# Eindexamen Biologie HAVO 2015 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2015/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2015
tijdvak 1
woensdag 13 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 42 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1018-a-15-1-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Verpleegkundige (m/v) gevraagd
Je solliciteert op onderstaande vacature:
VACATURE
Verpleegkundige cardiologie/cardiochirurgie
Het werkveld
De verpleegafdeling cardiologie/cardiochirurgie telt 32 bedden en maakt
onderdeel uit van het Hartcentrum. Er is nauwe samenwerking binnen het
Hartcentrum. Cardiologie/cardiochirurgie is een dynamisch vakgebied
waarin diagnostische en therapeutische ontwikkelingen nog steeds in
volle gang zijn.
Jouw activiteiten
De specialistische zorg is vooral gericht op verpleegkundige handelingen
bij patiënten met een hartinfarct, hartfalen of ritmestoornissen en rondom
ingrepen zoals een bypass- of hartklepopatie. Daarnaast ben je
betrokken bij de coördinatie van de opnames en niet onbelangrijk: de
psychosociale begeleiding van patiënten. Vanzelfsprekend geef je
informatie, voorlichting en advies aan patiënten en hun relaties. Door de
combinatie van twee specialismen is dit een boeiende en enerverende
werkplek.

Als verpleegkundige op bovengenoemde afdeling is het van belang dat je je
op de hoogte bent van de oorzaken en behandelingen van de
verschillende aandoeningen.
Tijdens het sollicitatiegesprek krijg je de volgende casus voorgelegd:
Een patiënt die herstelt van een hartinfarct vraagt zich af waardoor dit
infarct is opgetreden.
2p 1
Schrijf het antwoord op dat je deze patiënt geeft, om hem uit te leggen
door welke verandering in zijn hart dit infarct mogelijk is opgetreden.
Noteer ook twee adviezen met betrekking tot leefgewoonten die
kunnen bijdragen aan het voorkomen van een hartinfarct.
HA-1018-a-15-1-0
2/23
lees verder ►►►

### Pagina 3

Een van de klachten die ertoe kan leiden dat iemand op de afdeling cardiologie terechtkomt, is angina pectoris (pijn op de borst). Deze pijn wordt veroorzaakt doordat bepaalde delen van het hart tijdelijk geen zuurstof krijgen. Indien dit op tijd ontdekt wordt, kan besloten worden om te dotteren (zie afbeelding 1).

afbeelding 1
[FIGUUR: Afbeelding toont drie stappen van een dotterprocedure in een bloedvat met een plaque. Stap 1 toont een bloedvat met een plaque. Stap 2 toont een ballonkatheter die naar de plaque is geschoven en de ballon wordt opgeblazen. Stap 3 toont het bloedvat na het opblazen van de ballon, waarbij de plaque is platgedrukt en de ballon is leeggelopen en teruggetrokken.]
1 ballonkatheter plaque
2 opgeblazen ballon
3 restant van de plaque

Bij deze methode wordt via een slagader van de arm of van de lies een katheter naar het hart gebracht. Door contrastvloeistof in de bloedvaten te brengen kan de cardioloog goed zien welk bloedvat vernauwd is. Via de katheter wordt daar een ballon naar toe gebracht en vervolgens ter hoogte van de plaque opgeblazen. Hierdoor wordt de plaque tegen de vaatwand geperst. Ook de opgeblazen ballon veroorzaakt pijn op de borst, maar dan tijdelijk.

1p 2 Verklaar aan de hand van afbeelding 1 waardoor er tijdens de behandeling ook pijn op de borst kan ontstaan.

Na deze behandeling vraagt de patiënt zich af of hij ook een kunstmatige pacemaker nodig heeft.
2p 3 Leg uit waardoor bij mensen die een hartinfarct gehad hebben een kunstmatige pacemaker niet helpt om een eventueel volgend hartinfarct te voorkomen. Betrek in je antwoord de functie van een pacemaker.

HA-1018-a-15-1-o 3 / 23 lees verder ▶▶▶

### Pagina 4

afbeelding 2

[FIGUUR: Tekening van een menselijk hart met markeringen P en Q.]

2p 4 In afbeelding 2 zijn een kransslagader en een kransader aangegeven met
letters.
Op welke van de aangegeven plaatsen kan zich een plaque bevinden die
bij een dreigend hartinfarct met dotteren wordt behandeld?
A alleen op plaats P
B alleen op plaats Q
C dit kan zowel op plaats P als op plaats Q zijn

Bij een bepaalde hartaandoening is de opening naar de aorta te nauw.
Het hart moet hierdoor harder werken om voldoende bloed naar de aorta
te pompen. Hierdoor kan linkerventrikelhypertrofie ontstaan: een toename
van het spierweefsel in de linkerkamer. Deze hartafwijking kan een
erfelijke oorzaak hebben.
Een gezonde zwangere vrouw zit aan het bed van haar man, de vader
van haar ongeboren zoon. Bij haar man is met behulp van DNA-
diagnostiek een erfelijke variant van de aandoening
linkerventrikelhypertrofie geconstateerd. Op haar vraag hoe groot de kans
is dat haar zoon de aandoening ook krijgt, is het antwoord: “50%”.
2p 5 Welk resultaat van de DNA-diagnostiek verklaart dit antwoord?
A Haar man heeft één autosomaal dominant allel dat de aandoening
veroorzaakt.
B Haar man heeft één X-chromosomaal dominant allel dat de
aandoening veroorzaakt.
C Haar man heeft één autosomaal recessief allel dat de aandoening
veroorzaakt.
D Haar man heeft één X-chromosomaal recessief allel dat de
aandoening veroorzaakt.

HA-1018-a-15-1-0 4 / 23 lees verder ► ► ►


### Pagina 5

Misschien is een gaatje in de dijk zo slecht nog niet

In het kader van de Deltawerken is het Volkerak (zie afbeelding 1)
afgesloten van de Noordzee. In het Volkerak treedt al meer dan tien jaar
algenbloei op. Door deze ongeremde vermenigvuldiging van blauwalgen
ontstaan dikke, stinkende, groene, drijvende lagen van deze organismen.
De recreatievaart mijdt dit deltagebied vanwege de enorme stank.
Zwemmen is er een riskante aangelegenheid geworden, omdat de
blauwalg gif produceert dat hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid,
huidirritatie en diarree kan veroorzaken.

afbeelding 1
[FIGUUR: Kaart van het Nederlandse deltagebied met de Noordzee, de Oosterscheldekering, Haringvlietsluizen, Maeslantkering en het Volkerak aangegeven.]
Blauwalgen kunnen, net zoals groene algen, met behulp van lichtenergie
organische stoffen maken.
Na de afsluiting van de Zeeuwse delta is het water daar zoet en
voedselrijk geworden, waardoor de blauwalgen zich uitbundig kunnen
vermenigvuldigen.
Fosfaten, die rijkelijk in de oude zeebodem aanwezig zijn, lossen op in het
water. Daar komt nog bij dat het Volkerak volloopt met zoet water uit
omliggende rivieren. Dat veel nitraten en fosfaten bevat. Om de
concentratie van deze mineralen te verlagen, heeft Rijkswaterstaat de
oevers van het Volkerak beplant met riet dat fosfaat en stikstof uit het
water opneemt. Ook zijn driehoeksmosselen uitgezet die het water filteren
en blauwalgen eten. Verder werden snoeken uitgezet, die op baars en
jonge brasem jagen. Brasems en baarzen eten onder andere
watervlooien. En in gezond water houden watervlooien de hoeveelheid
blauwalg laag.
Van alles is geprobeerd, maar niets hielp. De blauwalg woekert voort,
vooral 's zomers bij hoge watertemperatuur.

HA-1018-a-15-1-o 5 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 6

2p 6
- In de tekst wordt een voedselweb beschreven.
- Teken dit voedselweb.
- Geef met pijlen de energiestroom aan.

Blauwalgen zijn, in tegenstelling tot groene algen, geen wieren, maar bacteriën.
In afbeelding 2 zijn een blauwalg en een groene alg te zien.

[FIGUUR: Afbeelding 2a toont een microscopische weergave van een blauwalg. Afbeelding 2b toont een schematische tekening van een groene alg die uit meerdere cellen bestaat en aan elkaar hangt.]
afbeelding 2a afbeelding 2b
microscopische weergave schematische tekening

2p 7
- Welke afbeelding geeft de blauwalg weer?
- Waaruit kun je dat opmaken?

blauwalg argument
A afbeelding 2a blauwalgen hebben een celwand
B afbeelding 2a blauwalgen hebben geen kernmembraan
C afbeelding 2b blauwalgen hebben een celwand
D afbeelding 2b blauwalgen hebben geen kernmembraan

Twee leerlingen uit de omgeving van het Volkerak weten al lang dat er 's zomers vaak algenbloei is. Voor hun profielwerkstuk willen zij de invloed van de temperatuur op de vermeerdering van het aantal blauwalgen onderzoeken. In maart voeren ze hun experiment uit met water uit het Volkerak.
Materiaal en methode:
- 12 bekerglazen van 100 mL
- 12 waterbaden, elk ingesteld op een andere temperatuur: 5°C, 10 °C, 15 °C enzovoort t/m 60 °C
- In elk waterbad één van de bekerglazen met daarin 50 mL water uit het Volkerak
De leerlingen laten de bekerglazen een aantal dagen staan. Vervolgens bepalen ze de hoeveelheid blauwalgen per mL, door de troebelheid van het water te meten. De eenheid waarin de troebelheid gemeten wordt, is TU (Turbidity Unit).
Resultaat:
De TU is bij 30 °C het hoogst.

HA-1018-a-15-1-0 6 / 23 lees verder ➢➢➢

### Pagina 7

2p 8 - Teken op de uitwerkbijlage een grafiek die de relatie weergeeft tussen de temperatuur van het water en de troebelheid aan het eind van het experiment.
- Benoem de assen.

2p 9 Blauwalgen en riet nemen fosfaten op uit het water.
Waarvoor gebruiken blauwalgen en riet de opgenomen fosfaten?
A Beide organismen gebruiken deze fosfaten bij het maken van organische verbindingen.
B Beide organismen gebruiken deze fosfaten om er energie uit te halen.
C De blauwalgen gebruiken deze fosfaten bij het maken van organische verbindingen, de rietplanten halen er energie uit.
D De blauwalgen halen uit deze fosfaten energie, de rietplanten gebruiken deze fosfaten bij het maken van organische verbindingen.

Door inlaten van zeewater in het Volkerak zou de algenbloei bestreden kunnen worden.
2p 10 Wat is het effect op de cellen van de blauwalgen als zij in contact komen met zeewater?
A Ze zwellen, doordat de cellen zout opnemen.
B Ze krimpen, doordat de cellen zout afgeven.
C Ze zwellen, doordat de cellen water opnemen.
D Ze krimpen, doordat de cellen water afgeven.

De enorme bloei van de blauwalgen door verrijking van het water met nitraat en fosfaat en door stijging van de temperatuur heeft uiteindelijk voor alle organismen in het Volkerak gevolgen. Waterplanten zullen sterven en al gauw drijven er ook dode vissen in het water.
2p 11 - Verklaar waardoor waterplanten als gevolg van de bloei van blauwalgen sterven.
- Verklaar waardoor ook dieren zoals vissen en watervlooien als gevolg van de bloei van blauwalgen sterven.

HA-1018-a-15-1-o 7 / 23 lees verder 

### Pagina 8

Pinguïns de pineut

Ze leven ver van de bewoonde wereld, maar het lot van de adéliepinguïn
(zie afbeelding 1) op Antarctica wordt toch sterk beïnvloed door mensen.

De populaties adéliepinguïns namen in de 19e en 20e eeuw fors toe. Dat
kwam doordat walvissen in die periode intensief bejaagd werden, terwijl deze
kleine pinguïns met rust werden gelaten. Hierdoor bleef er meer krill (kleine
kreeftjes die in het water zwemmen) voor deze pinguïns beschikbaar. Ze
specialiseerden zich daardoor steeds meer op het eten van krill.

afbeelding 1
[FIGUUR: Twee pinguïns staan op een ijsschots.]

De laatste decennia neemt het aantal
adéliepinguïns sterk af. Onder de
ijsschotsen groeien algen, waarmee het krill
zich 's winters voedt. Omdat het zeewater in
dit gebied de afgelopen 60 jaar meer dan
5 °C warmer is geworden, drijft er in de
poolwinter steeds minder ijs. De
populatiedichtheid van de kreeftjes is sinds
het midden van de jaren zeventig door afname van het winterijs maar liefst
80% gedaald. Dit heeft invloed op de populaties pinguïns. Op de South
Sandwich Eilanden was in 1997 de populatie nog maar een kwart van die uit
1975. Een tweede mogelijke verklaring voor het verdwijnen van het krill is het
herstel van het aantal walvissen na het verbod op de walvisjacht. Al het krill
dat walvissen eten, is niet meer beschikbaar voor de pinguïns.

Biotiische en abiotische factoren spelen een rol bij het overleven van de
pinguïns.
Hieronder staan mogelijke veranderingen in deze factoren die een rol
spelen bij de afname van de pinguïnpopulaties.
P: een biotische factor neemt af in waarde
Q: een biotische factor neemt toe in waarde
R: een abiotische factor neemt af in waarde
S: een abiotische factor neemt toe in waarde
2p 12 - Welke letter beschrijft de verandering in de hoeveelheid krill?
- En welke letter beschrijft de verandering in de watertemperatuur?

verandering krill
verandering in watertemperatuur

A P
B P
C P
D R
E R
F R

Q
R
S
Q
R
S

HA-1018-a-15-1-0
8 / 23
lees verder

### Pagina 9

2p 13 - Wat is de belangrijkste oorzaak van de opwarming van de wateren rond Antarctica?
- Noteer een menselijke activiteit die aan deze oorzaak bijdraagt.

Op grond van tellingen werd geconcludeerd dat de populatie pinguïns tussen 1975 en 1997 met driekwart was afgenomen.
In 1975 werd het aantal pinguïns op een van de South Sandwich Eilanden geschat op 80.000. In 1997 werden op dat eiland 450 pinguïns gemerkt en daarna weer losgelaten. Bij een terugvangst bleken 9 pinguïns het merkteken te hebben.
2p 14 Hoeveel dieren werden in 1997 teruggevangen?
A 44
B 50
C 400
D 441
E 1200

[FIGUUR: Een grijs kader met tekst erin. De tekst gaat over Adéliepinguïns als onderzoeksobject voor evolutiebiologen. Door het koude leefgebied zijn de resten van hun voorouders goed bewaard. Er is gekeken naar verschillen in het DNA van pinguïns van duizenden jaren geleden en van nu. Hierdoor kon de mutatiefrequentie van deze pinguïns worden vastgesteld. Er wordt gesuggereerd dat de mutatiefrequentie in het ouderdom kan worden bepaald en dat deze lager is bij fossielen.]

Bij het onderzoek werd vooral gekeken naar veranderingen in het niet-coderende DNA. Dit is het DNA dat, in tegenstelling tot genen, niet voor eigenschappen codeert.
2p 15 Waarom wordt het niet-coderende DNA onderzocht als het gaat om de mutatiefrequentie en de ouderdomsbepaling?
A De kans dat een mutatie door selectie uit de populatie verdwijnt, is groter voor een mutatie in een gen dan voor een mutatie in een stuk niet-coderend DNA.
B De kans dat een mutatie door selectie uit de populatie verdwijnt, is kleiner voor een mutatie in een gen dan voor een mutatie in een stuk niet-coderend DNA.
C De kans dat een mutatie optreedt in een gen is groter dan de kans op een mutatie in een stuk niet-coderend DNA.
D De kans dat een mutatie optreedt in een gen is kleiner dan de kans op een mutatie in een stuk niet-coderend DNA.

HA-1018-a-15-1-o 9/23 lees verder ► ►►

### Pagina 10

Evolutie bij petunia-varianten

In Zuid-Amerika komen twee kleurvarianten van petunia naast elkaar voor
in dezelfde biotoop. Naast het opvallende kleurverschil van de dieppaarse
en helderwitte bloemen valt in het veld op dat de witte bloemen 's avonds
en 's nachts een sterke geur verspreiden en bezocht worden door
nachtvlinders. De paarse bloemen geuren niet maar hebben een
opvallende tekening die zichtbaar is in ultraviolet licht. Petunia's met
paarse bloemen worden bestoven door bijen en hommels.
In zijaanzicht is te zien dat de witte bloemen een lange bloembuis hebben
(zie afbeelding 1). Deze buis is langer dan die van de paarse bloem.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een afbeelding van een witte petunia bloem met de bloembuis gemarkeerd.]
bloembuis

In de natuur vindt geen kruising
tussen beide kleurvarianten plaats en
de beide varianten kennen geen
kleurafwijkingen en ook geen enkele
afwijking in bloemvorm of geur.

2p 16 Welke uitspraak over de beide varianten is juist?
A Beide varianten zijn voor de genoemde eigenschappen heterozygoot.
B Beide varianten zijn voor de genoemde eigenschappen homozygoot.
C De paarse variant vormt één kloon en de witte variant is een andere
kloon.

Bij kunstmatige bestuiving planten de beide petunia-varianten zich wel
onderling voort en leveren dan vruchtbare nakomelingen. De eerste
generatie nakomelingen van een kruising tussen beide varianten draagt
allemaal roze bloemen.

1p 17 Hoe wordt een fenotype, zoals dat van deze eerste generatie
nakomelingen, genoemd?

HA-1018-a-15-1-o 10 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 11

Om het overervingspatroon van de bloemkleur bij petunia's te bestuderen werden kruisingen uitgevoerd. In afbeelding 2 staan de drie kruisingen die met de roze bloemen uit de $F_1$ gedaan werden.
afbeelding 2
[FIGUUR: Een schema met drie pijlen die van "roze x roze", "roze x paars" en "roze x wit" naar "8 kleurschakeringen" leiden.]
nakomelingen uit
de drie kruisingen:
8 kleurschakeringen

Over de overerving van de bloemkleur werden twee hypothesen opgesteld.
1 De bloemkleur bij petunia komt tot stand door één gen met een groot aantal verschillende allelen.
2 De bloemkleur bij petunia komt tot stand door verschillende genen die elk met twee of meer allelen kunnen voorkomen.
2p 18 Welke hypothese moet of welke hypothesen moeten op grond van de resultaten in afbeelding 2 worden verworpen?
A geen van beide hypothesen
B alleen hypothese 1
C alleen hypothese 2
D beide hypothesen

De bevolking van het gebied in Uruguay waar de petunia's voorkomen, geeft de paarse en de witte petunia's elk een eigen naam, terwijl plantkundigen het op één soortnaam houden voor de kleurvarianten paars en wit.
2p 19 – Geef een biologisch argument waarom het gerechtvaardigd is om van één soort te spreken.
– Geef ook een biologisch argument waarom het gerechtvaardigd is om van twee soorten te spreken.

In evolutionair opzicht is hier een interessant fenomeen gaande: uit één soort zijn zich op één plaats twee verschillende populaties aan het ontwikkelen die in dezelfde biotoop naast elkaar voorkomen.
2p 20 – Noteer de namen van de twee processen waardoor beide varianten van elkaar zijn gaan verschillen.
– Verklaar dat in dit geval soortvorming kan optreden op eenzelfde wijze als bij geografische isolatie.

HA-1018-a-15-1-o 11 / 23 lees verder

### Pagina 12

Jurassic Parc

In de film Jurassic Parc is een Brachiosaurus (zie afbeelding 1) te zien, die de toppen van hoge bomen kaal vreet.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een Brachiosaurus die met zijn nek tegen een boom staat, met op de achtergrond een aantal kleine mensfiguren.]

Het lijkt logisch dat het beest dankzij zijn bijzonder lange nek zo graasde. Maar als een Brachiosaurus zijn kop zo verticaal in de lucht zou steken, zou zijn hart het bloed naar de hersenen zeven meter omhoog moeten pompen. Daarvoor is een enorme bloeddruk nodig, vele malen groter dan die van een mens. Om die druk te bereiken zou een heel groot hart nodig zijn en het zou veel energie kosten om dit systeem pompende te houden. Zo veel energie dat het de vraag is of het dier die zou kunnen verkrijgen via het eten van bladeren uit de toppen van bomen. Waarschijnlijk zijn deze kolossale dinosaurussen met een lange nek nooit in staat geweest hun lange nek en kop helemaal verticaal te houden, maar gebruikten ze hun nek om in de breedte de bodem af te grazen. Het horizontaal houden van zo'n nek vraagt minder inspanning van het hart.

Als de Brachiosaurus zijn kop omhoog zou steken, zou een heel hoge bloeddruk nodig zijn om zijn hersenen van bloed te voorzien. Om zo'n hoge bloeddruk te handhaven zouden aanpassingen van het hart nodig zijn. Ga ervan uit dat het hart van een dinosaurus dezelfde bouw heeft als een zoogdierhart.

2p 21 Welke van onderstaande aanpassingen is zeker nodig om deze hogere bloeddruk te creëren?
A een grotere spiermassa van de linkerkamer
B een grotere spiermassa van de rechterkamer
C een groter volume in de linkerkamer
D een groter volume in de rechterkamer

De giraf heeft al een bloeddruk nodig die twee maal zo hoog is als die van de mens om de hersenen van voldoende bloed te voorzien. Daarnaast zijn de halsslagaders bij de giraf erg elastisch en voorzien van kleppen. Bij de mens en andere zoogdieren komen kleppen voornamelijk in aders voor en aan het begin van twee slagaders.

1p 22 Noteer de namen van deze twee slagaders.

HA-1018-a-15-1-o 12 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

De *Brachiosaurus* vervulde de rol van consument van de eerste orde. Organismen in ecosystemen kunnen weergegeven worden in piramiden van aantallen en in piramiden van biomassa. In afbeelding 2 staan twee mogelijke piramiden met producenten en consumenten van de 1ste orde.

afbeelding 2
[FIGUUR: Piramide 1 toont twee rechthoeken boven elkaar, de onderste is breder. De bovenste rechthoek is gelabeld met 'x', de onderste met 'y'. Piramide 2 toont twee rechthoeken naast elkaar, de linker is hoger en smaller, de rechter is lager en breder. De linker rechthoek is gelabeld met 'x', de rechter met 'y'.]

2p 23 - Welke van deze piramiden geeft de piramide van biomassa weer met de *Brachiosaurus* als consument?
- Welke van deze piramiden geeft de piramide van aantallen weer met de *Brachiosaurus* als consument?
- In welke balk (X of Y) moet de *Brachiosaurus* worden geplaatst?

piramide van biomassa piramide van aantallen *Brachiosaurus*
A 1 1 X
B 1 1 Y
C 1 2 X
D 1 2 Y
E 2 1 X
F 2 2 Y

HA-1018-a-15-1-0 13 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 14

Slangengif

Met een enorm enthousiasme vertelt bioloog Freek Vonk voor de camera
over zijn grote liefde: slangen. Vonk doet onderzoek naar de evolutie van
giftige slangensoorten.

[FIGUUR: Een close-up van de kop van een slang, met de mond lichtjes geopend en de tong naar buiten stekend.]

Slangen zijn evolutionair zeer
succesvol. Ze komen in veel
ecosystemen voor. Hoewel niet alle
slangen volledig ontwikkelde
gifklieren en giftanden hebben,
heeft slangengif wel bijgedragen
aan het succes van deze dieren.
Het meest in het oog springende
kenmerk van gifslangen zijn de
giftanden: scherpe holle
voortanden aan het eind van een
gifklier (zie afbeelding).

1p 24 Noteer een kenmerk van de bouw van de giftanden en geef aan waardoor
dit kenmerk de giftand geschikt maakt voor de functie.

Freek Vonk toonde aan dat alle slangen en hagedissen die gifklieren
bezitten dezelfde voorouders hebben.
Van de komodovaraan, een van de oudste en grootste reptielen ter
wereld, wordt beweerd dat zijn bek wemelt van allerlei gevaarlijke
bacteriën. Bij een beet door de komodovaraan zou een prooidier door
deze bacteriën worden besmet en daardoor al na enkele minuten kunnen
sterven. Freek Vonk toonde echter aan dat niet de bacteriën de
doodsoorzaak zijn, maar dat het gif van de varaan dat is.

Het is onwaarschijnlijk dat een prooi enkele minuten na besmetting door
bacteriën, aan deze besmetting sterft.
1p 25 Geef hiervoor een verklaring.

HA-1018-a-15-1-o 14 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 15

Van de ongeveer 3150 soorten slangen zijn ruim 600 soorten giftig voor
mensen. Slangengif kan onder andere de bloedstolling, de werking van
het hart of van het zenuwstelsel beïnvloeden. De zwarte mamba gebruikt
een gif dat acetylcholine-esterase remt. Hierdoor wordt de
neurotransmitter die zich in de synaptische spleet van het motorisch
eindplaatje bevindt, niet afgebroken.
2p 26 Welk effect heeft het mamba-gif op het prooiodier?
Hoe wordt dat effect verklaard?
A Spiercontractie, doordat de receptor voor de neurotransmitter op de
spiercel geblokkeerd blijft.
B Spiercontractie, doordat de receptor voor de neurotransmitter op de
spiercel gestimuleerd blijft.
C Spierverlamming, doordat de receptor voor de neurotransmitter op de
spiercel geblokkeerd blijft.
D Spierverlamming, doordat de receptor voor de neurotransmitter op de
spiercel gestimuleerd blijft.

Biologen ontdekten een ongebruikelijke relatie tussen een Aziatische
slang en giftige padden. Deze slang heeft niet alleen gifklieren in zijn bek,
maar ook nog in zijn hals. De slang slaat het gif van zijn prooi, de pad, op
in zijn halsklieren. De slang draait deze klieren naar aanvallers toe om
vervolgens gif over deze belagers te sproeien. Zo gebruikt de slang gif
van de pad om zichzelf te verdedigen.
2p 27 Hoe wordt de voedselrelatie tussen de slang en de pad genoemd?
A commensalisme
B mutualisme
C parasitisme
D predatie

HA-1018-a-15-1-o 15 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 16

EpiPen®

In een patiëntenfolder bij de apotheek staat:

lemand met een allergie is overgevoelig voor bepaalde stoffen in de
omgeving. Kom je in aanraking met stoffen die jouw lichaam als schadelijk
herkent, dan ga je antistoffen maken: een afweerreactie. Bij een allergie is
er een sterke afweerreactie op stoffen die op zich niet schadelijk zijn.
Meestal ontstaan allergische klachten direct na het contact; soms pas na
uren. Stoffen die bij veel mensen allergische klachten veroorzaken zijn
huisstofmijt, huidschilfers van dieren, schimmels en stuifmeel (pollen) van
allerlei planten maar vooral van gras. Allergie voor stuifmeel noemen we
hooikoorts. Heb je tussen februari en september last van jeuk aan de
neus, niezen, een loopneus of jeukende, tranende, rode ogen, dan wijst
dit meestal op hooikoorts. Ben je het hele jaar door verkouden, dan wijst
dit meestal op een allergie als reactie op huisstofmijt of huisdieren.
Bij veel mensen met astma veroorzaakt een allergie irritatie van de
luchtwegen, met benauwdheid tot gevolg.

2p 28 Welke cellen spelen een doorslaggevende rol bij het ontwikkelen van een
allergie?
A dekweefselcellen van longen en neusholte
B oppelhuidcellen van de levende opperhuid
C rode bloedcellen
D witte bloedcellen

Allergische klachten zijn meestal met geneesmiddelen te verlichten.
Dergelljke geneesmiddelen kunnen oraal als tablet worden ingenomen;
andere worden lokaal op de huid, in de ogen of in de neus gebracht.
Noteer twee factoren waartegen medicijnen in tabletten bestand moeten
zijn om de maag te passeren zonder hun werking te verliezen.

Het lichaam reageert soms zo sterk op een stof dat het meer te lijden
heeft van de reactie dan van die stof zelf. Er kan binnen enkele minuten
een anafylactische shock optreden: het lichaam reageert op het allergeen
door een grote hoeveelheid van de boodschapperstof histamine af te
geven. Hierdoor verwijden de bloedvaten, waardoor de bloeddruk heel
sterk daalt. Dit kan levensbedreigend zijn.
Een gewone wespensteek kan tot een anafylactische shock leiden. Ook
bepaalde voedingsmiddelen, zoals pinda's of andere noten, en sommige
geneesmiddelen kunnen zo'n heftige reactie veroorzaken.

HA-1018-a-15-1-o 16 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 17

afbeelding 1

Sommige mensen met allergieklachten krijgen daarom het advies een EpiPen® bij zich te dragen (zie afbeelding 1). Deze EpiPen® wordt bij zo'n acute, levensbedreigende, allergische reactie gebruikt.

1p 30 De EpiPen® bevat de stof adrenaline die met een injectie in een willekeurige spier wordt toegediend. Waardoor helpt adrenaline als medicijn bij een anafylactische shock?

Adrenaline komt van nature in ons lichaam voor als hormoon en als neurotransmitter. In afbeelding 2 is schematisch een neuron weergegeven.

afbeelding 2

[FIGUUR: Schematische weergave van een neuron met de delen P, Q, R, S en T aangegeven.]

2p 31 Waar wordt adrenaline als transmitterstof door dit neuron afgegeven?
A op plaats P
B op plaats Q
C op plaats R
D op plaats S
E op plaats T

Als iemand diabetes heeft, kan er een verandering van het bloedsuikergehalte optreden bij gebruik van de EpiPen®. Daarom moet het bloedsuikergehalte na gebruik van de EpiPen® gecontroleerd worden.
2p 32 - Welke verandering in het bloedsuikergehalte zal na het gebruik van de EpiPen® optreden?
- Welke maatregel zou een diabetespatiënt daartegen kunnen nemen?

HA-1018-a-15-1-o 17 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 18

Het zwarte goud

Lage bloeddruk? Eet wat drop. Dit kan zowel zoute als zoete drop zijn, want in beide dropssoorten zit het stofje GZ (glycyrrhizinezuur) dat de bloeddruk verhoogt. Dit stofje geeft de typische dropsmaak. GZ komt uit de wortels van de zoethoutplant (Glycyrrhiza glabra) en smaakt 30 tot 50 maal zoeter dan suiker. De gemiddelde Nederlander snoept 2 kilo drop per jaar.

2p 33 GZ smaakt veel zoeter dan suiker (sacharose) maar veroorzaakt geen tandbederf. Tandbederf wordt vooral veroorzaakt door melkzuur, een stof die door tandplaquebacteriën wordt uitgescheiden.
Bij welk stofwisselingsproces ontstaat het melkzuur dat tandbederf veroorzaakt?
A bij aerobe dissimilatie
B bij anaerobe dissimilatie
C bij koolstofassimilatie
D bij voortgezette assimilatie

2p 34 In een experiment is onderzocht of een saccharose-oplossing van 0,1 mol even zoet smaakt als een GZ-oplossing van 0,1 mol. Het blijkt dat de GZ-oplossing veel zoeter smaakt dan de saccharose-oplossing. Waardoor smaakt de GZ-oplossing veel zoeter dan de saccharose-oplossing?
A GZ is een adequate prikkel voor de zintuigcellen in de tong, saccharose niet.
B GZ leidt tot een lagere actiepotentiaal van de sensorische zenuwcellen vanaf de smaakpapillen dan saccharose.
C GZ verhoogt de drempelwaarde van de zintuigcellen in de tong sterker dan saccharose.
D GZ veroorzaakt een hogere impulsfrequentie in de sensorische zenuwcellen vanaf de smaakpapillen dan saccharose.

HA-1018-a-15-1-o 18 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 19

In afbeelding 1 is de verwerking van GZ in ons lichaam schematisch weergegeven.
afbeelding 1

[FIGUUR: Schematische weergave van de verwerking van GZ, GT en GM in het lichaam. GZ wordt verteerd tot GT, dat opgenomen wordt in het bloed. GT wordt in de lever omgezet tot GM, dat door de lever uitgescheiden wordt en in de darm door bacteriën weer omgezet wordt in GT.]

GZ: Glycyrrhizinezuur
GT: Glycyrrhetinezuur
GM: Monoglucuronide glycyrrhetinezuur

Opname in bloed
GT
Omzetting door bacteriën in darm
Ontlasting
Omzetting in lever
GM
Uitscheiding door lever

GZ wordt in de darmen omgezet in GT. Na opname uit de voedselbrij wordt GT door de lever omgezet in GM en uitgescheiden. Maar tijdens de route van dit uit te scheiden product door het darmstelsel wordt een deel van de hoeveelheid GM door bacteriën opnieuw omgezet in GT en weer opgenomen in het bloed. De reis die GZ doormaakt voordat het uiteindelijk ons lichaam verlaat, kan ertoe leiden dat regelmatig dropgebruik opkoppping van GT in het bloed veroorzaakt. GT heeft een remmende werking op het enzym dat het hormoon cortisol afbreekt. Bij een verhoging van de hoeveelheid cortisol scheiden de nieren minder natriumzouten uit. Dit heeft gevolgen voor de waterhuishouding en leidt tot een verhoogde bloeddruk.

HA-1018-a-15-1-o 19 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 20

In afbeelding 2 zijn enkele spijsverteringsorganen en het poortadersysteem weergegeven met daarin drie genummerde bloedvaten.
afbeelding 2
[FIGUUR: Anatomische tekening van spijsverteringsorganen met bloedvaten, genummerd 1, 2 en 3.]

2p 35 – In welk van deze bloedvaten komt GT rechtstreeks na opname uit het voedsel voor?
– En door welke van deze bloedvaten wordt GT door bacteriën is gevormd, afgevoerd?

na opname uit het voedsel | door bacteriën gevormd
---|---
A | 1 | 1 en 2
B | 1 | 2 en 3
C | 2 | 1 en 2
D | 2 | 2 en 3
E | 3 | 1 en 2
F | 3 | 2 en 3

Alleen echte droslaafden zullen op hun bloeddruk moeten letten. Er is onderzoek gedaan naar de gevolgen van overmatig snoepen van drop en geconcludeerd dat de consumptie tot 200 µg GZ per dag geen problemen oplevert. Dit komt overeen met ongeveer 100 g drop per dag. Aan mensen uit risicogroepen, zoals mensen met een hoge bloeddruk en een tragere werking van de darm, adviseren artsen minder drop te snoepen.

2p 36 Leg uit dat een tragere werking van de darm tot een verhoging van het GT-gehalte in het bloed leidt.

HA-1018-a-15-1-0 20 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 21

GT heeft een effect op de activiteit van de nieren.
In afbeelding 3 is een nierenheid weergegeven.
afbeelding 3
[FIGUUR: Een schematische tekening van een nierlichaampje met omringende tubuli. Verschillende delen zijn gelabeld met letters: Q, P, R en S.]

37 (2p) GT heeft een verhoogd natriumgehalte in het bloed tot gevolg.
Waardoor wordt dit veroorzaakt?
A In deel P vindt meer actief transport van natrium plaats.
B In deel Q vindt minder actief transport van natrium plaats.
C In deel R vindt meer actief transport van natrium plaats.
D In deel S vindt minder actief transport van natrium plaats.

38 (2p) Het hormoon ADH heeft net als GT effect op de osmotische waarde van
het bloed.
Geef voor zowel ADH als voor GT aan wat het effect is op de osmotische
waarde van het bloed.

HA-1018-a-15-1-o 21 / 23 lees verder

### Pagina 22

Herfststrooi

Een loofbos kan in de herfst dieprood kleuren.
Het is duidelijk waardoor bladeren geel worden: het bladgroen wordt
afgebroken waarbij gele kleurstoffen ontstaan. Het rode pigment
anthocyaan maakt de boom in de herfst speciaal aan. En dat is vreemd,
want even later dwerrelen diezelfde bladeren met de herfstwind weg.
Sommige biologen menen dat bomen waarvan de bladeren rood kleuren,
onaantrekkelijk worden voor bladluizen. Die insecten leggen in de herfst
hun eitjes in de bladoksels van bomen. In de lente komen daaruit nieuwe
luizen tevoorschijn, die schadelijk zijn voor de boom, zeker aan het begin
van het groeiseizoen.
Andere biologen bestrijden bovenstaande theorie. De ogen van bladluizen
hebben volgens hen geen fotoreceptoren voor de kleur rood, dus volgens
hen ziet een bladluis het verschil tussen een rood en een groen blad niet.
Volgens deze biologen is de productie van anthocyaan in bladeren een
reactie op stress.
Britse biologen hebben de kleurvoorkeur van bladluizen in de herfst in
kaart gebracht. Dat deden ze door een aantal vallen in verschillende
kleuren te verven en buiten neer te zetten. In totaal vingen ze in twee
weken 2109 bladluizen. De resultaten van het onderzoek staan in
afbeelding 1. Uit het resultaat blijkt dat bladluizen wel degelijk het verschil
tussen rood en groen kunnen waarnemen.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'relatieve aantrekkingskracht voor bladluizen' en op de x-as 'bladkleur' met de categorieën groen, rood en geel. De staaf voor groen is ongeveer 0,5, de staaf voor rood is ongeveer 0,2 en de staaf voor geel is ongeveer 0,7.]

HA-1018-a-15-1-o
22 / 23
lees verder

### Pagina 23

De herfstkleuren geel en rood ontstaan door assimilatie of door
dissimilatie van pigmenten. Hierover werden vier beweringen gedaan:
1 De kleur geel ontstaat doordat chlorofyl wordt gedissimileerd.
2 De kleur geel ontstaat doordat chlorofyl wordt gedissimileerd.
3 De kleur rood ontstaat doordat anthocyaan wordt geassimileerd.
4 De kleur rood ontstaat doordat anthocyaan wordt gedissimileerd.
Welke van deze beweringen zijn juist?
A alleen 1 en 3
B alleen 1 en 4
C alleen 2 en 3
D alleen 2 en 4

1p 40 In de tekst staan zowel hypotheses, resultaten, als conclusies.
Geef een voorbeeld van een hypothese uit de tekst.

3p 41 Leg uit, aan de hand van de informatie uit het tekstkader, dat in de loop
van de evolutie steeds meer boomsoorten anthocyaan zijn gaan
produceren.

Planten hebben twee typen vaten om stoffen door wortel, stengel en
bladeren te vervoeren: hout- en bastvaten.
2p 42 Welk van deze typen vaten boren bladluizen aan om aan energierijke
stoffen te komen?
Zijn dit dan anorganische of organische stoffen?
A bastvaten, om anorganische stoffen op te nemen
B bastvaten, om organische stoffen op te nemen
C houtvaten, om anorganische stoffen op te nemen
D houtvaten, om organische stoffen op te nemen

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-15-1-0
23/23
einde