# Eindexamen Biologie HAVO 2014 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/biologie/2014/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2014
tijdvak 1
woensdag 21 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden
aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1018-a-14-1-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Bloeddoping

De schaatssport werd 4 juli 2009 opgeschrikt door een grote dopingaffaire. De internationale schaatsbond ISU maakte bekend dat de Duitse schaatsster Claudia Pechstein betrapt zou zijn op bloeddoping. Tot dan toe had het schaatsen een schoon imago. De ISU vond bij Pechstein een verdachte uitslag na het bloedonderzoek tijdens het WK allround in februari 2009. Ze werd met terugwerkende kracht voor twee jaar geschorst als gevolg van een serie onderzoeken, waarbij afwijkende bloedwaarden zijn geconstateerd. "Unsere Sonnenschein", zoals de bijnaam van Pechstein luidt, is een van de meest succesvolle Duitse sportsters ooit. In 2009 werd zij voor de derde keer Europees kampioene. In 2011 vierde ze haar rentree met een overwinning op de vijf kilometer. Bij bloeddoping worden eigen rode bloedcellen eerst afgenomen en later weer geinjecteerd. Het effect lijkt op dat van het gebruik van het hormoon EPO; het aantal rode bloedcellen wordt kunstmatig verhoogd om een betere prestatie neer te zetten.

Zowel EPO als de receptoren voor EPO behoren tot dezelfde groep stoffen.

1p 1 Tot welke scheikundige groep behoren beide stoffen?

2p 2 Waar bevinden zich cellen met receptoren voor EPO?
A in de alvleesklier
B in het beenmerg
C in de bijnieren
D in de lever
E in de milt
F in de nieren

Onder natuurlijke omstandigheden kan ook bij ijzergebrek een
3p 3 verandering in de concentratie EPO in het bloed worden gemeten.
Leg in drie stappen uit hoe ijzergebrek een verandering in de EPOconcentratie veroorzaakt en geef aan of de EPOconcentratie hoger of
lager wordt.

HA-1018-a-14-1-o 2/23 lees verder ►►►

### Pagina 3

In afbeelding 1 is een doorsnede getekend van het hart, ter hoogte van de
kleppen. In de afbeelding staan:
1 de aortaklep
2 de longslagaderklep
3 de tweeslippige klep (mitralisklep)
4 de drieslippige klep (tricuspidalisklep)

afbeelding 1
Kleppen van boven gezien

[FIGUUR: Schematische weergave van de kleppen van het hart van bovenaf gezien, met de nummers 1, 2, 3 en 4 aangegeven.]

2p 4 Passeert een in het lichaam gevormd EPO-molecuul kleppen van het hart
tussen de plaats van afgifte en de plaats van werking? Zo ja, in welke
volgorde passeert een molecuul EPO dan achtereenvolgens de kleppen
van het hart?
A nee
B ja, via 2 en 1
C ja, via 3 en 2
D ja, via 4 en 1
E ja, via 3, 1, 4 en 2
F ja, via 4, 2, 3 en 1

Bloeddoping is met name effectief bij duursporten. Al weken tot maanden
voordat de te leveren sportieve prestatie moet plaatsvinden, wordt bloed
afgenomen van de sporter. Na afname wordt het plasma van het
afgenomen bloed gescheiden van de bloedcellen en alleen dit concentraat
aan bloedcellen wordt tot maximaal enkele maanden ingevroren bewaard.

2p 5 Van waaruit wordt het bloedvolume direct aangevuld?
A uit het beenmerg
B uit de blaas
C uit de speekselklieren
D uit het weefselvocht

HA-1018-a-14-1-0 3/23 lees verder ►►►

### Pagina 4

Naar het effect van bloeddoping is onderzoek gedaan bij hardlopers.
Enige tijd na bloedafname zijn de bloedcellen door het lichaam aangevuld
en is de bloedensamenstelling weer normaal. Enkele dagen tot een week
voor de sporter moet presteren, worden de afgenomen bloedcellen
teruggebracht in het lichaam (infusie), waardoor er meer bloedcellen in de
bloedbaan circuleren dan normaal. Verwacht wordt dat dit het
uithoudingsvermogen van de sporter verhoogt, omdat deze nu meer
zuurstof kan opnemen.
Proefpersonen werden in drie groepen ingedeeld die een van de volgende
behandelingen kregen:
groep 1: geen infusie;
groep 2: infusie met eigen bloedcellen;
groep 3: schijninfusie: dezelfde handelingen als bij groep 2, maar in plaats
van bloedcellen wordt een isotonische zoutoplossing gebruikt als infusie.

De maximale hoeveelheid $O_2$ die door het bloed kan worden opgenomen
($VO_2$-max) werd onderzocht. Daarnaast werd bepaald hoe lang de
loopduur (in minuten) was tot er uitputting optrad. De metingen werden 24
uur na infusie uitgevoerd.
Bij groep 2 werden deze metingen na 7 dagen en na 16 weken herhaald.

De resultaten van het onderzoek staan in twee grafieken (zie
afbeelding 2).

[FIGUUR: Twee grafieken. De linkergrafiek heeft op de y-as $VO_2$,max (mL kg$^{-1}$ min$^{-1}$) met waarden van 79, 81, 83, 85 en 0. De x-as toont "groep 1", "24u", "7d", "16w", "groep 2", "groep 3". Er zijn staafjes geplaatst bij de verschillende groepen en tijden. De rechtergrafiek toont op de y-as "loopduur tot uitputting (min)" met waarden van 0, 6, 8, 10. De x-as toont "groep 1", "24u", "7d", "16w", "groep 2", "groep 3". Er zijn staafjes geplaatst bij de verschillende groepen en tijden.]

Over dit onderzoek worden de volgende uitspraken gedaan:
1 In dit onderzoek is de schijninfusie een controleproef.
2 Uit het onderzoek blijkt dat door bloeddoping tot ten minste 16 weken
na infusie een verhoogde waarde voor het zuurstoftransport door het
bloed meetbaar is.
3 Uit het onderzoek blijkt dat door bloeddoping tot ten minste 16 weken
na infusie een verhoogde prestatie van loopduur tot maximale
uitputting meetbaar is.

2p 6 Welke uitspraken zijn op grond van bovenstaande gegevens juist?
A alleen 1 en 2
B alleen 1 en 3
C alleen 2 en 3
D alle drie de uitspraken

HA-1018-a-14-1-o 4 / 23 lees verder >>>


### Pagina 5

Naast infusie met eigen bloed bestaat bij bloeddoping ook transfusie met
donorbloed. Zelfs als het donorbloed tot dezelfde bloedgroep behoort, kan
deze vorm van bloeddoping eenvoudig worden opgespoord met
DNA-technieken.
2p 7 Welke bloedbestanddelen uit het bloed van de sporter kunnen voor de
opsporing gebruikt worden?
A alleen bloedplaatjes
B alleen rode bloedcellen
C alleen witte bloedcellen
D zowel rode bloedcellen als bloedplaatjes
E zowel rode als witte bloedcellen
F zowel witte bloedcellen als bloedplaatjes
Het grootste gevaar van bloeddoping en het gebruik van EPO is het
toenemen van de viscositeit (stroperigheid) van het bloed. Er vindt een
verandering plaats in de hematocrietwaarde van het bloed: het
volumepercentage van het bloed dat uit celbestanddelen bestaat.
Hierover worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De viscositeit neemt toe doordat in het bloedplasma de osmotische
waarde lager is dan in de celbestanddelen.
2 De viscositeit neemt toe doordat er in de bloedbaan per liter meer rode
bloedcellen circuleren dan voor de bloeddoping.
3 De viscositeit neemt toe doordat er in de rode bloedcellen meer
zuurstof aanwezig is dan voor de bloeddoping en deze cellen daardoor
opzwellen.
2p 8 Welke van deze uitspraken is of welke zijn juist?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D zowel 1 als 2
E zowel 1 als 3
F zowel 2 als 3
HA-1018-a-14-1-o 5 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 6

Broeikaseffect en de Europese zeeën
Naarmate het Noordpoolijs verdwijnt, zullen vissoorten zoals kabeljauw, koolvis, haring en heilbot in het noordpoolgebied opduiken. Het is een van de vele gevolgen van het smelten van de ijskappen.
Waardoor wordt het poolgebied een nieuw toevluchtsoord voor commerciële vis zoals kabeljauw en heilbot? Deze vraag heeft een aantal onderzoeksinstuten beziggehouden. De temperatuur is niet de enige factor die hierbij een rol speelt. Ook veranderingen in het voedselweb, waar deze vissen deel van uitmaken, spelen een rol. De vraag blijft waardoor de vissen juist uit de warmere Europese wateren wegtrekken naar het Noordpoolgebied.

1p 9 Uit onderzoek is gebleken dat de algen die vlak onder het ijs zitten, na het smelten van het ijs zeer snel in aantal toenemen. Dit wordt mede door de hogere temperatuur veroorzaakt.
Welke andere abiotische factor leidt tot een snelle toename van het aantal algen als direct gevolg van het smelten van het ijs?

De vissen die in het warmere water van de Europese zeeën leven krijgen door de verhoging van de watertemperatuur problemen. Het blijkt dat hun zuurstofverbruik meer toeneemt dan hun zuurstofopname.
2p 10 Leg uit waardoor het zuurstofverbruik van de vissen in het warme water toeneemt.

Het water van de zeeën wordt niet alleen steeds warmer, maar het wordt ook zuurder. De verhoging van de CO2-concentratie in de lucht leidt tot een toename van het CO2-gehalte in het water waardoor het zeewater zuurder wordt.
In het laboratorium in Yerseke onderzoekt men de gevolgen van de zuurdere zee voor mosselen en oesters. Deze dieren nemen $CO_2^-$ en $Ca^{2+}$ uit het zeewater op en maken daarmee de kalkverbinding ($CaCO_3$) voor de opbouw van hun schelp. Men bouwde een ‘zee-opstelling’ met mosselen en oesters in het lab, waar in een paar uur tijd de $CO_2$-concentratie van het zeewater verhoogd kon worden. De kalkafzetting in de schelpen nam na deze verhoging heel duidelijk af.
2p 11 Leg uit waardoor schelpdieren, zoals de mossel of oester, bedreigd worden als de schelp minder kalk bevat.

HA-1018-a-14-1-o 6/23 lees verder

### Pagina 7

Op dit moment is de pH van het zeewater van het noordpoolgebied 8,2.
Volgens berekeningen zou deze binnen afzienbare tijd kunnen dalen tot
7,9. Hoewel dit gering lijkt, heeft het enorme gevolgen voor de
kalkafzetting in schelpdieren.
In de grafiek is het percentage van het opgeloste CO₂ dat in zeewater
aanwezig is als CO₃²⁻, uitgezet tegen de pH.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "Percentage van het opgeloste CO₂ dat in zeewater aanwezig is als CO₃²⁻" (logaritmische schaal met waarden 0,1, 1, 10, 100) en op de x-as "pH zeewater" (schaal van 4 tot 11). Een kromme lijn loopt van ongeveer pH 6 bij 0,1% naar pH 10 bij 100%. De legenda toont een gestippelde lijn voor CO₃²⁻.]

1p 12 Waardoor leidt een verlaging van de pH ertoe dat de schelpdieren minder
kalk afzetten in hun schelp?

HA-1018-a-14-1-o 7 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 8

```json
{
  "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina voor een biologie-examen

### Pagina 9

2p 15 Welke van onderstaande stoffen zijn dat?
A koolhydraten
B mineralen
C nucleotiden
D vetten

In de chromosomen van de slak is minstens één gen van oorsprong afkomstig van de alg Vaucheria litorea. Dit gen is volledig identiek aan het alg en is in het verleden van de alg overgenomen. DNA-onderzoek toont aan dat de jonge slakken dit gen van hun ouders erven. Chloroplasten krijgen ze niet mee van hun ouders en die moeten ze dus zelf opnemen. De onderzoekers gebruikten een methode om de overeenkomsten in DNA bij de alg en de slak aan te tonen. In de weergave van de resultaten (zie afbeelding 2) zie je bepaalde stukjes DNA als piekjes op een lijn. Van overeenkomstige stukjes DNA bevinden de piekjes zich op dezelfde afstand van het begin van de lijn.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een grafiek met de tekst 'alg' boven de bovenste lijn. Deze lijn toont twee pieken. Daaronder de tekst 'geïsoleerde chloroplasten' boven een iets lagere lijn, die ook twee pieken toont, verschoven ten opzichte van de eerste lijn. Daaronder de tekst 'pasgeboren slakken' boven een horizontale lijn zonder pieken. Daaronder de tekst 'volwassen slakken' boven een horizontale lijn met één piek, aangeduid met 'P'. Onder deze piek staat 'Q'.]

2p 16 Welke piek stelt het van oorsprong uit de alg afkomstige gen voor dat de onderzoekers in het DNA van de slakken hebben gevonden?
A piek P
B piek Q
C piek R
D piek S

Tegenwoordig zijn er veel meer organismen bekend die genen van andere soorten bevatten. Het zijn onder andere de door de mens genetisch gemodificeerde organismen.
2p 17 Welke term wordt in de biologie gebruikt om een genetisch gemodificeerd organisme aan te duiden?
A heterozygoot
B kloon
C mutant
D transgeen

HA-1018-a-14-1-o 9 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 10

Rabiës

Hondsdolheid of rabiës is een besmettelijke virusziekte die onder mensen wereldwijd meer dan 50.000 dodelijke slachtoffers per jaar eist. De ziekteverwekker wordt overgedragen via speeksel door een beet van een besmet zoogdier. Dit hoeft lang niet altijd een dolle hond te zijn: vooral vleermuizen en vossen zijn berucht als gastheer.
Het virus vermeerdert zich in de eerste fase na besmetting in de spieren. Als de concentratie virusdeeltjes hoog genoeg is, dringt het virus het zenuwstelsel binnen: deze fase zijn de symptomen: lichte koorts, hoofdpijn, verminderde eetlust, keelpijn en misselijkheid. Via zenuwcellen bereikt het virus het centrale zenuwstelsel. Dan begint de neurologische fase van het ziekteproces met als symptomen: hyperactiviteit, nekstijfheid, stuiptrekkingen en verlammingsverschijnselen. Bij ongeveer de helft van de patiënten treedt hydrofobie op. Dat wil zeggen dat bij het zien van vloeistof of bij een poging tot drinken spierspasmen ontstaan van de slik-, nek- en/of ademhalingsspieren, met als gevolg ‘schuim op de mond’. Uiteindelijk raakt de patiënt in coma. Als de zenuwen in het ademhalingscentrum aangetast worden, kan dit de patiënt fataal worden.

18 De eerste weken ontsnapt het virus aan het afweersysteem van zijn gastheer.
Op welke plaats bevindt het virus zich dan?
A in het bloedplasma
B in een cel
C in het maagdarmkanaal
D in de weefselvloeistof

19 Aantasting van het ademhalingscentrum in de hersenen leidt uiteindelijk tot het overlijden van de patiënt.
Door verlamming van welke spieren is inademen, na aantasting van het ademhalingscentrum, onmogelijk?
A alleen van de buikspieren
B alleen van de middenrifspieren
C alleen van de tussenribspieren
D alleen van buikspieren en tussenribspieren
E alleen van buikspieren en middenrifspieren
F alleen van middenrifspieren en tussenribspieren

HA-1018-a-14-1-o 10 / 23 lees verder

### Pagina 11

2p 20
In de neurologische fase is een mogelijk effect van de infectie dat de
aansturing van spieren door motorische zenuwen verstoord raakt. De
zenuw kan te veel of te weinig neurotransmitter aan de spier afgeven.
— Geef een voorbeeld van een genoemd symptoom waarbij een zenuw
te veel neurotransmitter afgeeft.
— Geef een voorbeeld van een genoemd symptoom waarbij een zenuw
te weinig neurotransmitter afgeeft.

Om hondsdolheid onder vossen te bestrijden werd in België in 1986 in de
vrije natuur lokaas met daarin gemodificeerde rabiësvirus verspreid.
Deze campagne is in 2000 herhaald en België wordt tegenwoordig als
rabiësvrij aangemerkt.
Een boswachter heeft tweemaal de populatiegrootte van vossen in een
bepaald gebied in België bepaald. Eenmaal voor de campagne in 1986 en
eenmaal in 2000. Bij zijn eerste telling in 1986 ving hij 30 vossen die hij
merkte en terugzette. Het merken van de vossen heeft geen invloed op
hun overleving en de kans op terugvangen. Bij een tweede vangst in 1986
waren 11 van de 33 vossen gemerkt. Hierdoor kon hij de populatiegrootte
bepalen.
In 2000 merkte hij 27 vossen met een ander merk. Bij de tweede vangst in
datzelfde jaar ving hij 40 vossen. De boswachter berekende dat de
populatiegrootte niet was veranderd.
2p 21 Hoeveel vossen met het nieuwe merkteken telde hij in deze tweede
vangst om tot zijn conclusie te komen?
A 10 of minder
B 11 tot 13
C 15 tot 20
D 27 of meer

### Pagina 12

Biotechnologie: de bereiding van yoghurt

Yoghurt is een zuivelproduct dat wordt verkregen via omzettingen van
melk. Deze omzettingen komen tot stand door twee soorten bacteriën. Dit
proces wordt fermentatie genoemd. Deze bacteriën zijn de staafvormige
*Lactobacillus bulgaricus* en de bolvormige *Lactococcus thermophilus* (zie
de afbeelding).

[FIGUUR: Elektronenmicroscopische opname van bacteriën, vergroting 2000x.]

Om van yoghurt te kunnen spreken, moeten beide bacteriën tot op het
moment van de consumptie in aanzienlijke aantallen levend aanwezig
zijn. Net als melk bestaat yoghurt in een magere, halfvolle en volle versie.
Volle yoghurt heeft minimaal 3% vet, halfvolle yoghurt bevat 1 tot 3% vet
en magere yoghurt maximaal 1% vet.

HA-1018-a-14-1-o 12 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Bij de bereiding van volle yoghurt wordt gebruikgemaakt van volle melk.
Bekijk de samenstelling van de voedingsmiddelen in onderstaande tabel.

[FIGUUR: Tabel met de voedingswaarde per 100 gram eetbaar gedeelte van verschillende zuivelproducten.]

1p 22 Verklaar waardoor tijdens de vorming van volle yoghurt uit volle melk de energie-inhoud verandert.

Tijdens een practicumles maken leerlingen yoghurt. Zij gebruiken gepasteuriseerde melk die geënt wordt met een startcultuur. Een startcultuur is een kleine hoeveelheid yoghurt. Dit kan zowel magere, halfvolle als volle yoghurt zijn.
1p 23 Verklaar waarom er om yoghurt te maken een startcultuur wordt toegevoegd aan de melk.

In yoghurt zetten de bacteriën *Lactobacillus bulgaricus* en *Lactococcus thermophilus* voedingsstoffen uit de melk om. Zij doen dat bij temperaturen tussen 40 en 45 °C. Beide bacteriën gebruiken melksuiker als koolstofbron, die zij omzetten in melkzuur.
*Lactobacillus* zet ook een melkeiwit (caseïne) om, waardoor er kleine peptiden en aminozuren ontstaan. Deze stimuleren de groei van *Lactococcus thermophilus*.
Bij de omzetting van bepaalde melkbestanddelen door *Lactococcus* ontstaan CO$_2$ en mierenzuur, die de groei van *Lactobacillus* stimuleren.
In de uitwerkbijlage is een assenstelsel getekend met daarin het verloop van de melksuikerconcentratie tijdens het fermentatieproces.
2p 24 Teken in het assenstelsel in de uitwerkbijlage het verloop van de melkzuurconcentratie.
Begin op tijdstip 0 en eindig op tijdstip 10.

HA-1018-a-14-1-o 13 / 23 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 14

Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw kan de consument uit steeds meer soorten zuivelproducten kiezen. Er zijn vele van yoghurt afgeleide producten, zoals drinkyoghuts en yoghurachtige producten op de markt gekomen. Omdat Lactobacillus verzuring veroorzaakt in de laatste fase van het kweken en tijdens de opslag, wilde men ook yoghurt maken zonder Lactobacillus. Dit blijkt te kunnen.
1p 25 Wat zal men aan de melk moeten toevoegen om een goede fermentatie te krijgen, met alleen Lactococcus in het medium?

Hieronder staan enkele bestanddelen van yoghurt:
1 Lactobacillus bulgaricus
2 Lactococcus thermophilus
3 calcium
4 melkzuur
5 vitamine $B_{12}$
2p 26 Welke van deze bestanddelen zijn met een lichtmicroscoop zichtbaar?
A geen van allen
B alleen 1 en 2
C alleen 3 en 4
D alleen 4 en 5
E alleen 1, 2 en 5
F 1, 2, 3, 4 en 5

Bij de bereiding van yoghurt wordt gebruikgemaakt van gepasteuriseerde of gesteriliseerde melk.
1p 27 Verklaar waardoor het proces niet goed zal verlopen als er verse, onbehandelde melk gebruikt wordt.

HA-1018-a-14-1-o 14 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 15

Hongergenen

In de NRC stond het volgende bericht:
Rotterdam, 16 dec. Genen die de kans op vetzucht verhogen zijn vooral actief
in het centrale zenuwstelsel. Het betekent waarschijnlijk dat weerstand bieden tegen
'trek' en de kracht van honger belangrijker zijn bij het ontstaan van vetzucht dan
verschillen in stofwisselingssnelheid.

De regeling van onze voedselinname is een complex systeem waarbij
onder andere uitwendige prikkels, hersenen, hormonen en de
glucoseconcentratie van het bloed een rol spelen. Overgewicht is in
toenemende mate een probleem in de westerse wereld. Onderzoekers
hebben ontdekt dat er verschillende genen zijn aan te wijzen die een rol
spelen bij het ontstaan van overgewicht. Het is opvallend dat de meeste
van deze genen actief zijn in het centrale zenuwstelsel.

[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van de menselijke hals met verschillende organen en structuren, inclusief een structuur gelabeld met 'P'.]

1p 28 In de afbeelding is een dwarsdoorsnede van een deel van de hals van de
mens weergegeven. Met de letter P is een orgaan aangegeven dat een
hormoon maakt dat een directe invloed op de stofwisseling heeft.
Welk orgaan is dit?

De onderzoekers concludeerden dat de genen genoemd in bovenstaand
bericht vooral een rol spelen bij het eetgedrag. Tot deze conclusie
kwamen ze op grond van de plaats in het zenuwstelsel waar de genen
actief waren.

2p 29 Op welke plaats vonden ze deze genactiviteit?
A grote hersenen
B kleine hersenen
C ruggenmerg

HA-1018-a-14-1-o 15 / 23 lees verder >>>

### Pagina 16

Ook de glucoseconcentratie van het bloed kan het hongergevoel beïnvloeden. Bij een laag glucosegehalte wordt een signaal afgegeven om de glucoseconcentratie van het bloed weer op peil te brengen uit reserves.
2p 30 Welk hormoon regelt dit en in welk celtype wordt hierdoor glucose vrijgemaakt?

hormoon celtype
A adrenaline levercellen
B adrenaline vetcellen
C glucagon levercellen
D glucagon vetcellen
E insuline levercellen
F insuline vetcellen

Smetvrees, is dat erfelijk?

Mensen die lijden aan OCS (obsessieve compulsieve stoornis) worden gehinderd door dwanghandelingen en/of dwanggedachten. Ze hebben bijvoorbeeld smetvrees en staan dan dagelijks uren onder de douche. Of ze zijn dwangmatig bezig van alles te verzamelen of te tellen. Psychiater Van Groothoot analyseerde gegevens van duizenden een- en twee-eiige tweelingen, maar ook gegevens van hun broers en zussen, ouders en echtgenoten om de oorzaak van OCS te achterhalen. Het is de eerste keer dat zulk systematisch tweelingonderzoek is gedaan naar dwangneurosen. Vooral vergelijkingen tussen tweelingen en eerstegraads verwanten bieden zicht op de relatieve invloed van enerzijds omgevings- en anderzijds genetische factoren op het tot stand komen van dwangmatig gedrag.

2p 31 Vergelijking van eeneiige en twee-eiige tweelingen vormen in dit soort onderzoek een interessante bron van gegevens. Waardoor is de vergelijking tussen eeneiige tweelingen zo geschikt voor dit onderzoek?

HA-1018-a-14-1-o 16 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

```json
{
  "description": "Deze pagina is een opgaveblad van een examen,

### Pagina 18

Evolutie van de walvis

Tandwalvissen eten vis en andere zeedieren. Ook baleiwalvissen eten
voornamelijk dierlijk voedsel. De voorouders van de walvis waren echter
planteneters, zo blijkt uit fossielen van hun voorouders. Zij hadden
voorpoten die alleen bij evenhoevigen zoals bijvoorbeeld runderen,
nijlpaarden en herten voorkomen.

In afbeelding 1 staan fossiele vondsten van voorouders van de walvis.
Van de Pakicetus inachus is alleen een schedel met tanden gevonden,
maar van de meeste andere bijna hun volledig skelet. Deze vondsten
ondersteunen de theorie dat de walvis geëvolueerd is vanuit een
landzoogdier. Rodhocetes is al een zeezoogdier waarbij nog duidelijk een
achterpoot zichtbaar is. In het huidige walvis skelet is alleen nog een bot
aanwezig op de overeenkomstige plek, zonder uitwendige poot of vin.
Hoe noemt men een orgaan zoals het genoemde bot in het huidige
walvisskelet?
A een analoog orgaan
B een fossiel orgaan
C een rudimentair orgaan
D een vitaal orgaan

De fossiele vondsten staan gerangschikt op jaartal van de opgraving
waarin ze gevonden zijn (zie afbeelding 1). In de geologische tijdschaal
verschijnt de Pakicetus inachus het eerst. De andere vier voorouders
kunnen op basis van de kenmerken van de gevonden fossielen in een
afstammingsreeks gerangschikt worden.
Wat is de volgorde van voorouders van de walvis in deze
afstammingsreeks? Schrijf alleen de nummers (in de juiste volgorde) op.

HA-1018-a-14-1-o
18 / 23
lees verder ► ► ►

### Pagina 19

afbeelding 1
(Jaar van
opgraving)
naam
Skelet
Schedel
"Reconstructie"
1
(1983)
Pakicetus
inachus
Alleen een schedel
[FIGUUR: Skull of an ancient mammal]
[FIGUUR: Reconstruction of an ancient mammal walking on land]
2
(1990)
Basilosaurus
isis
[FIGUUR: Skeleton of a long, serpentine mammal]
[FIGUUR: Skull of a long, serpentine mammal]
[FIGUUR: Reconstruction of a serpentine aquatic mammal]
3
(1994)
Rodhocetus
kasrani
[FIGUUR: Skeleton of a four-legged aquatic mammal]
[FIGUUR: Skull of a four-legged aquatic mammal]
[FIGUUR: Reconstruction of a four-legged aquatic mammal]
4
(1994)
Ambulocetus
natans
[FIGUUR: Skeleton of a four-legged aquatic mammal with tail]
[FIGUUR: Skull of a four-legged aquatic mammal with tail]
[FIGUUR: Reconstruction of a four-legged aquatic mammal with tail]
5
(1996)
Durodon
atrox
[FIGUUR: Skeleton of a streamlined aquatic mammal]
[FIGUUR: Skull of a streamlined aquatic mammal]
[FIGUUR: Reconstruction of a streamlined aquatic mammal]
2p 36 In welke schakel van de voedselketen passen de voorouders van de
walvis? En in welke schakel de nu levende tandwalvissen?
voorouders
tandwalvissen
A consumenten 1e orde
B consumenten 1e orde
C consumenten 2e orde
D consumenten 2e orde
E producenten
F producenten
consumenten 2e orde of hoger
producenten
consumenten 1e orde
consumenten 1e orde
consumenten 1e orde
consumenten 2e orde of hoger
HA-1018-a-14-1-o
19/23
lees verder

### Pagina 20

Japanse onderzoekers bestudeerden de afstamming van de walvis op een
heel andere manier. Zij onderzochten overeenkomsten en verschillen
tussen het DNA van een aantal organismen en konden zo de
verwantschap bepalen. De verwantschap is als volgt in een schema
weergegeven (zie afbeelding 2).
afbeelding 2
[FIGUUR: Een cladogram met de volgende takken en onderliggende organismen: dwergherten,
giraffen, nijlpaarden, tandwalvissen, baalwalvissen, zwijnen, pekari's, kamelen.]
37
In het onderzoek werden onder andere baalwalvissen, dwergherten,
giraffen en zwijnen betrokken.
Tussen welke twee van deze diergroepen komt het DNA het minst
overeen?
Tussen welke twee van deze diergroepen komt het DNA het meest
overeen?

minste overeenkomst
meeste overeenkomst
A tussen baalwalvissen
en giraffen
tussen dwergherten
en zwijnen
B tussen zwijnen
en baalwalvissen
tussen dwergherten
en zwijnen
C tussen baalwalvissen
en giraffen
tussen giraffen
en dwergherten
D tussen zwijnen
en baalwalvissen
tussen giraffen
en dwergherten
38
Welke zoogdieren zijn volgens afbeelding 2 het meest verwant aan de nu
nog levende tand- en baalwalvissen?
HA-1018-a-14-1-o
20 / 23
lees verder

### Pagina 21

Venusvliegenval - Fatale liefde

Charles Darwin vond de Venusvliegenval (Dionaea muscipula) een van de
meest bijzondere groene planten op aarde. Het groene blad (zie de
afbeelding), dat omgevormd is tot een val, bevat enkele fors uitgevallen
zintuigharen.

[FIGUUR: Drie afbeeldingen van de Venusvliegenval. Twee getekende afbeeldingen van de hele plant en één close-up van een dichtgeklapte val. Een label wijst naar de zintuigharen.]

Wanneer de zintuigharen binnen twintig seconden twee keer worden
aangeraakt, reageert de plant op deze prikkel door de bladhelften binnen
een seconde dicht te klappen en dan zit een prooi, meestal een insect,
gevangen. Dat gebeurt met zo'n kracht dat het insect wordt gekraakt. De
plant maakt sappen waardoor de eiwitten van het insect langzaam
verteren. Daarna worden de stoffen die afkomstig zijn van het insect
opgenomen door de plant.
Het blad dat de val vormt bevat twee soorten klieren: verteringsklieren die
verteringssappen maken en klieren die een zoete stof en geurstoffen
uitscheiden om insecten te lokken.

2p 39 In sommige culturen is het eten van insecten gebruikelijk.
Welk orgaan van de mens levert enzymen met een soortgelijke werking
als de enzymen uit de verteringskliercellen van de Venusvliegenval?
A alvleesklier
B galblaas
C speekselklier
D talgklier

2p 40 Door welk type proces ontstaat de in de tekst genoemde zoete stof?
A een assimilatieproces in een insect
B een assimilatieproces in de plant
C een dissimilatieproces in een insect
D een dissimilatieproces in de plant

1p 41 Verklaar waarom de Venusvliegenval tot de autotrofe organismen
gerekend wordt.

2p 42 Leg uit waarom de Venusvliegenval, juist door de afbraak van
insecteneiwitten, op voedselarme grond kan groeien.

HA-1018-a-14-1-o 21 / 23 lees verder

### Pagina 22

V eren maken de man

Pimpelmezen dragen een petje van blauwe veren op hun kruin (zie de
afbeelding). Wat wij mensen niet, maar pimpelmezen wel kunnen zien, is
het UV-licht dat deze veren weerkaatsen.

[FIGUUR: Een close-up van de kop van een pimpelmees, met een pijl naar de blauwe veren op zijn kruin. De tekst "blauwe veren op de kruin" staat ernaast.]

Pimpelmees

Hoe meer UV-licht de mannetjes weerkaatsen, hoe aantrekkelijker zij voor
de vrouwtjes zijn.
De vrouwtjes zelf doen veel moeite om met zo'n mannetje te paren. De
aantrekkelijke mannetjes krijgen meer vrouwtjes en dus ook meer jongen.
De vrouwtjes die van zo'n mannetje nakomelingen hebben gekregen,
slopen zich meer uit om deze nakomelingen groot te brengen. Maar dit
heeft natuurlijk ook zijn keerzijde. Als vrouwtjes zo'n grote inspanning
leveren om de jongen groot te brengen, gaat dat ten koste van henzelf.
De vraag is dan: houden zij nog wel genoeg energie over om de winter te
overleven, zodat zij het jaar daarop weer een nieuw legsel kunnen
grootbrengen?

Als vrouwtjes een mannetje waarnemen dat veel UV-licht reflecteert,
zullen zij tijdens het broedseizoen altijd pogingen in het werk stellen om
met dit mannetje te paren.
1p 43 Hoe noemen we in de gedragsleer de blauwe veren op de kop van het
mannetje die UV-licht weerkaatsen?

Voor het grootbrengen van de jongen zijn de vrouwtjes voor een deel
afhankelijk van de mannetjes. Maar aantrekkelijke mannetjes zijn minder
ijverig in het grootbrengen van de jongen. De kracht waarmee een jong
om voedsel bedelt, is afhankelijk van de hoeveelheid testosteron in de
eieren. Deze kan variëren, maar bepaalt niet het geslacht van het kuiken.
Hoe meer testosteron hoe harder een jong bedelt. Hoe harder de jongen
bedelen, hoe groter de kans dat ook de vader voedsel gaat aanslepen.
1p 44 Waardoor is het voor het nageslacht van een vrouwtje gunstiger als er
meer testosteron aan het ei wordt meegegeeven?

HA-1018-a-14-1-0 22 / 23 lees verder >>>


### Pagina 23

3a (4p) Het blijkt dat een pimpelmeesvrouwtje het geslacht van haar nakomelingen kan sturen. Afhankelijk van het type mannetje waarmee ze gepaard heeft, ontstaan er meer zoons dan dochters of omgekeerd. Op dit moment nemen we aan dat de mate van UV-reflectie erfelijk bepaald wordt. Een vrouwtje dat met een aantrekkelijk mannetje gepaard heeft, krijgt meer zonen dan dochters. Leg uit dat hierdoor de eigenschappen van het vrouwtje in de populatie meer verspreid worden.

Mannetjes met een hoge mate van UV-reflectie hebben als nadeel, dat zij ook beter zichtbaar zijn voor roofvogels zoals de sperwer. De sperwer is een roofvogel die in dezelfde ecosystemen voorkomt als de pimpelmees. Het voedsel van de sperwer bestaat onder andere uit kleine zoogdieren en allerlei zangvogels zoals de pimpelmees. Er wordt verondersteld dat de sperwer de overname van mannetjes met hoge UV-reflectie in pimpelmeespopulaties reguleert. Het aandeel pimpelmezen met hoge UV-reflectie blijft namelijk redelijk constant in de populatie. Over de evolutie van de pimpelmezenpopulaties worden twee beweringen gedaan:
1 Het selectievoordeel van de mannetjes met hoge UV-reflectie is even groot als het selectienadeel dat voortkomt uit het meer opvallen voor de sperwers.
2 De sperwer kiest ook andere zangvogels als prooi zodat er genoeg opvallende pimpelmezen overblijven binnen de populatie pimpelmezen.

46 (2p) Welke bewering of welke beweringen vormen een verklaring voor het constant blijven van het aandeel mannetjes met een sterke UV-reflectie in pimpelmezenpopulaties?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1018-a-14-1-o 23 / 23