 22 In afbeelding 1 is de doorsnede van een oog weergegeven.
- Noteer de letter of de letters die een deel aangeven waarin het OCA2gen in cellen aanwezig is.
- Noteer de letter die het deel aangeeft waarin genexpressie van het
OCA2-gen leidt tot een bruine oogkleur.
Schrijf je antwoord zó op:
OCA-gen aanwezig in: ...
genexpressie leidt tot bruine oogkleur in: ...

HA-1018-a-17-2-0 11 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Personen bij wie de expressie van het OCA2-gen zowel in de ogen als in de
huid volledig afwezig is, hebben een gebrek aan melanine en zijn
daardoor albino.
2p 23 - Noteer een gezondheidsrisico dat aan dit gebrek aan melanine is
verbonden.
- Noteer een maatregel die dit risico kan verkleinen.

Over het andere gen, het EYCL1-gen, is minder bekend. Het gen ligt op
chromosoom 19. Het effect van de verschillende varianten van dit gen op
de oogkleur is alleen te zien bij mensen die voor het OCA2-gen twee
recessieve allelen bezitten, en daardoor geen expressie van het OCA2gen hebben. Mensen die daarnaast minstens één dominant allel van het
EYCL1-gen bezitten, hebben dan groene ogen; mensen met twee
recessieve allelen van het EYCL1-gen hebben dan blauwe ogen (tabel 1).

De eigenschap 'groene ogen' komt ongeveer even vaak voor bij mannen
als bij vrouwen.
1p 24 Noteer het gegeven uit de bovenstaande tekst dat dit verklaart.

Tabel 1 geeft aan welke combinatie van allelen tot welke oogkleur leidt.
Voor het OCA2-gen zijn de allelen B (van bruin) en b aangegeven; voor
het EYCL1-gen de allelen G (van groen) en g.

[FIGUUR: Tabel 1 met kolommen OCA2-gen, EYCL1-gen, oogkleur. Rijen tonen combinaties zoals BB GG, BB Gg, BB gg, Bb GG, Bb Gg, Bb gg, bb GG, bb Gg, bb gg met corresponderende oogkleuren bruin, bruin, bruin, bruin, bruin, bruin, groen, groen, blauw.]

1p 25 Hoeveel verschillende fenotypen zijn in de tabel weergegeven?
HA-1018-a-17-2-o
12 / 22
lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Alicia (met groene ogen) heeft een zus met blauwe ogen. Hun vader heeft blauwe ogen; hun moeder heeft bruine ogen.
2p 26 Welke allelen van het OCA2-gen heeft hun moeder? En welke allelen van het EYCL1-gen heeft hun moeder?
OCA2-gen EYCL1-gen
A BB GG
B BB Gg
C BB gg
D Bb GG
E BB gg
F Bb Gg
In twee families waarvan de stambomen in afbeelding 2 zijn weergegeven heeft een aantal grootouders groene ogen, de andere grootouders hebben blauwe ogen. In beide families wordt een kleinkind verwacht. Deze kleinkinderen zijn in de stamboom met cijfers aangegeven.
afbeelding 2
[FIGUUR: Een stamboom met twee families. In de eerste familie zijn de grootouders genotypisch GG en gg, en Gg en gg. Er zijn twee kinderen, waarvan één groenogig. In de tweede familie zijn de grootouders genotypisch GG en GG, en gg en gg. Er is één kind, dat groenogig is.]
1 2
2p 27 Welk van deze kleinkinderen krijgt of welk van deze kleinkinderen krijgen zeker groene ogen? (Ga ervan uit dat er geen mutaties optreden.)
A geen van beiden
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2
HA-1018-a-17-2-o 13 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Stikstofbinding

In kassen van Wageningen Universiteit bootst een botanisch analist de omstandigheden van het tropisch regenwoud na. Onder deze omstandigheden wordt de boom Parasponia andersonii, afkomstig uit de wouden van Papoea Nieuw-Guinea, in potten gekweekt.

afbeelding 1
[FIGUUR: Detailopname van wortelknolletjes op de wortels van een plant.]
In de regenwouden is Parasponia een echte pionierplant. Na kaalkap van het regenwoud duikt hij als eerste op. Zijn houtige takken groeien drie tot vier meter per jaar dankzij zijn geheime wapen: zijn wortelknolletjes (afbeelding 1) waarin stikstofbindende bacteriën leven. Deze knolletjesbacteriën zetten stikstofgas uit de lucht om in voor planten opneembare stikstofverbindingen. Deze symbiose komt ook voor bij vlinderbloemige planten zoals bonen, erwten, soja en klaver (afbeelding 2).
De Parasponia wordt uitgebreid onderzocht omdat het, voor zover bekend, de enige niet-vlinderbloemige plantensoort is met deze symbiose.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische weergave van een vlinderbloemige plant met wortelknolletjes die stikstof uit de lucht omzetten.]
De botanisch analist stelt de abiotische en biotische omstandigheden in de kas zo in, dat de planten uit het tropisch regenwoud optimaal kunnen groeien.
1p 28 Noteer twee abiotische factoren die de analist hiervoor in de kas moet reguleren.

HA-1018-a-17-2-o 14 / 22 lees verder

### Pagina 15

2p 29 Voor de productie van welke stoffen gebruikt Parasponia stikstof uit
opneembare stikstofverbindingen als bouwstof?
A voor zowel DNA als voor eiwitten
B voor zowel DNA als voor vetten
C voor zowel koolhydraten als voor eiwitten
D voor zowel koolhydraten als voor vetten
2p 30 Via welke vaten worden de stikstofverbindingen naar de bladeren van
Parasponia vervoerd? En via welke vaten worden de voor de bacterie
benodigde suikers vanuit de boombladeren naar de wortelknolletjes
vervoerd?
A stikstofverbindingen en suikers via de bastvaten
B stikstofverbindingen en suikers via de houtvaten
C stikstofverbindingen via de bastvaten en suikers via de houtvaten
D stikstofverbindingen via de houtvaten en suikers via de bastvaten
Vlinderbloemige planten kunnen worden gebruikt als groenbemesting.
Door het onderploegen van deze planten komen stikstofverbindingen in
de bodem. Deze worden door bacteriën omgezet in voor planten
opneembare stikstofverbindingen.
2p 31 Welke bacteriën zijn verantwoordelijk voor deze omzettingen?
A denitrificerende bacteriën en nitrificerende bacteriën
B denitrificerende bacteriën en knolletjesbacteriën
C rottingsbacteriën en nitrificerende bacteriën
D rottingsbacteriën en knolletjesbacteriën
In Afrika worden diverse peulvruchten verbouwd die geen symbiose met
knolletjesbacteriën zijn aangegaan. Om de opbrengst van gewassen te
vergroten wordt in Wageningen voor enkele van deze vlinderbloemige
plantensoorten onderzoek gedaan naar een mogelijke symbiose met
knolletjesbacteriën.
Omdat niet elke knolletjesbacteriestam geschikt is voor de botanisch
analist in de kassen een experiment uit om voor een Afrikaanse
vlinderbloemige soort een geschikte knolletjesbacteriestam te vinden.
3p 32 – Beschrijf een proefopzet waarmee hij kan vaststellen welke
knolletjesbacteriestam geschikt is voor een symbiose met deze plant.
– Noteer wat hij moet meten om te kunnen vaststellen welke
bacteriestam geschikt is.
HA-1018-a-17-2-o 15 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 16

Tijdens de evolutie zijn genetische veranderingen in de vlinderbloemige planten opgetreden die symbiose met knolletjesbacteriën mogelijk hebben gemaakt. Voor de wereldvoedselvoorziening zou het gunstig zijn als de betrokken genen bij andere gewassen kunnen worden ingebouwd, bijvoorbeeld bij aardappelen en tomaten.
Er zijn mensen die bezwaren hebben tegen het gebruik van genetisch gemodificeerde gewassen, omdat ze bang zijn dat de ingebouwde genen ongewenste effecten hebben in de cellen van het lichaam van de mens.
1p 33 Verklaar dat het zeer onwaarschijn lij­k is dat genen van genetisch gemodificeerde tomaten in cellen van een mens terechtkomen.
Parasponia wordt in Wageningen uitgebreid onderzocht omdat de plant in symbiose leeft met knolletjesbacteriën terwijl het geen vlinderbloemige plant is.
1p 34 Noteer een reden waarom het belangrijk is voor de wereldvoedselvoorziening om ook te onderzoeken of andere niet-vlinderbloemige planten een symbiose kunnen aangaan met knolletjesbacteriën.
HA-1018-a-17-2-o 16 / 22 lees verder

### Pagina 17

Ziekte van Kennedy

Johan heeft sinds een tijd last van spierkrampen en ongecontroleerbare spiersamentrekkingen van het gezicht en de tong. Hierdoor heeft hij ook slikproblemen. Zijn huisarts denkt aan een spierziekte en verwijst Johan door naar een neuroloog.
De neuroloog stelt na DNA-onderzoek de diagnose: ziekte van Kennedy. Dit is een zeldzame ziekte die vrijwel alleen bij mannen voorkomt. De eerste verschijnselen kunnen zich rond het vijftiende levensjaar voordoen, maar openbaren zich vooral tussen de dertig en vijftig jaar. In eerste instantie is niet de werking van spiercellen verstoord, maar die van zenuwcellen.
De neuroloog vertelt Johan dat de ziekte van Kennedy de levensverwachting niet beïnvloedt doordat vitale functies, zoals de ademhaling en de werking van het hart, niet worden aangetast.

2p 35
Zijn bij Johan de zenuwcellen van het autonome zenuwstelsel of van het animale zenuwstelsel verstoord? Zijn dit bewegingszenuwcellen of gevoelszenuwcellen?

deel van het zenuwstelsel
type zenuwcel

A animaal
B animaal
C autonoom
D autonoom

bewegingszenuwcellen
gevoelszenuwcellen
bewegingszenuwcellen
gevoelszenuwcellen

De erfelijke oorzaak van de ziekte van Kennedy is bekend. Het gen dat de code bevat voor de testosteron-receptor (het AR-gen) is gemuteerd. De
proccessen die door testosteron geregeld worden.
Het AR-gen bevat een repeat: een stuk DNA waar de nucleotidenvolgorde CAG een aantal maal herhaald wordt. Bij patiënten zoals Johan worden deze drie nucleotiden tussen 38 tot 60 keer herhaald. Bij gezonde personen is dit nooit meer dan 36 keer.

De repeat in het AR-gen leidt tot een mRNA-molecuul met een herhaling van CAG-codons. Hierdoor bevat de testosteron-receptor een reeks van een bepaald aminozuur die bij Johan langer is dan bij gezonde personen.
Welk aminozuur komt in die lange reeks voor?

2p 36
A asparagine
B asparaginezuur
C glutamine
D glutaminezuur

HA-1018-a-17-2-0
17 / 22
lees verder

### Pagina 18

Om het effect van de afwijkende vorm van de testosteron-receptor te onderzoeken, werden muizen met het afwijkende AR-gen onderzocht. Uit verschillende weefsels werd RNA geisoleerd en geanalyseerd. Hieruit bleek van welke genen veel RNA aanwezig is in de cellen van de verschillende weefsels.
37 Welk proces dat in cellen plaatsvindt, werd met dit onderzoek onderzocht?
A accumulatie
B genexpressie
C mutatie
D recombinatie
Door binding van testosteron aan de afwijkende testosteron-receptor hoopt het eiwit CGRP1 zich op in de cellichamen van de motorische zenuwcellen die bij de ziekte van Kennedy zijn aangetast. Deze ophoping kan met antistoffen in microscopische preparaten van zenuwweefsel van de muizen worden aangetoond (afbeelding 1).
afbeelding 1
[FIGUUR: Twee microscopische beelden. Links: 'cellen met het normale AR-gen'. Rechts: 'cellen met het afwijkende AR-gen' met een donkere vlek aangeduid als 'ophoping CGRP1-eiwit']
cellen met het
normale AR-gen
cellen met het
afwijkende AR-gen
ophoping CGRP1-eiwit
HA-1018-a-17-2-0
18 / 22
lees verder ► ► ►

### Pagina 19

afbeelding 2

[FIGUUR: Doorsnede van het ruggenmerg met de letters P, Q, R en S. P wijst naar de grijze stof, Q naar de witte stof, R naar de zenuwuitlopers en S naar de zenuwbaan.]

In afbeelding 2 is een schematische doorsnede van het ruggenmerg weergegeven.

2p 38 — Noteer de letter waarmee het gedeelte is aangegeven waaruit het weefsel in de preparaten afkomstig is.
– Verklaar je antwoord.

Om te onderzoeken of ophoping van het CGRP1-eiwit door de afwijkende testosteron-receptor wordt veroorzaakt, is een tweede experiment uitgevoerd. In dit experiment werden muizen met het afwijkende AR-gen gebruikt waarbij de teelballen waren verwijderd. In de zenuwcellen van deze muizen werd geen ophoping van het CGRP1-eiwit geconstateerd.

2p 39 Leg uit dat dit resultaat de hypothese ondersteunt dat de afwijkende testosteron-receptor leidt tot de ophoping van het CGRP1-eiwit.

De ziekte van Kennedy is een erfelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een X-chromosomaal recessief allel. De ziekte is nu niet te genezen. In de toekomst is behandeling misschien mogelijk met behulp van gentherapie.

2p 40 Welke aanpassing in het DNA zou de effecten van de aandoening kunnen verminderen met daarbij de minste bijwerkingen?
A een AR-gen met 34 repeats inbrengen
B een extra CGRP1-gen inbrengen
C het afwijkende AR-gen uitschakelen
D het CGRP1-gen uitschakelen

HA-1018-a-17-2-o 19 / 22 lees verder ►►►


### Pagina 20

Vissen gedrogeerd door afvalwater

Medicijnen die terechtkomen in afvalwater kunnen onverwachte ecologische effecten hebben. Dat schrijven Zweedse onderzoekers in het tijdschrift Science op basis van onderzoek aan baarzen.

De onderzoekers ontdekten dat baarzen (afbeelding 1) meer en sneller eten en roekelozer worden onder invloed van het middel oxazepam. Dit kalmeringsmiddel wordt door mensen gebruikt om angstgevoelens te verminderen. De stof komt via de menselijke urine echter onbedoeld ook terecht in het aquatische milieu.
De onderzoekers stelden baarzen bloot aan hoeveelheden van het middel zoals die ook in het milieu voorkomen. Daaruit bleek dat kleine hoeveelheden van dit medicijn al voldoende zijn om het gedrag van de baarzen te beïnvloeden. Dat kan volgens de onderzoekers leiden tot veranderingen in de soortensamenstelling van het ecosysteem waarvan deze baarzen deel uitmaken.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een getekende vis, een baars, met gestreepte rug en flanken.]

1p 41 Verklaar dat de concentratie oxazepam in baarzen lager zal zijn dan in een mens die oxazepam gebruikt.

HA-1018-a-17-2-0 20 / 22 lees verder

### Pagina 21

Oxazepam is een direct werkend kalmeringsmiddel en helpt gevoelens
van angst en spanning te verminderen. In de hersenen versterkt
oxazepam de werking van de remmende neurotransmitter GABA.
42 Remt of stimuleert oxazepam het ontstaan van impulsen? En, op welke
plek in de hersenen vindt dit proces plaats?
2p

oxazepam plaats
A remt het ontstaan van impulsen in de grote hersenen
B remt het ontstaan van impulsen in de kleine hersenen
C stimuleert het ontstaan van impulsen in de grote hersenen
D stimuleert het ontstaan van impulsen in de kleine hersenen

De piek in werkzaamheid van oxazepam wordt bereikt na ongeveer 3 uur
en het werkt tot ongeveer 6 uur na inname. Na deze periode is het middel
uitgewerkt doordat een gedeelte door het lichaam is omgezet in een niet-
werkzame stof en een gedeelte zonder omzetting is uitgescheiden.

43 In welk orgaan wordt, na opname in het bloed, de meeste oxazepam
omgezet?
1p

Bij gebruik volgens de bijsluiter scheiden de nieren het geneesmiddel vrij
snel uit. Bij een overdosis wordt daarom geadviseerd veel water te
drinken.
Twee mechanismen in de nieren zijn:
1 Door een grotere vocht opname wordt in de kapsels van Bowman meer
voorurine gevormd.
2 Door een verhoogde afgifte van ADH wordt er in de nieraankanaaltjes
meer vocht teruggeresorbeerd (gereabsorbeerd).
44 Welk mechanisme verklaart of welke mechanismen verklaren de snelle
uitscheiding van oxazepam na veel drinken?
2p
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D beide mechanismen

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1018-a-17-2-o 21 / 22 lees verder

### Pagina 22

De Zweedse onderzoekers constateerden dat oxazepam ook bij baarzen gedragsveranderingen veroorzaakt. De baarzen eten meer en sneller en gingen zich roekelozer gedragen. Deze gedragsveranderingen kunnen leiden tot een verandering in soortensamenstelling in het ecosysteem waarvan de baarzen deel uitmaken (afbeelding 2).
afbeelding 2
[FIGUUR: Voedselketen in een water ecosysteem met de volgende onderdelen: visarend bovenaan, daaronder snoek, dan volwassen baars, alver en jonge baars. Onder de alver en jonge baars staat zoöplankton, en daaronder algen. Er zijn pijlen die de voedselrelaties aangeven.]
2p 45 Beredeneer hoe het roekeloze gedrag van baarzen kan leiden tot een afname van de hoeveelheid zoöplankton in het water.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-17-2-o
22 / 22
einde