# Eindexamen Biologie HAVO 2015 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2015/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2015
tijd vak 2
donderdag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1018-a-15-2-0

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Projectweek op Texel

4 Havo van het Negenar College gaat biologieveldwerk doen op Texel.
De organisatie is weliswaar in handen van de mentor, maar de leerlingen
Boyan, Eline, Maud en Illah gaan de warme maaltijden tijdens de
projectweek verzorgen. Ze moeten hierbij rekening houden met de
wensen van de medeleerlingen. Cihat is moslim en wil beslist geen
varkensvlees. Linda is vegetariër, Aniek heeft fenylketonurie (PKU) en
Lisa heeft suikerziekte.

Boyan en Eline gaan zich eerst verdiepen in PKU en stellen Aniek en haar
moeder een paar vragen.
Eline: "Ik had nog nooit van PKU gehoord. Wat is dat voor een ziekte?"
Moeder: "Ook wij wisten voor de geboorte van Aniek niets over PKU.
Enkele dagen na de geboorte werd bij Aniek, net als bij bijna alle baby's
in Nederland, met een hielprik een druppel bloed afgenomen. Dit bloed
werd onderzocht en tot onze verrassing kregen we als uitslag ‘PKU
positief’ terwijl deze ziekte in mijn familie en die van mijn man niet
voorkomt."
Boyan: "Heeft Aniek PKU omdat zij een meisje is?"
Moeder: "De verloskundige zei dat dat er niets mee te maken heeft. De
oudere zus van Aniek is ook geprikt en heeft geen PKU."

2p 1 Welk type ziekte wordt met de hielprik aangetoond?
A besmettelijke ziekte
B erfelijke ziekte
C gebreksziekte
D welvaartsziekte

2p 2 Wat kun je uit het vraaggesprek met de moeder van Aniek afleiden over
de overerving van PKU?
A PKU wordt veroorzaakt door een autosomaal, dominant overervend
allel. De ouders van Aniek zijn hiervoor beiden heterozygoot.
B PKU wordt veroorzaakt door een autosomaal, recessief overervend
allel. De ouders van Aniek zijn hiervoor beiden heterozygoot.
C PKU wordt veroorzaakt door een X-chromosomaal, dominant
overervend allel. De moeder van Aniek is hiervoor heterozygoot.
D PKU wordt veroorzaakt door een X-chromosomaal, recessief
overervend allel. De moeder van Aniek is hiervoor heterozygoot.

HA-1018-a-15-2-o
2 / 23
le es verder

### Pagina 3

Boyan: “Vlak na haar geboorte werd bij Aniek PKU geconstateerd. En
toen?"
Moeder: “We hebben uitgebreid voorlichting gekregen van een diëtiste.
Aniek moet eiwitarme voeding eten omdat veel eiwitten het aminozuur
fenylalanine bevatten. Zij mist een enzym om een overschot van dit
aminozuur in de lever om te zetten in het aminozuur tyrosine. Daardoor
kunnen er te hoge giftige concentraties fenylalanine in haar bloed
ontstaan die de ontwikkeling van de hersenen kunnen verstoren.
De diëtiste heeft dit aan ons uitgelegd met behulp van een schema,
waarin ook de relatie met andere stoffen in het lichaam is weergegeven
(afbeelding 1). Hierin is te zien dat fenylalanine behalve met PKU ook
verband houdt met twee andere ziekten: cretinisme (dwerggroei) door een
tekort aan thyroxine en albinisme (het niet kunnen vormen van het
pigment melanine)."

afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische weergave van de stofwisseling van eiwit in voeding, waarbij eiwit wordt afgebroken tot aminozuren, waaronder fenylalanine. Fenylalanine kan door enzym A worden omgezet in tyrosine. Tyrosine kan door enzym B worden omgezet in thyroxine en door enzym C in melanine. De tekst geeft aan dat bij mutaties in genen die coderen voor enzym A, B of C, respectievelijk PKU, cretinisme of albinisme kan ontstaan.]

Bij het bestuderen van het schema komen Boyan en Eline tot de volgende
beweringen:
1 PKU kan veroorzaakt worden door een mutatie in het gen dat codeert
voor enzym A.
2 Mensen met cretinisme hebben ook PKU.
2p 3 Welke bewering is of welke beweringen zijn juist?
A Geen van beide beweringen is juist.
B Alleen bewering 1 is juist.
C Alleen bewering 2 is juist.
D Beide beweringen zijn juist.

AminoZuren worden verdeeld in essentiële en niet-essentiële aminozuren.
2p 4 Wat is het verschil tussen essentiële en niet-essentiële aminozuren?
Uit welk gegeven in het schema van afbeelding 1 is af te leiden dat
tyrosine behoort tot de groep van niet-essentiële aminozuren.

HA-1018-a-15-2-o 3 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 4

Boyan: "Voor de organisatie van onze projectweek moet ik weten of Aniek
mee kan en hoe wij voor haar een gezonde maaltijd kunnen verzorgen."
Eline: "Natuurlijk kan zij mee. Als ze wat minder eet, krijgt ze nooit te veel
van iets binnen."
Moeder: "Zo simpel is het niet. Maar gelukkig weet Aniek zelf heel goed
waarop ze bij haar voeding moet letten en neemt ze regelmatig
aminzozuurpreparaten in."

In het lichaam van de mens spelen hemoglobine, enzymen en hormonen
een belangrijke rol.
2p 5 Voor de opbouw van welke van deze stoffen is het innemen van
aminzozuurpreparaten voor Aniek belangrijk?
A alleen voor hemoglobine en enzymen
B alleen voor hemoglobine en sommige hormonen
C alleen voor enzymen en sommige hormonen
D zowel voor hemoglobine, als voor enzymen en sommige hormonen

Lisa weet nog niet of ze vanwege haar suikerziekte mee kan. Ze heeft pas
sinds kort geleerd bij zichzelf insuline in te spuiten. Maud en Iliah zoeken
uit of zij de maaltijden zo kunnen samenstellen dat deze ook geschikt zijn
voor Lisa. Ze gaan met Lisa naar de diabetesverpleegkundige die Lisa
helpt de suikerconcentratie in haar bloed te regelen.
Maud vraagt zich af waarom Lisa niet bij elke maaltijd dezelfde
hoeveelheid insuline mag spuiten.

[FIGUUR: Tabel 1 met voedingswaarden per 100g eetbaar product voor gekookte aardappels en appels]
tabel 1
(per 100 g
eetbaar
product)
energie
(kJ)
koolhydraten
(g)
vetten
(g)
eiwitten
(g)
vezels
(g)
vitamine C
(mg)
gekookte
aardappels
325
17
0
2
3
8
appels
211
12
0
0
2
4

2p 6 De verpleegkundige laat gegevens uit een voedingsmiddelentabel zien
(tabel 1). Ze zegt dat Lisa na het eten van 100 gram gekookte aardappels
meer insuline moet spuiten dan na het eten van 100 gram appels.
Leg met behulp van de gegevens uit tabel 1 de bewering van de
verpleegkundige uit.

HA-1018-a-15-2-o 4 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Voordat Lisa suikerziekte ontwikkelde, maakte haar alvleesklier insuline aan die via haarvaatjes terechtkwam in de poortader. Nu injecteert ze de insuline in haar bovenbeen.
7 Hoe vaak kwam een door Lisa zelf aangemaakt insulinemolecuul minimaal door het hart voordat het de lever bereikte?
En hoe vaak komt een in het bovenbeen ingespoten insulinemolecuul minimaal door het hart voordat het de lever bereikt?

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'eigen insuline' en 'ingespoten insuline'. Rijen A t/m F met verschillende aantallen keren.]

eigen insuline ingespoten insuline
A 0 keer 1 keer
B 0 keer 2 keer
C 1 keer 1 keer
D 1 keer 2 keer
E 2 keer 1 keer
F 2 keer 2 keer

Maud en Iliah komen tot de slotsom dat het tijdens de projectweek voor Lisa heel duidelijk moet zijn wat er gegeten wordt en hoe laat er gegeten wordt.

Als Lisa insuline inspuit en daarna niet op de geplande tijd haar maaltijd kan gebruiken, kan ze flauwvallen.
8 Verklaar waardoor Lisa dan flauwvalt.

### Pagina 6

Peuken in de nesten van stadvogels

In sommige nesten van stadvogels worden peuken van sigaretten aangetroffen.

Een onderzoeksteam van een universiteit in Mexico heeft onderzocht of de aanwezigheid van deze peuken in de nesten van stadvogels de kuikens beschermt tegen parasieten. Ze stellen als hypothese dat nicotine uit peuken parasieten weert. Nicotine komt alleen vrij uit de tabaksvezels bij het roken van de sigaret en blijft deels achter in de peuk. De onderzoekers gebruikten 55 nesten van stadvogels. Ze monteerden op elk nest een kleine warmtebron voorzien van plakband. Parasieten komen op de warmte af en kunnen blijven kleven aan het plakband. Vóór de broedperiode werden tabaksvezels van peuken of van niet-gerookte sigaretten bovenop de warmtebron geplaatst. Nadat de laatste kuikens uitgevlogen waren, werden de parasieten op het plakband geteld.

Om hun hypothese 'nicotine uit peuken weert parasieten' te testen, verdeelden de onderzoekers de nesten in 3 groepen (zie de tabel in de uitwerkbijlage). In de tabel staan ook de materialen voor het onderzoek. Geef in de uitwerkbijlage voor elke groep aan of de aangegeven materialen wel (+) of niet (-) bij die groep op het nest geplaatst werden.

De resultaten van het onderzoek ondersteunden de hypothese van de onderzoekers.
10 Welk verschil in resultaat tussen groep 1 en groep 2 is er gevonden?

De aanwezigheid van veel parasieten in een nest heeft nadelen voor het broedsel. Parasieten spelen ook een rol in de evolutionaire ontwikkeling van de soort waarop ze parasiteren.
11 Welk proces wordt door parasieten beïnvloed?
A isolatie
B mutatie
C recombinatie
D selectie

HA-1018-a-15-2-o 6 / 23 lees verder

### Pagina 7

Symbiose bij orchideeën

Veel plantenliefhebbers zijn gefascineerd door de bijzondere relaties die
orchideeën (afbeelding 1) onderhouden met andere organismen,
waaronder een bodemschimmel. Door wetenschappelijk onderzoek
worden steeds meer van dergelijke relaties opgehelderd. De hierdoor
verkregen kennis wordt door liefhebbers en professionals benut bij de
veredeling en kweek van orchideeën.

Zaden van orchideeën zijn bijzonder klein en bevatten nauwelijks
reservevoedsel. Ze kunnen alleen kiemen in aanwezigheid van een
bepaalde schimmelsoort in de bodem. De schimmel leeft vaak in
symbiose met zowel bomen als orchideeën. De schimmel onttrekt
organische stoffen uit de boomwortels en daarvan profiteert de orchidee.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een bloem van een orchidee, waarschijnlijk een Phalaenopsis.]

Behalve door zaden kunnen orchideeën ook vermeerderd worden door
weefselkweek.

Een orchideeënkweker legt zich toe op de vermeerdering van een bepaald
orchideeënrras dat door de kleur en grootte van de bloemen geliefd is als
kamerplant.
2p 12 Leg uit of deze kweker de kenmerken van het ras het best kan behouden
door vermeerdering met weefselkweek of juist door vermeerdering met
zaden.

HA-1018-a-15-2-o 7 / 23 lees verder

### Pagina 8

In plantenkassen kan men planten en schimmels gecontroleerd laten groeien in aanwezigheid van CO$_{2}$ waarvan het C-atoom radioactief gelabeld is.

Een onderzoeker wil met een experiment aantonen dat kiemende zaden van een orchidee via een schimmel organische stoffen opnemen die afkomstig zijn van jonge bomen. De onderzoeker beschikt over:
1 Jonge bomen die opgroeien in een kas met radioactief CO$_{2}$.
2 Zaden die zijn ontstaan aan een orchidee die is opgegroeid in een kas met radioactief CO$_{2}$.
3 Een schimmel die is gekweekt in een kas met radioactief CO$_{2}$.
4 Jonge bomen die opgroeien in een kas zonder radioactief CO$_{2}$.
5 Zaden die zijn ontstaan aan een orchidee die is opgegroeid in een kas zonder radioactief CO$_{2}$.
6 Een schimmel die is gekweekt in een kas zonder radioactief CO$_{2}$.

2p 13 Welke van deze zes organismen moet de onderzoeker, afgezien van controles, hiervoor gebruiken?
A 1, 2 en 3
B 1, 5 en 3
C 1, 5 en 6
D 4, 2 en 3
E 4, 5 en 3
F 4, 5 en 6

HA-1018-a-15-2-o 8 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 9

afbeelding 2

[FIGUUR: Een foto van een bleke, schrale plant met een paar bloemen, omringd door gebladerte en de stam van een boom.]

Een bijzondere orchidee is het bleek bosvogeltje (afbeelding 2). Het
rechtere xemplaar op deze afbeelding heeft geen bladgroen. Het is een
albinoplant die een symbiose vormt met de wortels van een boom.
2p 14 Van welke vorm van symbiose is hier sprake?
A commensalisme
B mutualisme
C parasitisme
D predati e

Het bleek bosvogeltje staat in contact met bepaalde vaten van de boom
en neemt daaruit stoffen op.
2p 15 Welke uitspraak over de overdracht van stoffen van de boom naar het
bleek bosvogeltje is juist?
A Voor de opbouw van cellulose neemt het bleek bosvogeltje organische
stoffen op uit de bastvaten.
B Voor de opbouw van cellulose neemt het bleek bosvogeltje
anorganische stoffen op uit de houtvaten.
C Voor de opbouw van glucose neemt het bleek bosvogeltje water op uit
de bastvaten.
D Voor de opbouw van glucose neemt het bleek bosvogeltje water op uit
de houtvaten.

HA-1018-a-15-2-0
9/23
lees verder

### Pagina 10

Tasmanse duivel

De Tasmaanse duivel (afbeelding 1) is met zijn lengte van 60 cm het
grootste vleesetende buideldier. Het zijn agressieve dieren die tijdens het
gezamenlijk verorberen van een prooi of in de strijd om een vrouwtje
letterlijk flink van zich af bijten.
Sinds 1996 bedreigt een bizarre aandoening deze diersoort. In dat jaar
werd voor het eerst een dier waargenomen met een tumor in het gezicht.
Sindsdien heeft deze tumorvorm zich als een besmettelijke ziekte
verspreid in de populatie. Dieren met deze tumor kunnen bijna niet meer
eten en sterven binnen een aantal maanden.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-wit foto van een Tasmaanse duivel met zijn bek open.]

Natuurbeschermers en onderzoekers stonden voor een raadsel. In eerste
instantie werd aangenomen dat een virus de tumoren zou veroorzaken en
dat dit virus werd overgedragen via bijtwonden. Na DNA-analyse van de
tumoren werd deze verklaring verworpen.

De onderzoekers maakten gebruik van DNA-analyses van gezonde cellen
en van tumorcellen om te onderzoeken of de tumoren wel of niet door een
virus werden veroorzaakt. Uit hun resultaten trokken ze de conclusie dat
de tumoren niet door een virus werden veroorzaakt.

1p 16 Op basis van welk resultaat van de DNA-analyse hebben ze deze
conclusie kunnen trekken?

HA-1018-a-15-2-o
10 / 23
lees verder

### Pagina 11

Toen de karyogrammen van de tumoren werden bekeken viel op dat de
tumoreellen veel chromosomale afwijkingen vertoonden. Van de 14
chromosomen die normaal in een lichaamscel van de Tasmaanse duivel
voorkomen (afbeelding 2a), waren er nog maar negen in hun
oorspronkelijke vorm aanwezig. Daarnaast waren er vier chromosomen
(M1 t/m M4) aanwezig die ontstaan zijn uit gedeeltes van de ontbrekende
vijf chromosomen (afbeelding 2b). Opvallend was dat alle tumoren
afkomstig uit verschillende individuen steeds precies dezelfde
chromosomale afwijkingen vertoonden. De onderzoekers vermoeden dat
de tumorcellen, wanneer deze door bijten worden doorgegeven, zelf de
besmettingsbron zijn.

afbeelding 2a
[FIGUUR: Afbeelding 2a toont gestreepte chromosomen, gelabeld met nummers 1 tot en met 6, en de letters X en Y.]

afbeelding 2b
[FIGUUR: Afbeelding 2b toont gestreepte chromosomen, gelabeld met M1 tot en met M4.]

2p 17 Van cellen van een tumor kan vrij gemakkelijk een karyogram gemaakt
worden.
Welke van onderstaande eigenschappen geeft hiervoor een verklaring?
A Tumoren bevatten veel delende cellen.
B Tumoren bevatten veel diploïde cellen.
C Tumoren bevatten veel DNA-afwijkingen.
D Tumoren bevatten veel ongedifferentieerde cellen.

HA-1018-a-15-2-0 11 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 12

Het lijkt erop dat een tumor in een willekeurige Tasmaanse duivel niet bij
dit dier zelf is ontstaan, maar dat het een kloon is van een tumor uit 1996
of eerder. Het is mogelijk dat de oorspronkelijke tumor in een vrouwtje is
ontstaan, en dat cellen van deze tumor nu ook in mannetjes voorkomen of
omgekeerd. Met een karyogram kan dit worden onderzocht. De
karyogrammen van afbeelding 2 zijn van een gezonde lichaamscel en van
een tumorcel van hetzelfde Tasmaanse duivelmannetje.
1p 18 Waarom kan met deze karyogrammen niet worden aangetoond dat de
tumor oorspronkelijk van een vrouwtje afkomstig is?

Uit de DNA-analyse bleek dat een van de onderzochte Tasmaanse
duivels een aangeboren mutatie had. Toen deze Tasmaanse duivel later
een gezichtstumor opliep, werd het DNA van een tumorcel van dit dier
geanalyseerd.

Om overeenkomsten en verschillen in DNA aan te tonen, maakten de
onderzoekers DNA-profielen waarbij bepaalde stukjes DNA als piekjes op
een lijn worden weergegeven. Van overeenkomstige stukjes DNA
bevinden de piekjes zich op dezelfde afstand vanaf het begin van de lijn.
In afbeelding 3 zijn drie DNA-profielen weergegegeven.

afbeelding 3

[FIGUUR: Drie DNA-profielen. Het eerste profiel, gelabeld met W, toont twee pieken op verschillende afstanden. Het tweede profiel, gelabeld met T, toont ook twee pieken, maar de tweede piek is op een andere afstand dan bij W. Het derde profiel, gelabeld met M, toont slechts één piek, op dezelfde afstand als de eerste piek van W en T.]

W: lichaamscel van een willekeurige Tasmaanse duivel
T: tumorcel van een willekeurige Tasmaanse duivel
M: lichaamscel van de Tasmaanse duivel met de mutatie

HA-1018-a-15-2-o 12 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 13

Met de resultaten van de DNA-analyse werd het sluitende bewijs geleverd
voor de theorie dat tumorcellen van de ene aan de andere Tasmaanse
duivel worden doorgegeven.

19 Welk DNA-profiel is afkomstig van een gezichtstitumorcel van de
Tasmaanse duivel met de aangeboren mutatie?
[FIGUUR: DNA-profielen A, B, C, D en E. Profiel A en C hebben één piek. Profiel B, D en E hebben twee pieken.]

20 Tumoren zoals we die kennen bij de mens kunnen leiden tot uitzaaiingen
in het hele lichaam. Bij de Tasmaanse duivel worden tumorcellen door
bijten overgedragen.
Vind jij dat je in dat geval kunt spreken van een uitzaaiing? Geef voor je
antwoord een biologisch argument.

HA-1018-a-15-2-o
13/23
lees verder ► ► ►

### Pagina 14

De verspreiding van de tumor wordt beïnvloed door het ontbreken van
afweer hiertegen bij Tasmaanse duivels. Hoewel de oorspronkelijke tumor
van een andere Tasmaanse duivel afkomstig is, reageert het
afweersysteem van een gebeten Tasmaanse duivel niet op deze
lichaamsvreemde cellen. Dit komt doordat de antigenen op de
lichaamscellen van verschillende Tasmaanse duivels nauwelijks van
elkaar verschillen.
2p 21 Welke cellen van het specifieke afweersysteem zorgen voor de eerste
stap in de afweerreactie tegen de tumorcellen als de antigenen wél
genoeg van elkaar zouden verschillen?
A B-cellen
B geheugencellen
C macrofagen
D T-cellen
Voordat de tumor-epidemie uitbrak, kregen de meeste vrouwtjes vanaf
hun tweede levensjaar elk jaar een jong. De populaties bestonden toen
voor ongeveer 30% uit dieren die drie jaar en ouder waren. Recent
onderzoek wijst uit dat nu slechts 8% van de dieren hun derde levensjaar
haalt. Uit dit onderzoek blijkt ook dat de voortplantingsleeftijd daalt. Vóór
de epidemie kreeg 5% van de vrouwtjes haar eerste jong op 1-jarige
leeftijd, nu is dat 40%. De verwachting is dat, indien de soort deze
epidemie overleeft, de meeste Tasmaanse duivels zich vanaf hun eerste
levensjaar zullen voortplanten.
2p 22 Beschrijf hoe deze vervroegde voortplantingsleeftijd van de Tasmaanse
duivel evolutionair tot stand komt.
HA-1018-a-15-2-0
14 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 15

Sportfysiotherapeut
Oktay en Steven willen sportfysiotherapeut worden. Ze onderzoeken voor hun profielwerkstuk veranderingen in de bloedsomloop en de ademhaling die optreden tijdens het sporten.
In een informatieboek staat een schematische weergave van de bloedsomloop en de bloedtoevoer naar verschillende organen tijdens inspanning en rust (afbeelding 1). De verandering in hartminuutvolume tussen deze twee situaties is hieruit af te leiden.
afbeelding 1
Rust 100% 20-25% 4-5% 20% 3-5% 15% 5% 15-20%
hartminuutvolume
5 L/min
Inspanning
hartminuutvolume
25 L/min
100% 3-5% 4-5% 2-4% 0,5-1% 4% 2% 80-85%
linkerkamer
linkeroezem
bloed-
vat P
rechterkamer
rechterboezem
2p 23 Oktay en Steven bestuderen de afbeelding en verwachten dat de hoeveelheid bloed per minuut door bloedvat P flink zal toenemen tijdens het sporten.
Noteer de naam van bloedvat P.
Waarom is het nodig dat de hoeveelheid bloed per minuut in dit bloedvat tijdens inspanning toeneemt?
HA-1018-a-15-2-0 15 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 16

```json
{
  "description": "Deze pagina is een opgave uit een biologisch/fysiologisch

### Pagina 17

Steven en Oktay hebben de gegevens van de gemiddelde proefpersoon in rust verwerkt in een respirogram (afbeelding 2).

afbeelding 2
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "longvolume (L)" van 0 tot 6, en op de x-as "tijd (s)" van 0 tot 20. De grafiek toont een golvende lijn die periodiek stijgt en daalt.]

27 3p In de uitwerkbijlage is een assenstelsel weergegegeven. Teken hierin het respirogram van de gemiddelde proefpersoon, gebaseerd op de metingen direct na de HS-test.

28 2p In het respirogram van de proefpersoon in rust (afbeelding 2) is een periode Q tussen twee lijnen aangegeven. Worden tijdens deze periode ademhalingsspieren samenge trokken? Zo ja, welke ademhalingsspieren?
A Nee
B Ja, buikspieren en tussenribspieren
C Ja, buikspieren en middenrifspieren
D Ja, middenrifspieren en tussenribspieren

HA-1018-a-15-2-o 17 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 18

Schimmel beëindigde steenkooltijd

Recent is meer bekend geworden over de bouw van de houtafbrekende
enzymen van witrot schimmels. Het ontstaan van deze enzymen
betekende het einde van het steenkooltijdperk: de tijd waarin massale
plantengroei plaatsvond, die na afsterven van de planten tot de vorming
van steenkool heeft geleid. Onderzoek naar de werking van deze
houtafbrekende enzymen uit de witrot schimmel kan een belangrijke rol
gaan spelen bij de ontwikkeling van een nieuwe generatie
biobrandstoffen.

1p 29 Het ontstaan van houtafbrekende eigenschappen van schimmels valt
samen met het einde van de geologische periode waarin de meeste van
onze steenkoolvoorraden zijn gevormd.
Welke geologische periode was dat?

Onderzoek aan de genetische code van een dertigtal schimmelsoorten
bracht de informatie over de bouw van houtafbrekende enzymen aan het
licht.
2p 30 Uit welk gegeven konden de onderzoekers de bouw van de
houtafbrekende enzymen afleiden?
A De ordening van de chromosomen in het karyogram van een
schimmelcel.
B De ordening van de genen op de chromosomen van een schimmelcel.
C De volgorde van de aminozuren in de genen van een schimmelcel.
D De volgorde van de nucleotiden in de genen van een schimmelcel.

De afbraak van hout is een complex proces. Cellulose en lignine vormen
samen de belangrijkste bouwstenen van hout. Lignine en cellulose zijn
moeilijk afbreekbaar; de afbraak vindt in verschillende stappen plaats. Het
blijkt dat er witrots schimmels zijn die lignine kunnen afbreken en
bruinrots schimmels die cellulose kunnen verteren.
1p 31 Waardoor stagneerde de vorming van steenkool door het gelijktijdig
voorkomen van witrot- en bruinrots schimmels in de ecosystemen?

Tijdens het steenkooltijdperk nam het koolstofdioxidegehalte in de
atmosfeer geleidelijk af.
2p 32 Door welk proces daalde in het steenkooltijdperk het CO,-gehalte in
de atmosfeer?
– Waardoor kwam aan deze daling een eind door de aanwezigheid van
zowel witrot- als bruinrots schimmels?

HA-1018-a-15-2-o
18 / 23
lees verder

### Pagina 19

De kennis over de houtafbrekende enzymen en over de genen die
daarvoor coderen, is economisch en milieutechnisch interessant voor de
ontwikkeling van nieuwe productiemethoden voor biobrandstoffen.
Biobrandstof uit houtige gewassen kan nu alleen gemaakt worden met
behulp van fysische en chemische processen die veel energie kosten.
Onder hoge druk en hoge temperatuur worden houtvezels afgebroken tot
suikers. Dit kan volgens wetenschappers veel efficiënter worden
uitgevoerd door gebruik te maken van de houtafbrekende enzymen uit de
schimmels.
Er worden enkele mogelijkheden geopperd om de afbraak van houtvezels
tot suikers toepasbaar te maken:
1 De schimmels kweken, de houtafbrekende enzymen uit de
schimmelkweek isoleren en gebruiken om de houtvezels te verteren.
2 De schimmels op houtvezels kweken, zodat de vertering van de
houtvezels door de schimmels plaatsvindt.
3 De genetische informatie voor de houtafbrekende enzymen in één
schimmelsoort combineren en deze schimmel de houtvezels laten
verteren.
2p 33 Welke mogelijkheid kan of welke mogelijkheden kunnen tot de gewenste
productie van de suikers leiden?
A alleen 2
B alleen 3
C alleen 1 en 2
D alleen 2 en 3
E alleen 1 en 3
F zowel 1, als 2, als 3

Met behulp van gist kan uit suikers biobrandstof worden gemaakt.
In welke van de onderstaande zinnen staat dit gewenste gistingsproces
correct omschreven?
A Onder aerobe omstandigheden breken gistcellen suikermoleculen af
tot koolstofdioxide en ethanol.
B Onder aerobe omstandigheden breken gistcellen suikermoleculen af
tot zuurstof en ethanol.
C Onder anaerobe omstandigheden breken gistcellen suikermoleculen af
tot koolstofdioxide en ethanol.
D Onder anaerobe omstandigheden breken gistcellen suikermoleculen af
tot zuurstof en ethanol.
2p 35 Leg uit waardoor de inzet van biobrandstof uit hout niet leidt tot een
versterkt broeikaseffect en het gebruik van de steenkoolvoorraden wel.

HA-1018-a-15-2-o
19 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 20

Met het zicht op wetenschap

Wetenschappers zijn al jaren op zoek naar 'recepten' waarmee ze de celdifferentiatie van stamcellen kunnen sturen. Onlangs hebben ze uit stamcellen een menselijk netvlies gekweekt, waarmee in de toekomst mogelijk oogpatiënten geholpen kunnen worden.

Het netvlies is een gecompliceerd deel van het oog: het bestaat uit meerdere lagen van verschillende celtypen. Om deze gelaagde opbouw kunstmatig te verkrijgen, hebben de onderzoekers de stamcellen ondergedompeld in een miniatuurbaad. Ze konden daarin de stoffen die de differentiatie sturen op microscopisch kleine afstanden inbrengen, zodat verschillende cellagen zich tot specifieke celtypen zouden kunnen ontwikkelen. Deze techniek is gebaseerd op de kennis van de ontwikkeling van het oog bij een embryo.

2p 36 Waarom worden de stamcellen aan verschillende stoffen blootgesteld om een ontwikkeling tot specifieke celtypen tot stand te brengen?
A omdat de stamcellen dan verschillende genen in werking stellen
B omdat de stamcellen verschillende genotypen hebben
C omdat de stamcellen verschillende aminozuren gebruiken voor hun eiwitopbouw
D omdat de stamcellen verschillende brandstoffen gebruiken voor hun energievoorziening

2p 37 Noteer drie verschillende celtypen die tijdens de embryonale ontwikkeling uit de stamcellen in het netvlies ontstaan.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-wit afbeelding van het gezicht van twee jonge kinderen, gezien door een ronde, vergrotende lens.]

Het uit stamcellen gekweekte netvlies kan een uitkomst zijn voor lijders aan retinitis pigmentosa (RP): een oogziekte waaraan miljoenen mensen lijden en die uiteindelijk blindheid tot gevolg heeft. RP is een erfelijke oogaandoening. Iemand met RP kan niet goed in het donker zien. In het begin neemt het zicht aan de randen van het gezichtsveld af. Het zicht beperkt zich steeds meer tot het midden van het gezichtsveld en leidt tot kokertzien (afbeelding 1). Daarnaast is er bij RP kans op staar.

2p 38 - Welke zintuigcellen verliezen als eerste hun werking bij RP?
- Leg je antwoord uit aan de hand van een symptoom van RP.

HA-1018-a-15-2-o 20 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 21

2p 39 Bij staar kan de ooglens vervangen worden door een kunstlens. Nadeel is dat met een kunstlens het oog niet meer kan accommoderen zoals bij een gezond oog.
Wat betekent dit voor het gezichtsvermogen van de patiënt?
A Het regelen van de lichtintensiteit kan niet worden uitgevoerd, maar het scherpstellen van het beeld op het netvlies wel.
B Het regelen van de lichtintensiteit kan wel worden uitgevoerd, maar het scherpstellen van het beeld op het netvlies niet.
C Zowel het regelen van de lichtintensiteit als het scherpstellen van het beeld op het netvlies kunnen niet plaatsvinden.

Uit onderzoek naar de overerving van RP blijkt dat er families zijn waarin RP autosomaal dominant overerft. Ook zijn er families waar dit autosomaal recessief gebeurt. Andere families laten een X-chromosomale overerving zien.

[FIGUUR: Stamboom P toont een familie met autosomaal dominante overerving van RP. Grijze vierkanten duiden getroffen mannen aan, grijze cirkels getroffen vrouwen. Familielijn R toont een familie met autosomaal recessieve overerving van RP. Familielijn Q toont een familie met X-chromosomale overerving van RP. Legenda: cirkel met vrouw-symbool is vrouw, vierkant met man-symbool is man, gevulde cirkel of vierkant is getroffen door RP, lege cirkel of vierkant is niet getroffen door RP.]

2p 40 Welke van de stambomen laat de situatie zien waarin RP mogelijk X-chromosomaal recessief overerft?
A stamboom P
B stamboom Q
C stamboom R
D stamboom S

Naast het onderzoek naar stamceltherapie biedt ook gentherapie uitzicht op genezing van RP. Sinds de opkomst van de moleculaire genetica wordt er al over gesproken: het vervangen van een defect gen door een intact gen.
Bij proefdieren wordt gentherapie met succes toegepast. Het gebruik van proefdieren staat echter ter discussie.
1p 41 Geef een argument om het gebruik van proefdieren voor het onderzoek naar gentherapie bij RP toe te staan.

HA-1018-a-15-2-0 21 / 23 lees verder


### Pagina 22

Hollands glorie uit de Brabantse varkensstal
Het eten van Claresse $\mathbb{R}$ (afbeelding 1) is een alternatief voor consumptie van vissoorten die door overbevissing van onze zeeën en oceanen worden bedreigd. De Claresse $\mathbb{R}$-teelt is duurzaam, waardoor zelfs het Wereld Natuur Fonds er positief over bericht. In Noord-Brabant zijn al zo'n veertig varkensboeren overgestapt op de kweek van Claresse $\mathbb{R}$.
afbeelding 1
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een vis met lange snorharen die op de bodem ligt.]
De Claresse $\mathbb{R}$ is een kruising tussen twee Afrikaanse meervalsoorten: *Clarias gariepinus* en *Heterobranchus longifilis*. In 'broedhuizen' wordt kuit (eitjes) van de ene soort met hom (sperma) van de andere soort bevrucht. Dat levert ongeveer 300.000 Claresse $\mathbb{R}$ vissenlarven op, die na acht weken groeien naar de kwekers gaan. Bij deze kwekers wordt de Claresse $\mathbb{R}$ in grote waterbassins geplaatst. De bakken zitten na enige tijd zo vol met vis, dat het lijkt of ze meer vis dan water bevatten, maar hier zijn de vissen in hun element.
Hoewel het tegenstrijdig klinkt, zijn meervallen agressiever tegen soortgenoten als ze meer ruimte hebben. In het wild leven ze solitair en verdedigen ze hun territorium met hun tanden en door middel van stekels aan hun vinnen. In het droge seizoen verandert dat. In de steeds verder opdrogende poelen leven de meervallen dicht op elkaar geperst en zou agressief gedrag zeer slecht voor de overleving van de soort zijn. De omstandigheden in de drukke kweekbassins lijken hierdoor op deze, voor de meervallen, natuurlijke situatie.
Door de grote vistichtheid is het waterverbruik voor deze vorm van viskweek laag. Daarnaast wordt 90% van het water gerecycled.
1p 42 Noteer een mogelijke oorzaak waardoor Claresse $\mathbb{R}$ vissenlarven niet in de vrije natuur voorkomen.
HA-1018-a-15-2-o 22 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 23

Niet alleen het gedrag, maar ook de ademhaling van de meervallen is
aangepast aan het overleven in opdrogende poelen. De meervallen
happen lucht boven het wateroppervlak en nemen hieruit zuurstof op via
hun mondholte, slokdarm en maag. De bouw van de slokdarm van de
meerval verschilt van die van andere vissen waardoor deze de extra
functie kan vervullen.
1p 43 Welk mogelijk verschil in bouw maakt de slokdarm van de meerval meer
geschikt voor zuurstofopname dan de slokdarm van andere vissen?

De vissen worden met droogvoer gevoerd. Per 500 gram vet- en
eiwithoudend voer nemen de vissen 1000 gram in gewicht toe.
2p 44 Welk gedeelte van deze gewichtstoename komt tot stand door water?
A minder dan 50%
B 50%
C meer dan 50%

1p 45 Voedingsdeskundigen bevelen vis aan. Claressse® bevat 750 mg omega-
3-vetzuren per 100 gram vis. Omega-3-vetzuren zijn belangrijk voor een
goede gezondheid. De omega-3-vetzuren verlagen het cholesterolgehalte
in het bloed.
Noteer een aandoening die het gevolg kan zijn van een langdurig hoog
cholesterolgehalte.

Net als bij varkens wordt een overschot aan eiwit door de Claressse®
afgebroken en worden afbraakproducten ervan uitgescheiden. Bij
Claressse® wordt ammoniak gevormd dat wordt uitgescheiden via de
kieuwen.
2p 46 Welke afvalstof ontstaat in varkens bij de afbraak van het overschot aan
eiwitten? Waar wordt deze afvalstof gevormd en waar wordt deze
afvalstof uitgescheiden?

afvalstof gevormd in uitgescheiden door
A ureum nieren blaas
B ureum lever nieren
C ureum lever blaas
D urine nieren blaas
E urine lever nieren
F urine lever blaas

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-15-2-o
23/23