# Eindexamen Biologie HAVO 2017 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2017/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijd vak 1
maandag 15 mei
13.30 -16.30 uur
biologie

Dit examen bestaat uit 40 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1018-a-17-1-0

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
De kookclub
Sinds de vierde klas vormen Carine, Veerle en Evy een kookclubje.
In de supermarkt kopen ze een pak bakmix: kant-en-klare mix waarmee
ze een tarwe-rogge-brood bakken. Op het pak staan onder andere de
volgende ingrediënten vermeld:
68% tarwemeel
24% roggemeel
gedroogde gist
gejodeerd zout
1p 1 Welk van deze vier ingrediënten gaat of welke gaan, bij het bereiden van
het deeg, levensverschijnselen vertonen?
Met 500 gram bakmix kunnen de drie leerlingen een brood bakken van
750 gram. Van zo'n brood kunnen zij 25 sneetjes snijden.
Het etiket op het pak bakmix geeft een tabel met de samenstelling van de
bakmix voor 100 gram brood (afbeelding 1).
afbeelding 1
samenstelling per 100 gram gebakken brood:
energetische waarde 981 kJ / 231 kcal
eiwitten 8,1 g
koolhydraten 47,0 g
waarvan suikers 0,4 g
vetten 1,2 g
waarvan verzadigde vetzuren 0,2 g
voedingsvezels 7,9 g
natrium 0,4 g
jood 32 ug *
* dit is 21% van de ADH (Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid)
2p 2 Carine eet vier sneetjes brood.
Laat met een berekening zien welk percentage van de ADH voor jood zij
binnenkrijgt. Geef het percentage in een geheel getal.
HA-1018-a-17-1-0
2 / 24
lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Op het pak staat de bereidingswijze (afbeelding 2).

afbeelding 2

Bereidingswijze:
1 Doe de bakmix in een schaal en
voeg 370 mL lauwwarm water toe.
Kneed het geheel tot een glad
deeg en laat dit 30 minuten op
een warme plaats rijzen.
2 Breng het deeg over in een
ingevet bakblik en laat het
nogmaals rijzen.
3 Plaats het bakblik in het onderste
deel van een voorverwarmde oven
($210$ °C) en bak het brood in $60$
minuten.
4 Haal het brood uit de oven en uit
het bakblik en laat het op een
plank of rooster afkoelen.

[FIGUUR: Een bruin brood dat op een rooster ligt, waarschijnlijk net uit de oven.]

Het rijzen van het deeg zorgt ervoor dat het brood een luchtige structuur
krijgt.
2p 3 Door welk proces tijdens het rijzen neemt het deeg in omvang toe? En
welke producten worden hierbij gevormd?
A aerobe dissimilatie, waarbij alcohol en koolstofdioxide worden
gevormd
B aerobe dissimilatie, waarbij water en koolstofdioxide worden gevormd
C anaërobe dissimilatie, waarbij alcohol en koolstofdioxide worden
gevormd
D anaërobe dissimilatie, waarbij water en koolstofdioxide worden
gevormd

Evy weegt de ingrediënten voor het maken van het deeg. Na het bakken
weegt zij het brood. Het gewicht is met $115$ gram afgenomen.
2p 4 Welk proces draagt het meest bij aan deze gewichtsafname?
A de verdamping van water uit het deeg
B de vertering van zetmeel
C de vorming van koolstofdioxide
D het delen van de gistcellen

HA-1018-a-17-1-o 3 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

```json
{
  "description": "Deze examenpagina is een opgave met biologische en scheik

### Pagina 5

Bloeddoping bijna fataal

"Ik heb een bloedtransfusie met eigen bloed ondergaan. Het lag al 25
dagen bij mij in de koelkast. Waarschijnlijk is dit bloed bedorven geweest"
verklaarde de profwielrenner Riccardo Ricco tegenover de arts nadat hij in
shocktoestand bij de eerste hulp was binnengebracht.

afbeelding 1

[FIGUUR: Een close-up van een arm met een bloeddrukmeterband om de bovenarm en een hand die de manchet vast heeft.]

Op de eerste hulp werd eerst de bloeddruk gemeten. Om de bloeddruk te
meten wordt een band om de bovenarm aangebracht en opgepompt tot er
een druk is waarbij het bloed niet meer naar de onderarm stroomt
(afbeelding 1). Door langzaam de druk te verminderen kan de boven- en
onderdruk worden gemeten. Op een gegeven moment tijdens de
bloeddrukmeting is de druk op de band net iets onder de bovendruk, maar
ruim boven de onderdruk.

2p 7 Stroomt er op dat moment bloed door de bloedvaten naar de onderarm?
A nee
B ja, maar alleen door aders als gevolg van diastole van de kamers
C ja, maar alleen door aders als gevolg van systole van de kamers
D ja, maar alleen door slagaders als gevolg van diastole van de kamers
E ja, maar alleen door slagaders als gevolg van systole van de kamers

Een van de verschijnselen tijdens een shock is dat de hersenen te weinig
zuurstof krijgen doordat spieren in de wanden van bloedvaten
ontspannen.

2p 8 Welke waarden geeft de bloeddrukmeting - bovendruk/onderdruk in
mm Hg en tussen haakjes in kPa - bij Riccardo in deze toestand weer?
A 80/50 (11/7)
B 120/80 (16/11)
C 160/80 (21/11)
D 160/120 (21/16)

HA-1018-a-17-1-0 5 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 6

Ricardo had koorts. Bij koorts is het temperatuurcentrum in de hersenen ingesteld op een hogere temperatuur dan 37 °C. De verpleegkundige constateerde dat Ricardo rilde, een bleke kleur had en dat zijn lichaamstemperatuur nog steeds opliep.
2p 9 Leg uit hoe door rillen de lichaamstemperatuur stijgt.

Om te bepalen of het bloed van Ricardo geïnfecteerd was, werd het op de aanwezigheid van bacteriën onderzocht door het hematologie- laboratorium. Hiervoor werd een kleurstof gebruikt die bacteriën wel kleurt maar menselijke cellen niet.
2p 10 Aan welk deel of aan welk molecuul van de bacterie bindt deze kleurstof?
A celmembraan
B celwand
C DNA
D hemoglobine
E mitochondrium

Riccardo's bloed bleek geïnfecteerd te zijn met een bacterie. Om deze infectie te bestrijden kreeg hij via een infuus een antibioticum toegediend.
2p 11 – Wordt dit infuus aangelegd in een ader of in een slagader?
– Noteer de reden waarom voor dit type bloedvat wordt gekozen.

Ricardo haalde zijn illegale, bijna dodelijke actie uit om zijn prestaties tijdens wedstrijden te verbeteren.
3p 12 Leg uit dat door transfusie van rode bloedcellen bij een gezonde, getrainde persoon de prestaties zouden kunnen toenemen.

In plaats van een bloedtransfusie te ondergaan, injecteerden sommige wielrenners een hormoon om de concentratie rode bloedcellen te verhogen.
3p 13 – Welk hormoon is dit?
– Waar in het lichaam wordt dit hormoon van nature aangemaakt?
– Wat is het doelwit orgaan van dit hormoon?

Een andere illegale manier om prestaties te bevorderen is het slikken of spuiten van anabole steroïden. Anabole steroïden (kortweg anabolen genoemd) zijn chemische varianten van het mannelijke geslachtshormoon testosteron, dat de aanmaak van eiwitten in de spieren bevordert. Daardoor veroorzaken anabolen, in combinatie met training, dikkere spieren.
Maar de werking beperkt zich niet tot de spieren; de anabolen binden ook op andere plaatsen in het lichaam aan receptoren en brengen zo in diverse organen ongewenste processen op gang.

HA-1018-a-17-1-o 6 / 24 lees verder >>>>

### Pagina 7

Van nature produceren mannen dagelijks 5 tot 10 milligram testosteron;
sommige sporters gebruiken, door het slikken van anabolen, een
veelvoud hiervan. Het gevolg is dat bij hen de hypofyse ontregeld raakt.
Onder normale omstandigheden houdt deze klier via regelmechanismen
de concentratie van testosteron en LH (ICSH) op peil.

Over dit regelmechanisme worden vier uitspraken gedaan:
1 Naarmate de testosteronconcentratie in de bloedbaan toeneemt,
neemt de remming op de LH-productie van de hypofyse toe.
2 Als de concentratie LH in de bloedbaan daalt, wordt de
testosteronproductie in de testes verhoogd.
3 Als in de testes een groter aantal receptoren door LH wordt bezet,
stijgt de testosteronconcentratie in de bloedbaan.
4 Als de concentratie LH in de bloedbaan stijgt, wordt de remming van
de LH-productie van de hypofyse minder.

2p 14 Welke van de bovenstaande uitspraken zijn juist?
A uitspraak 1 en 2
B uitspraak 1 en 3
C uitspraak 1 en 4
D uitspraak 2 en 3
E uitspraak 2 en 4
F uitspraak 3 en 4

HA-1018-a-17-1-o 7 / 24 lees verder

### Pagina 8

Op jacht naar spinrag

Zijde is een geliefd product, maar een draad van de zijderups is niet erg
stevig. De draad van de gouden zijdespin is veel sterker, elastischer en
buigzamer dan die van de zijderups. De productie van zijde met de
eigenschappen van spindraad is al lange tijd een belangrijk
onderzoeksdoel van de materiaalkunde.

afbeelding 1 afbeelding 2

[FIGUUR: Een foto van een grote spin met een zwart en geel lichaam, hangend in zijn web.] [FIGUUR: Een gedetailleerde tekening van een rups op een tak, met twee kleinere tekeningen van zijn monddelen of een ander anatomisch detail eronder.]

De gouden zijdespin (Nephila clavipes, afbeelding 1) heeft een territorium
en eet insecten. Ze zijn daardoor lastig te kweken, maar ze maken wél
een superieure draad. Er zijn pogingen gedaan om spindraad kunstmatig
na te maken, maar dat bleek veel lastiger dan gedacht.
Wie dat, na genetische modificatie, eigenlijk wel zou moeten kunnen, is
de zijderups (de larve van de zijdevlinder, Bombtx mori, afbeelding 2). Die
is gemakkelijk te houden en kan met honderden soortgenoten vreedzaam
samenleven op een klein stukje boom. Ze eten blaadjes van de witte
moerbeiboom (Morus alba).
Amerikaanse biogenetici hebben zijderupsen zo gemodificeerd dat ze de
draad van de gouden zijdespin maken. Zo ontstond de ideale vezel:
spindraad gesponnen door zijderupsen.

De zijderups en de gouden zijdespin nemen in voedselketens een andere
plaats in.
2p 15 Hoe kunnen we deze plaats het best omschrijven?

zijderups gouden zijdespin

A consument eerste orde consument eerste orde
B consument eerste orde consument tweede orde
C producent consument eerste orde
D producent consument tweede orde

HA-1018-a-17-1-o 8 / 24 lees verder

Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegenleiding Leiden (SSL).

### Pagina 9

Zowel zijderupsen als gouden zijdespinnen bezitten spintepels waarmee
ze draden spinnen die opgebouwd zijn uit eiwitten. De kwaliteit van de
door hen gesponnen draden is in de natuur heel verschillend.
Vier beweringen hierover zijn:
1 Voor spinrag zijn aminozuren uit dierlijke eiwitten nodig, voor zijde
aminozuren uit plantaardige eiwitten.
2 Voor de synthese van spinrag-eiwitten zijn andere celorganellen nodig
dan voor de synthese van zijde-eiwitten.
3 De nucleotide-volgorde van het gen voor spinrag-eiwit verschilt van die
van het gen voor zijde-eiwit.
4 De aminozuurvolgorde in spinrag-eiwit is anders dan die in zijde-eiwit.
2p 16 Welke beweringen zijn juiste verklaringen voor het verschil in sterkte
tussen de draad van spinrag en de zijdedraad?
A bewering 1 en 2
B bewering 1 en 3
C bewering 1 en 4
D bewering 2 en 3
E bewering 2 en 4
F bewering 3 en 4

HA-1018-a-17-1-o 9 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 10

De Amerikaanse geneticus Malcolm Fraser bracht door genetische
modificatie enkele genen van de gouden zijdespin in de zijderupsen in
(afbeelding 3). Wanneer deze transgene rupsen een cocon maken,
bestaat deze uit gewone zijdedraad en een nieuwe draad die veel op
spindraad lijkt. Nog wat extra ingebrachte genen moeten het mogelijk
maken dat de rupsen een perfecte spindraad maakt. Als dit lukt, kunnen we
binnenkort misschien in de winkel terecht voor vederlichte, extreem
soepele, supersterke, ragfijne kleding.
afbeelding 3
[FIGUUR: Schematische weergave van genetische modificatie van een zijderups. Een bacterie geeft DNA af. Dit wordt gezuiverd tot plasmide. Een cel van een gouden zijdespin geeft DNA af. Het plasmide en het DNA van de zijdespin worden samengevoegd en ingebracht in een nieuwe cel. Dit resulteert in een transgeen organisme dat een sterkere draad produceert.]
1p 17 Noteer het nummer van één van deze stappen en beschrijf de rol van het
enzym in deze stap.
HA-1018-a-17-1-0
10/24
lees verder ►

### Pagina 11

Ook met andere organismen wordt al jarenlang geprobeerd om de draden
van de gouden zijdespin op grote schaal te maken. Zuid-Koreaanse
onderzoekers zijn erin geslaagd spinrag te maken met behulp van
bacteriën. Eiwitmoleculen van dit spinrag zijn extreem groot en bestaan
vrijwel volledig uit het aminozuur glycine. Het spinrag wordt uit de
bacteriekweek verkregen als een klont eiwitdraden die door bewerking in
een draadvorm geperst moet worden.

De genetische code van een deel van het RNA-molecuul uit de bacterie,
dat codeert voor een stukje spinrag-eiwit dat volledig uit glycine bestaat,
is:
2p 18 GGA GGA GGG GGU GGA.
Welke verandering (hieronder onderstreept) in dit deel van het RNA-
molecuul van de bacterie leidt tot een ander eiwitmolecuul?
A GGA GGC GGG GGU GGA
B GGA GGA GUG GGU GGA
C GGA GGA GGG GGA GGA
D GGG GGA GGG GGU GGA

Biotechnologen werken liever met bacteriën dan met dieren zoals
1p 19 zijderupsen.
Noteer een biologisch verschil tussen bacteriën en zijderupsen dat
bijdraagt aan deze voorkeur van biotechnologen.

HA-1018-a-17-1-o 11 / 24 lees verder

### Pagina 12

Dromedarissen in Australië

Wie aan Australië denkt, denkt aan kangoeroes,
koala's en emoes, maar meestal niet aan
dromedarissen.
Toch zijn er in Australië veel van deze
woestijndieren. Het zijn daar exoten: de dieren zijn
door de mens in de 19e eeuw als lastdier
geïntroduceerd. Na de opkomst van de trein, rond
1920, werden ze niet meer gebruikt en zijn ze in het
wild losgelaten. Men ging ervan uit dat de dieren
het in het wild niet zouden redden, maar
dromedarissen blijken echte overlevers te zijn.
De populatie verwilder de dromedarissen verdubbelt zich elke acht jaar en
krijgt in het ecosysteem de omvang van een plaag. Hoewel
dromedarissen uitermate zuinig omgaan met hun lichaamsvocht, hebben
ze toch water nodig. Maar waterbronnen zijn schaars in woestijnen.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een staande dromedaris met één bult, gefotografeerd in een droog, rotsachtig landschap onder een bewolkte hemel.]

1p 20 Noteer twee biotische factoren die eraan bijgedragen hebben dat de dromedarispoptlatiie uitgroeide tot een plaag.

De Tanami-woestijn in het westen van Australië is één van de plekken
waar de grootte van de dromedarispoptatie is bepaald. Daarvoor werd de
transectmethode gebruikt. Met een klein vliegtuigje werd in een rechte lijn
een afstand van 270 km over de woestijn afgelegd en werden de
dromedarissen in een gebied van 200 m breed geteld. Dit werd tijdens
één vlucht, 18 keer gedaan, telkens op gelijke afstand van elkaar
(afbeelding 2).

afbeelding 2
[FIGUUR: Links een kaart van Australië met een grijs gearceerd gebied in het midden-noorden. Rechts een diagram met een vliegroute, weergegeven als een zigzaggende lijn binnen een rechthoekig gebied. Een vliegtuigje is boven de vliegroute getekend. Een pijltje wijst vanaf het gegareerde gebied op de kaart naar de start van de vliegroute. Naast de rechthoek staat '270 km'.]

Op deze manier werden tijdens deze vlucht in totaal 82 dromedarissen
geteld.

HA-1018-a-17-1-0
12 / 24 lees verder

### Pagina 13

2p 21 Hoe groot is op basis van deze gegevens de populatie dromedarissen in een woestijngebied van 45.000 km²?
A ongeveer 76
B ongeveer 760
C ongeveer 3800
D ongeveer 68000

2p 22 Tot nu toe heeft de dromedarispulatie zich elke acht jaar verdubbeld. Welke van de onderstaande grafieken geeft de populatieontwikkeling van de dromedarissen in de afgelopen eeuw weer?
[FIGUUR: vier grafieken die de populatiegroote als functie van de tijd weergeven. Grafiek 1 toont een S-curve, grafiek 2 een exponentiële groei, grafiek 3 een horizontale lijn na een initiële groei, en grafiek 4 een lineaire groei.]
A grafiek 1
B grafiek 2
C grafiek 3
D grafiek 4

Veel mensen denken dat de dromedarishump water opslaat in zijn bult, maar de bult is een opslagplaats voor vetreserves. Dit is belangrijk voor het overleven in een droog gebied, want de dromedarishump kan uit dit vet water vrijmaken.

2p 23 Bij welk proces komt uit dit vet water vrij?
A bij aerobe dissimilatie
B bij emulgeren
C bij gisting
D bij vertering

HA-1018-a-17-1-o
lees verder ►►►

### Pagina 14

Dat de dromedarissen zo goed overleven in de extreem droge
Australische gebieden hebben ze te danken aan hun efficiënte
waterhuishouding. Hun uitwerpselen bevatten nauwelijks water en hun
urine is zeer geconcentreerd.
afbeelding 3
[FIGUUR: Tekening van het darmstelsel en bijbehorende organen van een kameel en een mens, met nummers 1-4.]
2p 24 In afbeelding 3 zijn de verteringstelsels van de dromedarist en de mens
weergegeven. Met nummers zijn de overeenkomstige delen aangegeven.
Leg uit welke aanpassing van het verteringstelsel van de dromedarist het
vochtverlies via de uitwerpselen tot een minimum beperkt.
afbeelding 4
[FIGUUR: Tekening van een nier, met nummers 1-4.]
1p 25 Een deel van een nierenheid (afbeelding 4) beperkt het vochtverlies via
de urine tot een minimum.
Welk nummer geeft dit deel aan?
HA-1018-a-17-1-o 14 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 15

Berk en vliegengzwam

Tim doet voor zijn profielwerkstuk een onderzoek naar berkenbomen op een heideveld in de buurt van zijn school (afbeelding 1). Het werkstuk omvat praktisch onderzoek op de heide en bronnenonderzoek.

[FIGUUR: Een foto van een boom met witte bast, waarschijnlijk een berk, in een open veld met bladeren op de grond.]
afbeelding 1

Tijdens het praktisch onderzoek heeft Tim geïnventariseerd welke organismen in, op en rond die berkenbomen voorkomen. In het voorjaar, in de zomer en in de herfst deed hij waarnemingen. Een deel van zijn resultaten staat in afbeelding 2.

afbeelding 2

| Nederlandse naam | Latijnse naam | waarnemingen | groeiplaats |
|---|---|---|---|
| ruwe berk | *Betula pendula* | groepjes van 2-5 bomen | heideveld |
| struikheide | *Calluna vulgaris* | grote struiken aaneengesloten | onder en naast de berken |
| vliegengzwam | *Amanita muscaria* | 12 paddenstoelen | heideveld, vlak bij de berken |
| berkenswam | *Piptoporus betulinus* | 4 paddenstoelen op één van de berken | op de takken van een berk |
| berkenwants | *Elasmucha grisea* | 13 individuen | op de takken van de berken |
| bladroest | *Melampsoridium betulinum* | vruchtlichamen op 2 bomen | op bladeren van de berken |
| geweizwam | *Xylaria hypoxylon* | 2 exemplaren | op dode berken-takjes op de grond |

Over de lijst met waarnemingen worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Alle ruwe berken in het gebied behoren tot één populatie.
2 Alle vliegengzwammen in het gebied behoren tot één soort.
3 Alle waargenomen organismen behoren tot één ecosysteem.
4 *Piptoporus betulinus* en *Melampsoridium betulinum* behoren tot hetzelfde genus (geslacht).

2p 26 Noteer de nummers van de uitspraken onder elkaar op je antwoordblad en noteer bij elk nummer of deze uitspraak juist of onjuist is.

HA-1018-a-17-1-0 15 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 16

afbeelding 3
[FIGUUR: Close-up van twee wants-insecten op een blad.]
De berkenwants (afbeelding 3) voedt zich met sappen uit transportvaten
van de berk.
2p 27 Welke stoffen zuigt de wants op uit de berk? Uit welke vaten?
A alleen anorganische stoffen uit bastvaten
B alleen anorganische stoffen uit houtvaten
C zowel anorganische als organische stoffen uit bastvaten
D zowel anorganische als organische stoffen uit houtvaten
afbeelding 4
[FIGUUR: Schematische tekening van een wortelpunt met schimmeldraden.]
schimmeldraad
wortelharen
wortelmutsje
Berken leven in symbiose met
bodemschimmels. Een van deze
schimmels is de vliegenzwam.
Vliegenzwammen en de berk
vormen een mycorrhiza
(afbeelding 4) waarbij de
schimmeldraden de wortels aan
de buitenkant omgeven. Bijna
90% van de zaadplanten leeft
met mycorrhiza, vooral op
groeiplaatsen met ongunstige
abiotische omstandigheden.
2p 28 In zijn profielwerkstuk legt Tim uit waarom juist op de voedselarme heide
deze symbiose voordeel biedt.
Met welke uitleg kan Tim dit voordeel verklaren?
A De schimmel voorziet de berk van extra glucose.
B De schimmel voorziet de berk van extra koolstofdioxide.
C De schimmel voorziet de berk van extra stikstofverbindingen.
HA-1018-a-17-1-0
16 / 24
Beschikbaar gesteld door Stichting Studieveileding Leiden (SSL).
lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Tim wil onderzoeken welke delen van de mycorrhiza behoren tot de
vliegzwam en welke tot de berk. Hiervoor maakt hij een preparaat van
enkele cellen van de mycorrhiza. Door de microscoop ziet hij: celwanden,
celkernen en vacuoles.
2p 29 Kan Tim de aanwezigheid of afwezigheid van een van deze celstructuren
gebruiken om onderscheid te maken tussen de cellen van de
vliegzwam en de cellen van de berk? Zo ja, welke celstructuren kan hij
hiervoor gebruiken?
A nee
B ja, de celkernen
C ja, de celwanden
D ja, de vacuoles
De vliegzwam is een opvallende paddenstoel. Het eten ervan kan
leiden tot vergiftigingsverschijnselen. De vliegzwam bevat stoffen met
een bedwelmende en hallucinerogene werking. Een van deze stoffen is
muscimol, dat als een neurotransmitter werkt.
In afbeelding 5 zie je delen van een aantal zenuwcellen. Vier plaatsen zijn
met een cijfer aangegeven.
afbeelding 5
[FIGUUR: Een illustratie van neuronen met de cijfers 1, 2, 3 en 4.]
1p 30 Welk cijfer geeft de plaats aan waar muscimol werkzaam is waardoor een
bedwelmend effect in de hersenen ontstaat?
HA-1018-a-17-1-o
17 / 24
lees verder

### Pagina 18

Enkele klasgenoten van Tim hebben veel last van hooikoorts. Hooikoorts
is een allergische reactie op stuifmeelkorrels van bepaalde planten. In de
hooikoortskalender (afbeelding 6) neemt de berk in het voorjaar een
belangrijke plaats in.

afbeelding 6
Hooikoortskalender: de belangrijkste soorten die hooikoorts veroorzaken

| | feb. | mrt. | apr. | mei | jun. | jul. | aug. |
| :---------------- | :------- | :------- | :------- | :----- | :----- | :----- | :----- |
| hazelaar | | | | | | | |
| els | | | | | | | |
| berk | | | | | | | |
| kropaar | | | | | | | |
| veldbeemdgras | | | | | | | |
| raaigras | | | | | | | |
| zwenkgras | | | | | | | |
| struisgras | | | | | | | |
| doddengras | | | | | | | |
| bijvoet | | | | | | | |
| | hoofdloei | | voor- of | | | | |
| | | | nabloei | | | | |

Sommige klasgenoten hebben veel last van hooikoorts in de maanden
maart en april. Anderen vooral in juni en juli.
2p 31 Geef voor dit verschil een verklaring met gebruik van gegevens uit de
hooikoortskalender.

HA-1018-a-17-1-o
18 / 24
lees verder

### Pagina 19

Symptomen van hooikoorts zijn een loopneus, tranende en opgezwollen ogen en veelvuldig niezen. Deze effecten ontstaan doordat gesensibiliseerde mestcellen bepaalde stoffen (mediatoren) afgeven. Afbeelding 7 geeft weer hoe een eerste blootstelling aan een allergeen leidt tot afgifte van deze mediatoren bij een volgende blootstelling aan ditzelfde allergeen.

afbeelding 7

[FIGUUR: Schematische weergave van interacties tussen immuuncellen en allergenen, leidend tot mestcelactivatie en vrijkomen van mediatoren. Schematische weergave van infectie van mestcel met allergeen, activatie van macrofaag, T-cel en B-cel, en productie van antistoffen en cytokinen.]

Hieronder zijn verschillende deelprocessen uit afbeelding 7 beschreven die plaatsvinden tussen de eerste blootstelling aan stuifmeel en de afgifte van mediatoren die de symptomen van hooikoorts veroorzaken:
1 Antigenen van stuifmeelkorrels hechten aan IgE-antistoffen op B-lymfocyten.
2 Antigenen van stuifmeelkorrels hechten aan IgE-antistoffen op mestcellen.
3 Plasmacellen vormen IgE-antistoffen tegen antigenen van stuifmeelkorrels.
4 T-lymfocyten stimuleren de vorming van plasmacellen.

2p 32 Wat is de juiste volgorde waarin deze deelprocessen plaatsvinden?
A 1 - 2 - 4 - 3
B 1 - 4 - 3 - 2
C 4 - 2 - 3 - 1
D 4 - 3 - 2 - 1

HA-1018-a-17-1-o 19 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 20

Dyslexie in de genen

Met lood in haar schoenen loopt Marieke de sporthal binnen: biologie-
examen. De stof kent ze wel, maar ze heeft moeite met lezen en spelling
omdat ze dyslexie heeft. Tegen haar vader die ook dyslexisch is, werd
vroeger gezegd: "Lui en dom". Gelukkig weten we tegenwoordig beter. Er
wordt steeds meer duidelijk over dyslexie.

Marieke en haar vader werkten mee aan een wetenschappelijk onderzoek
naar dyslexie en erfelijkheid, uitgevoerd door de Radboud Universiteit
Nijmegen. Nadat met leestests was vastgesteld dat zowel Marieke als
haar vader dyslexie hadden, werd wangsl-imvlies bij hen afgenomen.
Wangsl-imvliescellen zijn gemakkelijk met een wattenstaafje te
verzamelen. Ook bij Mariekes moeder en broertje, die niet dyslexisch
zijn, werd wangsl-imvlies afgenomen. Hun DNA werd geanalyseerd en
vergeleken met dat van Marieke en haar vader.
Daarnaast werden overeenkomsten gezocht tussen het DNA van Marieke
en het DNA van andere personen met dyslexie die aan het onderzoek
meededen. Dit leidde tot de identificatie van verschillende genen die een
rol spelen bij het ontstaan van dyslexie.

33 Door welke eigenschap kunnen wangsl-imvliescellen voor dit onderzoek
gebruikt worden?
A Wangsl-imvliescellen bevatten dezelfde erfelijke informatie als alle
andere lichaamscellen.
B Wangsl-imvliescellen hebben een kern die goed zichtbaar is met een
microscoop.
C Wangsl-imvliescellen kunnen nog delen, waardoor de chromosomen
zichtbaar gemaakt kunnen worden.
D Wangsl-imvliescellen zijn groot en bevatten daarom meer DNA dan
andere cellen.

34 Waarnaar zijn de onderzoekers in de cellen van het wangsl-imvlies op
zoek geweest?
A naar allelen die bij Marieke en haar vader voorkomen, maar niet bij
haar moeder en broertje
B naar chromosomen die bij Marieke en haar vader voorkomen, maar
niet bij haar moeder en broertje
C naar fenotypen die bij Marieke en haar vader voorkomen, maar niet bij
haar moeder en broertje

HA-1018-a-17-1-o
20 / 24
lees verder ►►►

### Pagina 21

Uit het onderzoek bleek dat er niet één erfelijke oorzaak voor dyslexie is,
maar dat dyslexie ontstaat door een combinatie van afwijkingen op
verschillende chromosomen.
Eén van de geidentificeerde genen is X-chromosomaal en de variant van
dit gen die bijdraagt aan dyslexie is recessief.
Wat is hiervan het gevolg?
2p 35 A Dyslexie komt meer voor bij jongens dan bij meisjes.
B Dyslexie komt meer voor bij meisjes dan bij jongens.
C Er is een grotere kans dat een moeder dyslexie doorgeeft aan haar
dochter dan aan haar zoon.
D Er is een grotere kans dat een vader dyslexie doorgeeft aan zijn zoon
dan aan zijn dochter.

Een aantal van de genen die bij dyslexie betrokken zijn, blijkt actief te zijn
in zenuwcellen tijdens de ontwikkeling van de hersenen. Deze genen
blijken een rol te spelen bij het maken van verbindingen tussen
verschillende hersengebieden.
36 Wat is onderzocht om deze conclusie te kunnen trekken?
A de genetische code van de zenuwcellen
B de genexpressie in de zenuwcellen
C de genfrequentie in de zenuwcellen
D het genotype van de zenuwcellen

HA-1018-a-17-1-o 21 / 24 lees verder

### Pagina 22

Duits gras voor de Wadden

Met de aanleg van de Afsluitdijk, begin jaren dertig van de vorige eeuw, verdween in een gebied van 15.000 ha het groot zeegras, Zostera marina (afbeelding 1). Zeegras groeit ondergedompeld in ondiep, zout of brak water.

afbeelding 1
[FIGUUR: Tekening van zeegrasplant met de delen bloem en wortelstok gemarkeerd.]
bloem
wortelstok

Het zeegras verdween niet alleen uit de afgedamde Zuiderzee, die nu IJsselmeer heet, maar ook uit de Waddenzee. Tegelijkertijd namen de zeegrasvelden in heel Europa en Noord-Amerika sterk af door een schimmelziekte. Langs de meeste kusten kwam de plant later weer terug, maar in Nederland was het water te troebel geworden. Zeegras heeft voorkeur voor helder water. Dit water hoeft niet veel voedingsstoffen te bevatten, want zeegras heeft een uitgebreid wortelstelsel. Als het water voedselrijker wordt, is dit ongunstig voor het zeegras omdat het water dan troebeler wordt.

1p 37 Verklaar waardoor het water na enige tijd troebeler wordt als de concentratie mineralen toeneemt.

2p 38 Leg uit waardoor troebel water de groei van zeegras remt.

HA-1018-a-17-1-o
22 / 24
lees verder ►►►


### Pagina 23

In de voormalige Zuiderzee kwam zeer veel zeegras voor. Door het aanleggen van de Afsluitdijk verdween de plant. Het zoutgehalte van het IJsselmeer veranderde door de instroom van water uit de rivieren. Uit de optimumcurve (afbeelding 2) kun je de tolerantiegrenzen van groot zeegras voor het zoutgehalte van het water aflezen.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as 'zoutgehalte (g/L)' en op de y-as 'overlevingskans'. De grafiek toont een curve die eerst stijgt tot een maximum en dan weer daalt. De x-as loopt van 0 tot 30.]

39 (2p) Hoe kan worden verklaard dat de plant volledig uit het IJsselmeer verdween nadat de Afsluitdijk aangelegd was?
Het zoutgehalte kwam...
A boven de maximumwaarde.
B boven de minimumwaarde.
C boven de optimumwaarde.
D onder de maximumwaarde.
E onder de minimumwaarde.
F onder de optimumwaarde.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

HA-1018-a-17-1-o 23 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 24

In 2011 is door de waddenvereniging en Rijkswaterstaat een begin gemaakt met de herintroductie van groot zeegras in de Nederlandse Waddenzee. Hiervoor werden door vrijwilligers zeegrassa-den geoogst uit het water voor het Duitse Waddeneiland Sylt (afbeelding 3). Deze zaden werden vervolgens geplant in de potentiële groei gebieden.

afbeelding 3
[FIGUUR: Een kaart van de Waddenzee met aanduiding van zeegrasvelden en potentiële groei gebieden. Verschillende locaties zoals Den Helder, Terschelling, Groningen, Sylt, Esbjerg, Hamburg, Bremen, Wilhelmshaven, Emden en Delfzijl zijn aangegeven. De schaal is 20km.]

2p 40 Een groot oppervlak begroeid met zeegras remt de zeestroming. Hierdoor bezinkt er meer slib en wordt het water helder. Daardoor kan zich weer meer zeegras ontwikkelen.
Hoe wordt dit verschijnsel in de biologie genoemd?
A accumulatie
B eutrofiëring
C negatieve terugkoppeling
D positieve terugkoppeling

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-17-1-o
24 / 24
einde